1. Geografiya maydonchasi tashkil qilishning amaliy ahamiyati



Yüklə 35,1 Kb.
tarix02.03.2018
ölçüsü35,1 Kb.

Geografiya maydonchasi, o`quv- tajriba maydonchasi va tirik tabiat burchagini jihozlash va ularda mashg`ulotlarni tashkil qilish

R e j a :
1. Geografiya maydonchasi tashkil qilishning amaliy ahamiyati.

2. Geografiya maydonchasi jihozlari.

3.O’quv-tajriba maydonchasining o’quvchilarning ilmiy-amaliy bilimlarni egallashdagi o’rni.

4. O’quv-tajriba maydonchasida bajariladigan amaliy ishlar turlari va metodikasi.
Tayanch iboralar: “geografiya maydonchasi”, “o’quv-tajriba maydonchasi”, “gnomon”, “flyuger”, “quyosh soati”.
Joydagi amaliy ish va kuzatishlarning ancha qismi maktaboldi maydonchasida jihozlangan geografiya maydonchasida o’tkaziladi. Jumladan, bu yerda ob-havoni va quyoshning turishini sistemali kuzatib borish, joyda orientirlash, masofani o’lchash ishlarini o’tkazish, shuningdek, tabiatshunoslik dasturi bilan bog’langan topshiriqlarni bajarish mumkin.

Geografiya maydonchasini qurish uchun o’lchami taxminan 10 m 2 keladigan ochiq joy shunday tanlanadiki, unga katta daraxt va binolarning soyalari tushmasin. Maydoncha tekislanadi, qum sepiladi va atrofi o’raladi. Geografiya maydonchasi o’quv-tajriba maydonchasining yonida joylashgani ma‘qul.

Tabiatshunoslik darslarini o’tish uchun maydonchada ushbu jihozlar bo’lishi zarur:

O’lchovchi-devor. Buning uchun o’ramning har bir metri oralab har xil bo’yoqlar bilan bo’yalgan bir tomonidan foydalaniladi. Devorning balandligi -1 m. O’lchovchi-devor bo’ylab yo’lcha qaziladi. Undan fazoviy tasavvurlarni rivojlantirish uchun, jumladan “Reja va xarita” mavzusini o’tishda foydalaniladi.

Balandlikni o’lchovchi ustun, balandligi 10 m., har qaysi metri navbat bilan ikki xil rangli. U balandlikni taqqoslash uchun, shuningdek fazoviy va o’lchash ko’nikmalarini rivojlantirish uchun xizmat qiladi. Ustunning uchiga flyuger o’rnatiladi.

Flyuger shamol yo’nalishini aniqlovchi asbob. Uni o’quvchilarning o’zlari tunukadan yasashlari yoki do’kondan shamol kuchini aniqlash uchun shamol o’lchagich bilan birga sotib olishlari mumkin.

Bo’y o’lchagich - bo’y o’lchash uchun yog’och asbob. Bo’y o’lchagichdan foydalanib o’quvchilar o’z bo’ylarini o’lchaydilar va boshqa narsalarning balandligi bilan tahqoslaydilar. Bunda ko’z chamasi rivojlanadi.

Kvadrat metr uzunligi 1 m keladigan reyka o’zaro biriktirilishidan hosil qilingan. Uni maydonchaga qo’yiladi va ichiga maydalangan g’ishtlar solinadi. U kvadrat metr to’g’risida ko’rgazmali tasvir beradi.

Gnomon. Quyoshning ufq ustidan balandligini aniqlaydigan asbob. Gnomon yordamida, shuningdek ufq tomonlarining yo’nalishlarini ham aniqlash mumkin. Chunonchi, kunning yarmida soya shimolga yo’nalishini ko’rsatadi va qisqa bo’ladi, chunki Quyosh tikda (zenitda) turadi, erta bilan soya g’arbga, kechqurun esa sharqqa yo’nalgan bo’ladi. Har doim shimolga yo’nalishni bilish uchun kunning yarmida gnomon soyasi yog’li bo’yoq yoki g’isht parchasi bilan belgilab qo’yiladi.

Rumbik halqa - ufq tomonlariga nisbatan o’zining turgan joyini aniqlash o’quvlarini hosil qilish uchun foydalaniladi. Shu maqsadda uni g’isht yoki yog’ochlarni yarmigacha yerga kirgizib gnomon atrofiga teriladi. Doira - halqaning tashqi tomoniga ufq tomonlari nomlarining bosh harflari qo’yiladi. Yarim kun chizig’i bo’yicha shimol, qarshisida - janub, o’ng tomonida - sharq, chapda - g’arb hamda ular o’rtasidagi oraliq tomonlar - ShSH, ShG’, JG’, JSH belgilanadi.

Quyosh soati - xohlagan o’lchamli gorizontal qo’yilgan yog’och doira bo’lib, o’rtasida o’qi bor. Doiraning chetiga gnomon bo’yicha (Kun yarmida ustunning, ya‘ni o’qning shimolga yo’nalgan soyasi bo’yicha) 12 raqami qo’yiladi. Bir-biridan teng masofada qolgan raqamlar qo’yiladi. Quyosh soatdan barcha sinf o’quvchilari foydalanishlari mumkin. Uni maydonchaning janubiga eng ochiq joyga o’rnatiladi.

Yomg’ir o’lchagich. Oddiy paqir yomg’ir o’lchagich bo’lib xizmat qilishi mumkin. Unda yog’in miqdorini aniqlash uchun paqir ichiga tushirilgan chizg’ichdan foydalaniladi. Menzurka yordamida o’lchash mumkin. Buning uchun kub santimetr hisobidagi menzurka ko’rsatkichini 10 ga ko’paytiriladi va paqir tagining sathiga bo’linadi.

Qor o’lchovchi reyka. Tegishli chiziqlari bo’lgan maxsus reyka bilan qor qoplami qalinligi o’lchanadi.

Meteorologik xonacha - havo haroratini o’lchaydigan termometr, havo bosimini o’lchaydigan barometr, havo namligini o’lchaydigan gigrometr va boshqa asboblarni saqlash uchun xizmat qiladi. Meteorologik budkani geografiya maydonchasining soya tushmaydigan joyiga ikki metrga yaqin balandlikda o’rnatiladi.

Qum solingan yashik ishchi stollari (4-5) yoniga o’rnatiladi va o’quvchilarning har xil relef shakllarini hosil qilishlari uchun foydalaniladi.

Orientirlash (chamalash) burchagi o’zlashtirilgan bilim, o’quv va ko’nikmalarni mustahkamlash uchun xizmat qiladi. Unda kesilgan kunda halqalarini janubga qaratib o’rnatiladi, shuningdek, yonbag’irliklari (tik va qiya), dovoni va aniq ifodalangan cho’qqisi hamda tagi bilan tepalik modeli (chim bilan qoplangan toshlardan) bo’lishi kerak.

Tog’ jinslari va suvning ishini o’rganish uchun jihozlar o’z ichiga sun‘iy suv havzasi, daryo modeli, tog’ jinslari va joyning tuprog’ini oladi. Oqim suvning ishini o’rganish uchun geografiya maydonchasiga vodoprovod o’tkaziladi. Suvning sun‘iy oqimi yo’liga qirg’oqlarning yuvilishi va sharshara hosil bo’lishini ko’rsatish uchun to’siq qo’yiladi.

Geografiya maydonchasidagi ishlarning muvaffaqiyati ularning tizimli bo’lishi va o’qituvchi tomonidan doimo nazorat qilib borilishiga bog’liqdir.

Maydonchadagi ishlarning ahamiyati. Maktab o’quv-tajriba maydonchasi qishloh xo’jaligi o’simliklari ustidan kuzatish va tajribalar o’tkazish uchun zarur. U ochiq havodagi o’ziga xos laboratoriyadir, unda o’quvchilar tabiatshunoslik bo’yicha bilimlarini chuqurlashtiradilar, o’simliklarni parvarish qilish bo’yicha o’quv hamda ko’nikmalar hosil qiladilar, o’simliklar hayotini va ularning rivojlanishini kuzatish bo’yicha amaliy ishlar olib boradilar. Maydoncha yosh tabiatshunoslarning qishloq xo’jalik tajribalari va qo’shimcha amaliy ishlari uchun bazadir: chunki bu yerda tabiatshunoslik darslarida o’rganiladigan o’simliklar o’stiriladi.

Boshlang’ich maktabning har bir o’quvchisi o’qish davomida muayyan sonda gul, manzarali o’tsimon, daraxt yoki sabzavot o’simliklarini o’stirishi kerak, o’stirish uchun o’simliklarni tanlay turib, o’qituvchi ularni parvarish qilish murakkabligini, iqlim xususiyatlarini, shu o’simliklarni o’stirish bilan bog’liq bo’lgan nazariy materialning oson-qiyinligini va hokazolarni hisobga olishi zarur.

Boshlang’ich sinf dasturining “Qishloq xo’jalik mehnati” bo’limida dars mavzulari, agrotexnika va texnologik ma‘lumotlar, o’quv-tajriba maydonchasida kichik yoshdagi maktab o’quvchilari hosil qilishlari kerak bo’lgan o’quv hamda ko’nikmalar, shuningdek O’zbekiston uchun tipik o’simlik va hayvonlar ko’rsatilgan.

Maktab o’quv-tajriba maydonchasi bevosita maktab yaqinida bo’lishi, yer tekis, yaxshi tuproqli, soya tushmaydigan bo’lishi kerak. Uning atrofini albatta o’rash kerak bo’ladi. Maktab uchastkasi agrotexnika nuqtai nazaridan namunali bo’lsin. Uni biologiya o’qituvchisi otaliqqa oladi. Maydonchani tashkil qilishda o’quvchilar bilan o’tkaziladigan mashg’ulotlar uchun, maydonchani va mehnat qurollarini saqlash uchun kichikroq xona bo’lishini mo’ljallash kerak.

Mashg’ulotlar o’tish oldidan o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlar rejasini tuzishi kerak: unda maydoncha yer maydonini tashkil qilishni, ekinlarning joylashtirilishi, ular egallagan maydonning o’lchamini, o’quv dasturiga muvofiq o’quvchilar bajaradigan amaliy ish, tajriba va kuzatishlarni; ularni amalga oshirish va tartibini; muddatlari, tabiatshunoslarning tajriba ishlarini, o’quvchilarning yozgi ishlarini, kutilgan hosilni aks ettirish zarur. Reja maydonchada shu yil amalga oshiriladigan ishlar mazmunini va ularning bajarilishini ta‘minlash bo’yicha tadbirlarning aniq ravshan manzarasini berishi lozim.

Sinflar bo’yicha maktaboldi maydonchasidagi ishlar metodikasi.

O’quv-tajriba maydonchasidagi ishlarni butun sinf bilan dars vaqtida o’tkaziladigan majburiy ishlarga, o’quvchilarning darsdan tashqari vaqtlarda (uy vazifasi yoki yozgi topshiriq tarzida) bajaradigan majburiy ishlarga va yosh tabiatshunoslik to’garagi a‘zolarining ishlariga ajratish mumkin.

Birinchi sinfda o’quvchilar kuz davrida daraxt, buta va o’t o’simliklari bilan, ular barglari va gullari shakllari hamda ranglarining xilma-xilligi va chiroyliligi bilan, qo’l bilan ishlatiladigan asboblar (xaskash, zambil) va ular bilan ishlash uslublari bilan tanishadilar.

Bahorda birinchi sinf o’quvchilari bilan o’quv-tajriba maydonchasida amaliy ishlar o’tkaziladi. Ular urug’larni ekish va ularni parvarish qilish, sug’orish, o’toq qilish, tayanch qoziqlarini qoqish qoidalarini bilib oladilar. Tuproqni ishlash, marza, klumbalar olish ishlarini katta yoshdagi maktab o’quvchilari bajaradilar. Birinchi sinf o’quvchilari urug’larni (no’xatgul, gulidovid, xina, tirnoqgul) ekishga tayyorlaydilar va yerga ekadilar, o’simliklarni parvarish qiladilar.

2-sinfda bolalar kuzda o’quv-tajriba maydonchasidagi ishlar vaqtida amal qilinishi kerak bo’lgan mehnat xavfsizligi va shaxsiy gigiena qoidalari bilan, urug’larni yig’ish va saqlash qoidalari bilan tanishadilar, sinf paykalini kuzda tuproqqa ishlov berishga tayyorlaydilar, to’kilgan barg va shoxlarni yig’ib oladilar, o’simlik qoldiqlari va axlatlarni chiqarib tashlaydilar. Katta yoshdagi o’quvchilar esa tuproqni chopib beradilar.

Bahorda ikkinchi sinf o’quvchilari gul manzarali hamda dukkakli o’simliklarning urug’larini ekishga tayyorlaydilar: buning uchun yirik va sog’lom urug’larni tanlab oladilar, ularni ivitadilar va undiradilar, urug’larni tuproqqa ekish, o’simliklarni (tirnoqgul, gulidovid, no’xatgul, no’xat, loviya va boshqalar) o’stiradilar. Keyin marzalarni xaskash bilan tekislaydilar, chizimcha tortib ariqcha oladilar, yerga urug’lar ekish bilan ustini bir yo’la ko’madilar, etiketka o’rnatadilar, o’simliklarni keyingi parvarishini olib boradilar (sug’oradilar, tuproqni yumshatadilar, marzalarni o’toq qiladilar, tayanch qoziqlar o’rnatadilar). O’qituvchi rahbarligida bolalar quruq, ivitilgan va undirilgan urug’larni bir vaqtda ekish tajribasini o’tkazadilar (maysalarning chiqishini va o’simliklarning rivojlanishini qayd qilib boradilar), shuningdek o’simliklarning o’sishi va tashqi sharoitlarga (issiqliq yorug’liq namlikning bo’lishiga) bog’liqligini aniqlash uchun kuzatishlar olib boradilar.

3-sinf o’quvchilari kuzda xaskash va belkurak bilan ishlashda mehnat xavfsizligi va shaxsiy gigiena qoidalari bilan tanishadilar, marzada o’stirilgan o’simliklarning urug’larini yig’adilar, uchastkani o’simlik qoldiqlaridan tozalaydilar, o’g’it soladilar, tuproqni ag’darib chopadilar, ikkinchi sinfdagi o’qish davrida maktaboldi o’quv-tajriba uchastkasidagi ishlar yakunini chiqaradilar, maktab ko’rgazmasi uchun eksponatlar tayyorlaydilar.

Bahor vaqtida 3-sinf o’quvchilari ildizmeva (rediska, lavlagi, sabzi) va bir yillik gul manzarali o’simliklarning (kosmeya, astra, itog’iz, gultojixo’roz) urug’larini ekishga tayyorlaydilar. Ko’chat qalinligini ildizmevalar hosiliga: ekish muddatini ildizmevalar hosiliga va gul manzarali o’simliklarning gullash vaqtiga; o’g’itlarning ildizmevalar hosiliga va gul manzarali o’simliklarning o’sishi va rivojlanishiga ta‘sirini aniqlash bo’yicha tajriba va kuzatishlar olib boradilar. Ildizmeva va gul manzarali o’simliklar urug’larini yerga ekadilar, tajribalar qo’yadilar va ekinlarni parvarish qiladilar, sug’oradilar va yerlarni yumshatadilar, o’toq va yagana qiladilar, ko’chatlar o’tkazadilar. Bundan tashqari 3-sinf o’quvchilari smorodina (qoraqat), uzum, anor, atirgul qalamchalarini tayyorlaydilar hamda o’tqazadilar, ko’kargan o’simliklarni parvarish qiladilar.

4-sinf o’quvchilari kuz davrida hosilni yig’adilar va hisobga oladilar, ularni saqlash qoidalari bilan tanishadilar, urug’lar yig’adilar, tuproqqa ishlov beradilar, rezavor, buta va mevali daraxtlarni qishga tayyorlaydilar. Bundan tashqari bolalar mevali daraxtlarning tanasi hamda asosiy poyasidagi eski po’stloqlarini olib tashlaydilar, tana atrofiga tuproq tashlaydilar, unga o’g’it soladilar, rezavor va manzarali butalar o’tkazadilar.

Bahor paytida 4-sinf o’quvchilari sabzavot, dala gul manzarali o’simliklarning unuvchanligini tekshiradilar, sabzavot va manzarali o’simliklar pomidor, karam, shabboy, xushbo’y tamaki va hokazo) ko’chatlarini yetishtiradilar, ko’chatlarni parvarish qiladilar va ko’chirib o’tkazadilar, birinchi sinf paykallarida kollektsiya maydonchasida va gulzorda tuproqni bahorgi ekishga va ko’chatlar o’tqazishga tayyorlaydi, daraxtlarning tanalari atrofini yumshatadilar, kollektsiya maydonchasi va gulzorga urug’lar sepadilar, ko’kargan o’simliklarni oziqlantiradilar. Bundan tashqari bolalar ko’p yillik gul manzarali o’simliklarni parvarish qiladilar, ularning tuplarini bo’lish bilan ko’paytiradilar, ildiz otgan ko’chatlarni doimiy joylarga o’tqazadilar, bog’ va poliz zararkunandalariga qarshi kurashadilar.

Foydalanilgan adabiyotlar:


  1. Nuriddinova M.I.Tabiatshunoslikni o’qitish metodikasi.O’quv qo’llanma.T., 2005.

  2. Bahramov A.,“Tabiatshunoslik.”Darsligi3-sinf.T:.“Cho’lpon” nashriyoti. 2014.

  3. Bahramov A., “Tabiatshunoslik.” Darsligi 4-sinf. T:. “Sharq” nashriyoti 2014.

  4. Grigoryans A.G. Tabiatshunoslikni o’qitish. T. 1992.

  5. PakulovaV.M.,Kuznetsova M.I.Metodika prepodavaniya prirodovedeniya.M., 1990.

  6. Nishonboeva M.G. Biologiya darslarida ekologik tarbiya. Oqituvchilar uchun qollanma. T., 1992.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə