[]



Yüklə 6,32 Mb.

səhifə236/282
tarix08.03.2018
ölçüsü6,32 Mb.
1   ...   232   233   234   235   236   237   238   239   ...   282

394 

 

Bu  planı  bütünlüklə  reallaşdıra  bilməsə  də,  Qafqaz  İslam 



Ordusunun  yaradılması  ilə   Azə rbaycan  və  Dağıstandakı  milli 

azadlıq  hərəkatın ı  dəstəkləməyə  müvəffəq  o ldu.  Ənvər  paşa 

Qafqaz İslam  Ordusu adı altında türk  zabitlərinin  rəhbərliyi və 

iştirakı  ilə  Azərbaycanda  üç  piyada  diviziyadan  ibarət  hərbi 

korpus yaradılmasını planlaşdırırdı. 1918 ilin əvvəllərində Nağ ı 

Şeyxzamanlının  başçılığı  altında  Azərbaycandan  gəlmiş 

nümayəndə  heyəti  ilə  görüşdükdən  sonra  Ənvər  paşa,  qəti 

olaraq, A zərbaycan türklə rinə  hərbi yardım göstərmək qərarına 

gəldi. Hə min  qərarın uğurla  həyata keçirilməsinə, Azə rbaycan 

türklərin in  böyük  ü mid  bəslədiy i  hərb i  yard ımın  vaxtında  və 

yetərincə  çatdırılmasına  qətiyyətlə  girişən  Ənvər  paşa  bu 

mühü m  və  çətin  vəzifən i  yerinə  yetirəcək  zabitlərin 

seçilməsinə də  xüsusi diqqət yetirirdi.  Qəbul o lunmuş qərara əsasən, Azərbaycana göndəriləcək  zabitlərin rütbəsi bir pillə 

artırılmalı və onlara ikiqat əmək haqqı verilməli id i. 

Ənvər  paşa  Qafqaz  İslam  Ordusuna  kimin  başçılıq  edəcəyinə  də  böyük  əhəmiyyət  verirdi.  Bu  vəzifəyə  başqa 

namizədlərin də olmasına ba xmaya raq, Ənvər paşa Qafqa z İsla m Ordusu komandanı vəzifəsini qardaşı  Nuru paşaya etibar 

etmişdi. Qafqaz  İslam Ordusunun struktur baxımından tabe olduğu Şərq ordular qrupunun komandanı vəzifəsinə isə Ənvər 

paşanın yaxın qohumu  Xəlil paşa təyin edildi.  Bununla o, Azərbaycan türklərinə hərb i yardım göstərilməsin i özünün daha 

çox etibar etdiy i yaxın qohumlarına həvalə etdi.  1918  il aprelin  5-də Ənvər paşa Qafqaz İslam  Ordusunun təşkil olun ması 

vəonun qarşısında duran vəzifə lərə  dair tə limna məni təsdiqlədi. Bu  təlimna mədə Qafqa z İsla m Ordusunun təşkili prinsipləri 

və onun qarşısında duran vəzifələ r konkret o laraq müəyyənləşdirilirdi. 

Nuru  paşa  Gəncəyə  yetişdikdən   sonra  aydın  oldu  ki,  Azərbaycanın  müstəqilliyinə  qənim  kəsilmiş  Bakı  Soveti 

qoşunlarının  artıq   Gəncə  istiqamətində  başladıqları  hücum  əməliyyatının  qarşısını  almaq   üçün  yerli  qüvvələrdən  qısa 

müddətdə  güclü  ordu  yaratmaq  mü mkün  olmayacaqdır.  Odur  ki,  Nu ru  paşa  Türkiy ə  rəhbərliyi,  o  cü mlədən  Ənvər  paşa 

qarşısında  Azərbaycana  türk  hərbi  qüvvələrin in  göndərilməsi  barədə  məsələ  qald ırd ı.  1918  il  iyunun  4-də  Batu mda 

Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti ilə  Osman lı dövlət i arasında imza lanan  müqavilədən sonra Ənvər paşa Azərbaycana hərbi 

qüvvələr göndərilməsinə dair göstəriş verdi. 

Türk hərb i qüvvələri və Azərbaycan milli qoşun hissələrindən təşkil ed ilmiş  Qafqaz İslam Ordusunun təchizatını, 

fəaliyyətini da im nə zarət a ltında sa xlayan Ənvər paşa Azərbaycana hərbi yardım göstərilməsinin dayandırılmasını tələb edən 

Almaniyanın ciddi təzyiqi  ilə ü zləşdi.  Osman lı dövlətin in  müttəfiqi olan  Alman iya Türkiyənin A zərbaycana  hərbi  yardım 

göstərməsinə  qəti  etirazını  bildirdi.  1918  il  iyulun  sonu - avqustun əvvəllərində A lmaniya hərbçiləri Qafqaz İslam  Ordusu 

hissələrinin  Ba kıya doğru  irə lilə məsinin və  Ba kı neftin in  Osman lı höku mətin in nəza rəti alt ına  keç məsinin qarşısını a lmaq 

üçün  Ənvər  paşa  qarşısında sərt  tələblər  qoydular.  Alman iyanın  tələbinə  görə,  türk  hərbi  h issələri  Bakıya  doğru  hücumu 

dayandırmalı və geri çəkilməli  idi. Əks təqdirdə, türk ordusunda xid mət edən alman zab itləri geri çağırılmalı və Almaniya 

türk hərb i hissələrinin   Bakıya doğru  irəliləməsinin  qarşısını almaq  üçün konkret tədbirlər həyata  keçirilməli  id i. Odur  ki, 

Ənvər  paşa  türk  ordusunda  kifayət  qədər  yüksək  vəzifələrdə  olan  alman  zabitlərinin  diqqətini  Bakın ı  azad  etmək 

əməliyyatından  yayındırmaq  üçün,  rəsmi  o laraq,  1918  il  avqustun  4-də  3-cü  ordu  ko mandanına  göndərdiyi  məktubunda 

yazırdı:  "Nuru  paşaya  çatdırılması  lazımdır:  əmri  qəti  təkrar  edirəm  ki,  Bakıya  heç  bir  surətlə  tərəfimizdən  düçari-

təərrüz (hücum) olmayacaqdır. Bundan başqa hansı çətə (silahlı dəstə) olursa-olsun və  haradan gəlirsə-gəlsinlər Bakıya 

qarşı  heç  kimsənin  irəliləməməsi  haqda  təkmili-nüfuzunuzu  istemal  etməlisiniz...".  Bununla  alman  hərbçilərin i  duyuq 

düşməyə  qoymayan  Ənvər  paşa,  eyni  zamanda,  Nuru  paşanın  yanına  şəxsi  nü mayəndəsini  göndərib  tələb  etdi  ki,  rəs mi 

mə ktublara   fikir  ve rməsin  və  Ba kının  a zad   olun masını  tezliklə   başa  çatdırsın.  Bundan  əlavə,  Ənvər  paşa  Ba kın ın  a zad 

olunması əməliyyatını qələbə ilə başa çatdırmaq üçün 15-ci türk diviziyasının da Azərbaycana göndərilməsinə nail oldu. 

Ənvər paşanın Bakın ın azad edilməsinə nə qədər böyük önəm verdiyi onun Nuru paşaya göndərdiyi teleqramdan da 

aydın görünür: " Böyük Turan  imperatorluğunun Xəzər kənarındakı zəngin  bir qonaq yeri o lan Bakı şəhərinin  zəbti xəbərin i 

böyük  bir  sevinc  və  mutluluqla  qarşıladım.  Türk  və  İslam  tarixi  sizin  bu  xid mətinizi  unutmayacaqdır.  Qazilərimizin 

gözündən öpər, şəhidlərimizə fatihələr ithaf edərim". 

Bakı azad edild ikdən sonra Ənvər paşa onun mühafizəsinin gücləndirilməsinə də xüsusi əhəmiyyət verird i. 1918  il 

oktyabrın 1-də Nuru paşaya məktubunda o, Bakının  dənizdən mühafizəsin in gücləndirilməsini tələb  etdi. Bu məsələnin  həlli 

və  bütünlükdə  Azərbaycan  milli  hərb i  qüvvələrinin  möhkə mləndirilməsi  üçün,  Ənvər  paşanın  əmri  ilə ,  1918  il  oktyabrın 

əvvəllərində Azərbaycana çoxlu silah və sursat göndərildi. Türk hərbi qüvvələri A zərbaycanı tərk etməyə  məcbur olduqda, 

Osmanlı dövlətinin  Qafqaz siyasətinin əsas təşəbbüsçülərindən biri o lan Ənvər paşa Nuru paşanın diqqətini Azərbaycanın 

müstəqilliy inin qorun ma- 

 

 

 

 



 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   232   233   234   235   236   237   238   239   ...   282


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə