[]



Yüklə 6,32 Mb.

səhifə241/282
tarix08.03.2018
ölçüsü6,32 Mb.
1   ...   237   238   239   240   241   242   243   244   ...   282

404 

 

"Elektriçeskaya  sila"   səhmdar  cəmiyyətinin   şəhər  kontorunda  işə  girmiş,  şəhərdə  ermən i-müsəlman   toqquşmalarının 



qarşısını almağa çalışmışdır.  1906  ildə  RSDFP  Bakı təşkilatının tapşırığ ı ilə "Bayrağ i-nüsrət" ("Zəfər bayrağı") adlı partiya 

döyüş drujinasını yaratmışdı. Əzizbəyov bolşevik "Dəvət-Qoç" və "Prizıv" qəzetləri nəşrin in təşkilində və yayılmasında fəal 

iştirak  etmiş,  1906  ildə  İran   sosial-demo krat  "İctimaiyyun-amiyyun"  ("Mücahid")  partiyası  MK-nın  ü zvü,  Bakı  şəhər 

dumasına  seçki  kampan iyasının  rəhbərlərindən  biri  seçilmişdi.  1908  ildə  Peterburq  Texnologiya  İnstitatunu  bitirərək, 

mühəndis-texnoloq və energetik d iplo mu almışdır. Bakıya qayıdan Əzizbəyov "Nicat" mədəni-maarif cəmiyyəti idarə heyəti 

sədrinin müavin i seçilmişdir.  1908-10  illərdə  RSDFP  Bakı ko mitəsinin tapşırığı  ilə İran inqilabına (1905-11) kö mə k et mə k 

üçün  bir  neçə  dəfə  oraya  getmiş,  inqilabçılar  üçün  gizli  ədəbiyyat  və  silah  aparmışdır.  1909  ildə  Bakıda  yaradılan  İran 

İnqilabçılarına  Yardım  Ko mitəsinə  başçılıq  etmişdir.  Həmin  ildə  yenidən  "Nicat"  cəmiyyəti  sədrinin  müavin i  seçilən 

Əzizbəyov 1910  ildə  Bakı şəhər du ması ü zvlüyünə namizəd  irəli sürülmüş, şəhər özünüidarəsi rəisi vəzifəsində çalış maq 

üçün Rəştə dəvət edilməsi ilə əlaqədar o laraq  İrana getmiş, Ən zəlidə və Rəştdə inqilabi iş aparmışdır. 1911 ildə Bakı şəhəri 

əhalisinin yo xsul təbəqələrinə yardım göstərmək üçün şəhər özünüidarəsi yanında tikinti bürosu açmış, həmin  il  Bakı şəhər 

dumasının üzvü seçilmiş, burada yoxsulların  mənafeyin in  müdafiəçisi kimi çıxış etmişdir.  Əzizbəyov şəhər elektrik texniki 

vəzifəsində  çalış mış,  şəhər  me marı  o lmuş,  Şolla r-Bakı  su  kə məri  çə kilişinə  ba xan  icra iyyə  ko missiyasının  və  elektrik 

ko missiyasının üzvü seçilmiş, 1914 ildə Bakı fəh lələrin in ü mu mi tətilin in hazırlan masında iştirak etmişdir. 

Əzizbəyov  1915  ildə  "Milliyyətindən  asılı  olmayaraq,  qaçqınlara  yardım  ko mitəsi"  sədrinin  müavini,  1917  ildə 

"Hümmət" bolşevik təşkilatı  müvəqqəti  ko mitəsinin üzvü seçilmişdir.  Bakı  müsəlman sosialist partiyaları bürosunun s ədri 

olan Əzizbəyov Qafqaz müsəlmanlarının  Bakıda keçirilən qurultayında iştirak və çıxış etmişdir. 1917 ildə Bakı quberniyası 

ərzaq ko mitəsinin müvəkkili kimi qəzalara ezam edilmiş, bolşevik Bakı Ko mitəsinin heyətinə cəlb o lun muş, yerli hü mmətçi 

bolşeviklərlə əlaqə yaratmaq üçün Tiflisə getmişdir. Mərkəzi tətil ko mitəsinin üzvü kimi,  1917 il sentyabrın sonunda Bakı 

fəhlələ rin in ü mu mi tətilinə rəhbərlik et mişdir. Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra isə sovet Rusiyasının tərəfdarı olmuşdur. 

Oktyabrın  sonunda  bolşevik  Bakı  Ko mitəsinin   və  "Hü mmət"  təşkilatın ın  siyahısı  ilə  şəhər  du masına  üzv   seçilmişdir. 

Bolşevik partiyasının  Qafqa z Diyar  Ko mitəsi tərəfindən Cənubi Qa fqazdan Müəssislər  məclisinə na mizəd liy i  irə li sürülən 

bolşeviklər içərisində Əzizbəyovun da adı var idi. 

Əzizbəyov 1917  il oktyabrın 31-də "Qənaət" kooperativ cəmiyyətinin sədr müavini seçilmiş, 1918  il yanvarın 31 -

də Bakı quberniyası ərzaq təşkilat larının nə zarətçi-təlimatçısı təyin o lunmuşdur.  Elə hə min va xt  Qırmızı qvardiya dəstələri 

yaradan təşkilat ko missiyasının tərkib inə seçilmişdir. 1918 ilin ma rtında Azə rbaycan milli qüvvələrinə qarşı mübarizədə fəa l 

rol  oynamışdır.  İnqilabi  Müdafiə  Ko mitəsi  tərəfindən  Bakı  şəhəri  müsəlman  hissəsinin  mühafizə  ko missarı,  az  sonra  isə 

quberniya  ko missarı  təyin  ed ilmiş,  Bakı  kəndlərinə  gedərək,  əhalini  sovet  hakimiyyəti  uğrunda  mübarizəyə  çağırmışdır. 

1918  ilin  aprelində  Şa ma xı  qəzasında  vəziyyəti  yoxla maq  üçün  yaradılan  fövqəladə  təhqiqat  komissiyasına  seçilmiş, 

Şamaxıda ermənilərin törətdikləri vəhşiliklərdən sarsılmış, burada baş verənlər haqqında ürək ağrısı ilə məlu mat vermişdir. 

Əzizbəyov  S.Şau myanın  başçılıq  etdiy i  Bakı  Xalq  Ko missarları  Sovetində  (BXKS)  quberniya  ko missarı  id i.  O, 

1918  il  mayın  9-da  BXKS daxili  işlər  ko missarının  müavini təyin olun muş,  mayın  26-29-da  Bakı qəzası  kəndli deputatları 

sovetinin  1-ci  qurultayının  işində  fəa l  iştira k  et miş  və  ic raiyyə  ko mitəsinin  sədri  seçilmişdir.  İyunun  9-da  "Hü mmət" 

təşkilatı ko mitəsinin yeni heyətinin fə xri sədri seçilmişdir. 

Bakı Sovetinin 25 iyul tarixli fövqəladə iclasında ingilis qoşunların ın Bakıya dəvət olunması əleyhinə çıxış etmişdir. 

BXKS-nin süqutundan sonra qırmızı əsgər dəstələrinin Bakıdan sovet Həştərxanına köçürülməsin i təşkil et miş, Ba kın ın a zad 

olunması uğrunda vuraşan Qafqaz İslam Ordusuna qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. 

Avqustun 17-də  Ba kı ko missarları ilə  birlikdə "Sentro-kaspi diktaturası" tərəfindən həbs edilmiş, sentyabrın 14-dək 

həbsxanada sa xlanmışdır.  Sentyabrın  17-də  BXKS-n in digər ü zvlə ri  ilə  b irlikdə  Zakaspi höku məti tərəfindən həbs edilib, 

Krasnovodskda  (indiki  Türkmənbaşı)  həbsxanaya  salın mış,  sentyabrın  20-də  Krasnovodskın  207  kilo metrliyindəki 

Ağcaqum çölündə güllələn mişdir. 

 

Əd.:  Sovet  hakimiyyəti  uğrunda  alovlu  mübariz  Məşədi  Əzizbəyov.  Nitqlər,  sənədlər  və  materiallar,  B.,  1976; 

Qazıyev M.A., Məşədi Əzizbəyov. Həyat və fəaliyyəti, B., 1976; Азизбеков П.А., Мешади Азизбеков, Б, 1956. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 


405 

 

 



F

 

 



 

 

FEVRAL  ĠNQĠLABI  (1917)  -  Rusiyada  monarxiyanın  devrilməsi  ilə  nəticələnən  demokratik  inqilab.  1917  il 

fevralın  23-də başlamış,  28-də qalib gəlmişdir. Həmin  gün Dövlət du masının Müvəqqəti Ko mitəsi yaradıldı və bu ko mitə 

hökumət  funksiyaların ı  öz  ü zərinə  götürdü.  Ro manovlar  mütləqiyyətinə  son  qoyuldu.Martın  2-də  knyaz  G.Y.Lvov  başda 

olmaqla  Müvəqqəti  hökumət  təşkil  edildi.  Höku mətin   qarşısına  qoyduğu  əsas  vəzifə  ölkədə  qayda-qanun  yaratmaq, 

Müəssislər məclisinə seçkilər keçirmək idi. 

Petroqradda inqilabın qələbəsi xəbəri Bakıya martın 2-də çatdı. Martın 3-də Bakı fəhlələri birgünlük tətil keçirməklə 

Petroqrad  inqilabçıları  ilə  həmrəy  o lduqların ı  bildirdilər.  Martın  5-də  Bakı  İctimai  Təşkilatları  Şurası  və  onun  Müvəqqəti 



İcraiyyə Komitəsi təşkil edildi. Martın  7-nə keçən gecə Bakı rayonu fəhlə deputatları soveti formalaşdı. Beləliklə, Rusiyanın 

digər  yerlərində  olduğu  kimi,  Azə rbaycanda  da  ikiha kimiyyətlilik  meydana  gəldi.  Martın  3-də  Cənubi  Qa fqazda  mülki 

hakimiyyət yeni yaradılmış Xüsusi Zaqafqaziya Ko mitəsinə OZA KOM -a verild i (ba x OZAK OM). 

Fevral  inqilab ı azərbaycanlıların  siyasi fəallığ ını artırd ı. Martın  27-də  Bakı Müsəlman  İctimai təşkilatların ın  İcra-

iyyə Komitəsi yaradıldı. "Müsavat" partiyasının üzvü Məmməd Həsən Hacınski onun sədri seçild i. 

Yeni  inqilab i şəraitdə Azərbaycan xalqın ın arzu və istəklərini  müəyyənləşdirmək  məqsədilə 1917  il aprelin 15-20-

də Bakıda Qafqa z müs əlmanla rın ın qurultayı keç irild i. 

1917  ilin  mayında Moskvada Ümumrusiya müsəlmanlarının qurultayı oldu. Qurultay nümayəndələrinin əksəriyyəti 

Rusiya müsəlmanlarının milli-məhəlli mu xtariyyəti ideyası lehinə səs verdilər. 

1917  ilin   yayı  və  payızında  Rusiyada,  o  cü mlədən  Cənubi  Qafqazda,  xüsusən  Bakıda  siyasi  qüvvələr  arasında 

mübarizə  kəskinləş məkdə  id i.  A zərbaycan  milli  hərəkatının  aparıcı  siyasi  təşkilatı  olan  "Müsavat"  partiyasının  nüfuzu 

getdikcə artmaqda idi.  Partiyanın 1917 ilin oktyabrında keçirilən  1-c i qurultayı Azə rbaycanın ictima i həyatında əhə miyyətli 

hadisə oldu. Quru ltayın qətnaməsində partiyanın Mə rkə zi Ko mitəsinə Azə rbaycana mu xta riyyət ə ldə edilməsi üçün bütün 

tədbirləri görmək və Mərkə zi Müsəlman  Ko mitəsi qarşısında A zərbaycan Müəssislər Məclisini çağırmaq tələb ini qoymaq 

tapşırılırd ı.  Fevral  inqilabın ın  qələbəsindən  sonra  Azərbaycanda  milli  hərəkatın  daha  kütləvi  və  siyasi  səciyyə  alması, 

konkret iqt isadi tələblər  irə li sürülməsi, əhalinin bütün təbəqələrinin  milli dövlətçilik  ideyası ətrafında birləşməsi  kimi yeni 

mə rhələ başlandı. 

Fevral  inqilab ından  sonra  "Hümmət"  təşkilat ının  da   fəa liyyəti  gücləndi.  İnqilabdan  dərhal  sonra  Ba kı  və  digər 

şəhərlərdə ikinci hakimiyyət orqanı kimi yaradılan Fəhlə və Əsgər Deputatları  Sovetləri içərisində nisbətən nüfuzlusu Bakı 

Soveti  hesab  edilirdi.  Ba kı  Sovetinin   tərkibində  a zərbaycanlıla r  yo x  dərəcəsində  id i.  Sovetin  tərkib i  və  rəhbər  heyəti 

bütünlüklə  ermənilərdən  və  ruslardan  ibarət  idi.  1917  ilin  oktyabrında  Rusiyada bolşeviklər  hakimiyyət  çevrilişi  etdikdən 

sonra  Bakı  bolşevikləri  eser-menşeviklərlə  müsavatçılar  arasında  ziddiyyətlərdən  istifadə  edərək,  Bakı  Sovetində  əsas 

vəzifələ ri  asanlıq la  ələ  keç irə  bildilər.  Bakı  Soveti  bütün  bölgədə  təkhakimiyyətliliyə  nail  o lmağa  çalışırd ı.  Bu  dövrdə 

Cənubi  Qafqa z  şərti  o laraq   iki  hiss əyə  parçalanmışdı:  Rusiya  bolşeviklərinin  dayağına  çevrilməkdə  olan  Bakı  şəhəri  və 

Cənubi  Qafqa zın  qalan  əra zisi.  1917  ilin  dekabrında  V.Lenin  S.Şau myanı  Qa fqaz  işlə ri  üzrə  xüsusi  ko missar  təyin  etdi. 

Lakin   menşeviklər,  sağ  eserlər,  "Müsavat",  "Daşnaksutyun"  partiyaları  Rusiya  bolşevik  höku mətinin  hakimiyyətin i 

tanımaqdan  imtina  edərək,  "Müstəqil  Zaqafqaziya  hökuməti"  yaratmaq  haqqında  qərar  qəbul  etdilər.  Noyabrın  15-də 

Zaqafqaziya Ko missarlığı yaradıldı. 

1917  ilin  sonlarında  baş  vermiş  mühüm  hadis ələrdən  biri  Umü mrusiya  Müəssislər  məclisinə  seçkilər  keçirilməsi 

oldu.  Cənubi  Qa fqaz  dairəsi  üzrə  seçkilə rdə  bolşeviklər  cə mi  4,4  fa iz  səs  toplaya  bildilə r.  Menşeviklər,  müsavatçılar  və 

daşnaklar isə 73 faiz səs qazandılar. 

Ümu mrusiya Müəssislər məclisi bolşeviklər tərəfindən buraxıldıqdan sonra, 1918 ilin fevralında Cənubi Qafqazdan 

seçilmiş  deputatlar  Zaqafqaziya  seymini  yaratdılar.  Sey mdə  Azərbaycan  siyasi  partiyalarının  44  nü mayəndəsi  var  idi. 

Seymin  a zə rbaycanlı  ü zvlə rinə   Cənubi  Qa fqaz  Müs əlman  Milli  Ko mitəsi  tərəfindən  Azərbaycan  Müəssislər  Məclisin i 

çağırmaq tapşırılmışdı. 

 

 



 

 

 



 

 

 



Azərbaycan mu xta riyyəti uğrunda mübarizə genişləndikcə , Azə rbaycan milli hərə katının artan nüfuzundan təşvişə 

düşən  Bakı  bolşevikləri,  başda  S.Şau myan  olmaqla,  daşnaklarla  ittifaqda  1918  ilin  yazında  dinc  türk-müsəlman  əhalisinə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   237   238   239   240   241   242   243   244   ...   282


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə