[]



Yüklə 6,32 Mb.

səhifə181/282
tarix08.03.2018
ölçüsü6,32 Mb.
1   ...   177   178   179   180   181   182   183   184   ...   282

311 

 

1918  il  martın  17-də, axır çərşənbə günü erməni daşnakları və assurlar  500-dən ço x evi odlayıb,  10  mindən ço x 



azərbaycanlını qırmışlar. Xalq arasında "Urmi bəlvası" kimi yad olunan bu qanlı fac iələ r indi də xat irə lərdən silin mə mişdir. 

Urmiya, Sa lmas,  Xoy, Maku,  Dilməqan şəhərlərində və onların  ətrafındakı  kəndlərdə A zərbaycan türklə rin in soy-

qırımı  davam  etdiyi  vaxt  Os manlı  ordusu  soydaşlarımızın  yardımına  gəldi.  1918  ilin  iyununda  Xoy  şəhərinə  çatan  türk 

ordusu oradan Salmasa doğru hərəkət etdi.  Bir neçə günlük döyüşlərdən sonra erməni ordusu darmadağın edilib, qaç mağa 

başladı.  Lakin onlar geri çəkilərkən belə,  kəndlərə od vurur, insanları qətlə yetirir,  məğlubiyyətlərinin acığ ını dinc əhalidən 

çıxırd ılar. 

Hə min va xt daşnak qaniçəni Andronik Xoy ş əhərini ələ  keç irmək və erməni-assur qoşunu ilə b irləşmə k üçün 8 min  

nəfərlik hərbi qüvvə ilə  Cu lfa  yolundan hərəkət etdi.  Ermənilər Xoy şəhərini ələ  keç irib, əhalin i q ırdıqdan sonra özlə ri  ilə  

gətirdiklə ri 10  min erməni a iləsini burada yerləşdirmək və A zərbaycanın bu hissəsini  Ermən istana birləşdirmə k niyyətində 

idilər. 1918 il  iyunun 24-də Andronikin ordusu Xoy ş əhərini  mühasirəyə a ldı.  Ermən ilər  Urmiyada törətdikləri vəhşiliklə ri 

burada  da  davam  etdirdilər.  La kin  şəhər  sakinləri  silahlı  müdafiə   ordusu  yaradaraq,  düşmənə  ciddi  müqavimət  göstərdi. 

Şəhərin  müdafiəsində  qadınlar  da  iştirak  edird ilər.  Ermən ilər  şəhəri  top  atəşinə  tutdular.  Lakin  bu  vaxt  Salmas  tərəfdən 

Osmanlı  ordusunun  yaxın laşdığını  görən  ermənilər  məğlub  olacaqların ı  h iss  edib,  gəldikləri  yolla  da  geri  döndülər. 

Ermənilər  yeni-yeni  mə krli  p lanlar  qurur,  zəif  müdafiə  olunan  şəhər  və  kəndlərə  basqınlar  edib,  yeni  faciə lər  törədird ilər. 

Onlar  rusların  Urmiya  gölündəki  hərbi  gəmisindən  də  istifadə  etməyi  nəzərdə  tuturdular.  180  nəfər  yaxşı  təlim  görmüş 

erməni-assur  hərbçisinin  ə lində  olan  bu  gə mi  vasitəsilə  Şə rəfxana  limanına  ç ıxmaq  və  oradakı  gə miləri  ələ   keç irmək 

istəyirdilə r.  La kin  onlar sahilə  çıxarkən  Os manlı və  Azə rbaycan türklə ri  ilə  döyüşdə məhv edildilər.  Be ləliklə , onla rın bu 

planı da baş tutmadı. 

Ermənilər 1917-18 illərdə  Cənubi A zərbaycanın qərb bölgələrindəki onlarla şəhər və kəndləri v iran qoymuş, talan 

etmiş, kişi, qadın, uşaq və qocalara fərq qoymadan, ü mu miyyətlə, 190 minə yaxın A zərbaycan türkünü qətlə yetirmişlər. 



Əd.:  Məmmədzadə  M.B.,  Ermənilər  və  İran,  B.,  1993;  Ordubadi  M.S.,  Qan lı  illər,  B.,  1991;  RəsuloğluB., 

Azərbaycan yolunda (məqalə lər toplusu). "Urmiyadan Şama xıya  ma rt qırğın ları", B.,  2001; Onullahi S.,  Erməni  millətçilə ri 

və  İran,  B.,  2002;  yenə  onun,  Cənubi  Azərbaycanda  türk-müsəlman  əhalisinə  qarşı  soyqrımla rı,  Azə rbaycan  Xalq 

Cü mhuriyyəti tarixin in aktual p roblemləri. Beynəlxalq elmi sessiyanın (mart-may, 2003) materialları, B., 2003; Xudiyev N., 

Cənubi Azə rbaycanda ermən ilə rin törətdiyi soyqırımı, "Dirçəliş - XXI əsr" jurnalı, B., 2003, №61. 

CÖYRƏ oğ lu Qara  (?,  Borçalı  mahalın ın Qızılhacılı kəndi  - 1929,  Borçalı)  -  xalq qəhrəmanı.  1918  ildə Borçalıda 

erməni-daşnak  quldur  dəstələrinə   qarşı  mübarizə   aparmışdır.  Cöyrə  oğlu   Qa ra   1918  ildə   Borçalıya  so xulan   Andronikin 

daşnak quldur dəstələrin i geri oturtmuşdu. Ermən ilər Dü rnik kəndi tərəfdən Qızılhacılıya hücum edərkən,  Cöyrə oğlu Qara 

onların qabağını saxlamış, düşmən itki verərək, qaçmağa məcbur olmuşdu. Qan lı döyüşlərdən biri tarixə " Bolus döyüşü" adı 

ilə da xil o lan və indiki  Bo lnisi uğrunda gedən döyüş idi. Qaniçən Andronikin 800 nəfərlik quldur dəstəsi Bolnisiyə hücum 

etdikdə,  Xaç ınlı  kəndinin  ermən ilə ri  də  onlara  qoşulmuşdu.  Cöyrə  oğlu  Qara  Qızılhacılıdan  İsrafil  ağanın  kö məy inə 

gəlmişdi.  Ağ  çərkə zi  pa ltarda,  ağ  atın  belində  olan  Cöyrə  oğlu  Qaranı  görəndə,  ermən ilə rin   bir  h issəsi  silah larını  ataraq 

qaçmışdı. Yel dağı yaxın lığ ındakı vuruşmada Cöyrə oğlu Qaranın  dəstəsi A xalkələkdə, Sağamoyda, Boqdanovkada azğınlıq 

edən erməni dəstəsini darmadağın etmişdi.  La kin  bu yerlərdə  Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, 1928 ildə  Cöyrə  oğlu 

Qara  Şu laveri  rayon  partiya  ko mitəsində  məsul  vəzifələr  tutan  ermən ilərin  əli  ilə  həbs  olunaraq  1929  ildə  qətlə  yetirildi. 

Cöyrə  oğlu  Qara  xalqın  yaddaşında  Borçalı  mahalının  Qaçaq  Nəbisi  kimi  qalmış,  onun  haqqında  rəvayətlər,  mahnılar  qo-

şulmuşdu. Mahalın ig idləri çətinə düşəndə deyərdilər: 



 

Hardan alaq Cöyrə oğlu Qaranı,  

Çəkə xəncərini, kəsə aranı. 

 

Sonralar erməni q isasçılığı öz  mənfur işini dava m etdirmiş, 1933  ildə Cöyrə oğlu Qa ranın ailəsi həbs edilib  Şimali 



Qazaxıstanın Akmo linsk vilayətinə sürgün olunmuşdu. 

 



312 

 

ç

 

ÇANDLER  Valter  -  Nyu-Yo rk  şəhərindən  Amerika  Birləşmiş  Ştatları  (ABŞ)  Konqresi  nümayendələr  palatasının 

üzvü.  Baltik  ölkələri,  Azərbaycan  və  Gürcüstanın  mənafelərini  müdafiə  etmək  haqqında  bu  ölkələrin  nü mayəndələri  ilə 

müqavilələr  imzalamışdır.  Əlimərdan  bəy  Topçubaşov  bütün  nümayəndə  heyətinin  iştirakı  ilə  Çandlerlə  iki  müqavilə 

imzalamışdı  (1919,  sentyabr).  Birinci  müqaviləyə  görə,  Çandler  təbliğat  məsələləri  ilə  bağlı  Azərbaycan  nümayəndə 

heyətinə,  hüquq  məsləhətçisi  qəbul  edilirdi.  O,  3  ay  müddətinə  Azərbaycan  Respublikasının  mənafeyini  və  müstəqilliyini 

müdafiə etməyi öz üzərinə götürürdü. Müqavilədə Çandlerə ödənilməli məbləğ in miqdarı və müddəti göstərilmişdi. Çandler 

öz  müqavilə öhdəliklərin in  icrasına  1919  il o ktyabrın  4-dən başlamalı id i. Az sonra 2-ci  müqavilə  imzalandı. Müqavilədə 

göstərilird i  ki,  ABŞ  Azərbaycanın  tam  müstəqilliy ini  tanımaqdan  imtina  edərsə,  Azərbaycan  tərəfindən  Çandlerə  heç  bir 

ko mpensasiya  ödənilməyəcəkdir.  Əlimərdan  bəy  Topçubaşovun  və  Çandlerin  imzaladığı  müqavilə  Azərbaycan 

Parla mentində  təsdiq  edildikdən  və   Azə rbaycan  Höku mət i  tərə findən  möhürləndikdən  sonra  hüquqi  cəhətdən  qüvvəyə 

minirdi. Çandler Gürcüstanla da təxminən eyni məzmunda müqavilə imzalamışdı. 

Əlimərdan bəy Topçubaşov 1919 il sentyabrın 26-da  Çandler  vasitəsilə  prezident  V.Vilsona  məktub  və Azərbay-

canın  iqtisadi,  maliyyə  vəziyyətinə  dair  material  və  xəritələr  göndərmişdi.  Çandler  1919  il  o ktyabrın  18-də  A merikadan 

Əlimərdan bəy Topçubaşova birinci məktubunu göndərmişdi. Məktubda o, Amerikada ermənilərin  Azərbaycan əleyhinə geniş 

təbliğat  aparmasından  bəhs  edir,  noyabrın  1-də  yazdığı  növbəti  mə ktubda  isə  ABŞ-da  ermənilərə  münasibətdə  xristian 

həmrəy liy inin  xey li qüvvətləndiyini qeyd edirdi. Çandle rin 1919 il 10 noyabr tarixli məktubu daha konkret məzmuna  ma lik 

idi.  Çandler yeni  respublikaların  müstəqilliyinin tanınması ilə bağlı ABŞ Dövlət Departamentinə sorğu ilə  müraciət etmiş və 

aldığı cavabda Departa mentdə yeni yaranmış respublikaların  xeyrinə rəy in dəyişməkdə olduğunu bildirmişdi.  Çandler qeyd 

edirdi  ki,  kiçik  xalqlar  ö z  müstəqilliklərinin  tanın masını  bir  neçə  ay,  yəni  çar  generallarının  tam  məğ lubiyyətinədək 

gözləməli  olacaq lar.  Çandler  A zərbaycanın  istiqlaliyyətini  tanıtmaq  üçün  bütün  vasitələrdən  istifadə  edəcəyini  b ildirirdi. 

Əlimərdan bəy Topçubaşov müntəzəm o laraq  Çandlerə Paris sülh  konfransında Qafqazla, o cü mlədən Azərbaycanla bağlı 

cərəyan edən hadisələr barədə geniş məlu mat verird i. 



 

Əd.:  

Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemind ə (1918-1920-ci illər), B., 1993.

 

 

ÇERMOYEV  Əbdülməcid (Tapa) Orutseviç (15.3.1882,  Qrozn ı  -  1936) - dağlı azadlıq hərəkatı  liderlərindən biri, 

çeçen siyasi və dövlət xad imi, neft sənayeçisi.  Vladiqafqaz realnı  məktəbini və Nikolay süvari məktəbini bitirmiş (1901),  II 

Nikolay ın  şəxsi  mühafizə  dəstəsində  xid mət  etmişdir  (1901-06).  1908  ildə  Qrozn ı  şəhərinə  köçmüşdür.  1913  ildə 

"Aldanneft" şirkətin i təsis etmiş və Çeçenistanın ən varlı neft sahibkarı olmuşdur. 1912  ildə 4-cü Dövlət du masına seçilmiş 

və burada Şimali Qafqa z dağlılarının  mənafelərinin müdafiəçisi kimi məşhurlaşmışdır. Çermoyev xeyriyyəçi kimi də tanınırdı. 

"Nəşri-maarif‖  cə miyyətinin  təşkil  etdiy i  "Müsəlman  gecə ləri"  tədbirlə rində  iştirak  et mişdir.  Birinci  dünya  müharibəsi 

(1914-18)  dövründə  Qafqaz  yerli  süvari  div iziyasının  zabit i  olmuş,  " Vəhşi  div iziya"nın  tərkib ində  döyüşən  çeçen  süvari 

alayını təşkil etmişdir.  Fevral  inqilabından (1917) sonra Şimali  Qafqaz dağlı azadlıq hərəkatın ın  liberal-demo krat qolunun 

liderinə  çevrilmişdir.  Şimali  Qafqa z  dağlılarının  siyasi  həmrəy liy i  və  istiqla liyyətinin  qızğın  tərəfda rı  olmuşdur.  Balkar 

azadlıq  hərəkatın ın  rəhbəri  Bəsyət  Şaxanovla  birlikdə  Şimali  Qafqaz  Dağlı  Xalq ları  İttifaqının  yaradılmasının  əsas 

təşəbbüsçülərindəndir.  Çe rmoyev  Şimali  Qafqa z  Dağlıla rı  Mərkəzi  İcra iyyə  Ko mitəsinin  üzvü  idi.  Şima li  Qafqaz  və 

Dağıstanın dağlı  xalqlarının 1-ci qurultayında (1917,  may) Şimali Qafqaz Dağ lı  Xalq ları İttifaqı Mərkəzi  Ko mitəsinin sədri 

seçilmiş, dağlı xalqların ın 2-ci qurultayının (1917, sentyabr) sədri olmuşdur. 

Rusiyada Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra dağlıların kazaklarla b irlikdə Terek-Dağıstan hökumətin in yarad ılma-

sına  etiraz  olaraq,  Şimali  Qafqaz  Dağlı  Xalqları  İttifaqı  Mərkəzi  Ko mitəsinin  sədrliy indən  istefa  vermişdir.  1918  ildə 

Vladiqafqazın  və  Terek  vilayətinin  Sovet  hökumətinin  nəzarətinə  keçməsindən  sonra  Temirxan-Şuraya  gəlmiş  və  burada 

Şimali Qafqazın Cənubi Qafqaz İttifaqına qoşulması istiqamətində siyasi fəaliyyət göstərmişdir. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   177   178   179   180   181   182   183   184   ...   282


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə