1. Mavzu : Pedagogik-psixologik fanlarni o’qitish metodikasi fanining maqsadi va vazifalari Reja


– mavzu: Zamonaviy didaktik konsepsiyalar



Yüklə 187,99 Kb.
səhifə5/11
tarix02.04.2022
ölçüsü187,99 Kb.
#84996
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
1 (1)

3– mavzu: Zamonaviy didaktik konsepsiyalar

Reja

  1. Shaxsni rivojlantiruvchi ta’im nazariyasining ishlab chiharishga zamonaviy yondashuvlar

  2. Shaxsning rivojlanish dasturi

  3. O’qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo’llash

Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim texnologiyasida hamkorlikda o’qitish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, Hamkorlikda o’qitishni bu biror bir vazifani, topshiriqni hamkorlikda bajarish emas, balki hamkorlikda o’qitishdir. Buyuk rus tarbiyashunosligining asoschilaridan biri A.S.Makarenko «Tarbiyalanuvchilarni tarbiyalash jarayonida, o’zim ham tarbiyalanib bordim»,- deb yozadi. Demak o’qitish jarayonida, o’qituvchi bolalarni o’qitar ekan, ayni paytda o’zi ham o’qishga majburdir. Bu hamkorlikda o’qitish orqali amalga oshadi.

Hamkorlikda o’qitish, ya’ni kichik, kichik guruhlarga bo’lib o’qishlar G’arb pedagogi-psixologiksida XIX asr oxirlarida paydo bo’lgan. Ammo guruhlarda, hamkorlikda o’qitishga asos – solinishi XX asrning 20- yillariga to’g’ri keladi. Uning asosiy texnologiyasini ishlab chiqish va uning birinchi natijalarini matbuotda e’lon qilish 1970 yillarning oxirlari 1980 yillarning boshlarida to’g’ri keladi. Bu davrda Buyuk Britaniya, G’arbiy Germaniya, Niderlandiya, YAponiya, Isroil, Avstraliya va boshqa mamlakatlarning ta’lim muassasalarida hamkorlikda o’qitish metodining nazariyasi va amaliyoti to’g’risida pedagogik matbuotda ma’lumotlar e’lon qilindi. Ammo ushbu g’oyaning mantiqiy asosnomasi Amerikadagi uchta universitet professorlari – R.Slavin (J.Xoppine universiteti, 1990), R.Jonson, D.Jonson (Minnesot universiteti, 1987), J.Arenson (Kaliforniya universiteti, 1978) va Isroildagi Tel – Aviv universitetida, 1988 yilda SH.SHaron tomonidan ishlab chiqildi. Amerika olimlari va Isroil olimlarining hamkorlikda o’qitish g’oyasi ma’lum jihatlari bilan bir – biridan farq qilsada, ularda mazkur g’oyani yondoshish qoidalari va printsiplarini asoslashda yaxlitlik mavjud. Masalan, Amerika olimlari tomonidan ishlab chiqilgan hamkorlikda o’qitishda asosan o’quvchilarni fan asoslari bilan tanishtirish, ularni bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirish nazarda tutilsa, Isroil va yevropa olimlari ishlab chiqqan hamkorlikda o’qitish metodining mazmunida darslarda munozarali o’quv bahsini tashkil qilish orqali faoliyatni loyihalash yotadi. Bu hol g’oyalarning bir – birini to’ldirishi didaktik jihatdan bir birini boyitishi bilan xarakterlanadi va o’quvchilarning shaxsiy faoliyatlarini loyihalashtirish uchun zamin yaratadi. Bu esa har bir o’quvchida aqliy mexnatga tayyorlanish, ijodiy va mustaqil fikr yuritishlari shaxs sifatida o’zlarini erkin tutib o’qishga ongli, ma’suliyat bilan yondashishga undaydi hamda o’z safdoshlari bilan hamjihatlikda, hamkorlikda ishlashga da’vat etadi.

Ma’lumki, shoir, yozuvchi, bastakor, texnik xodim va boshqa ijod ahli tinmay izlanadilar, tom – tom kitoblar, taxlam – taxlam gazeta va jurnallarni varaqlab chiqadilar. Ziyokor sifatida o’qituvchi ham bu holatdan qolmasligi, tinmay izlanishi va ijod qilishiga to’g’ri keladi. CHunki, bugungi kun o’quvchisi ommaviy axborot vositalari orqali ko’pgina ma’lumotlarga ega. Ularni o’z o’quv fani mazmuniga singdirish, orqali o’quv predmetiga qiziqtirish, izlanish, mustaqil ishlariga o’rgatish o’qituvchidan katta bilim, mahorat talab qiladi. SHunga asosan o’qituvchiga bolalarga nima o’rgatsam, qanday o’rgatsam degan uy – xayol xalovat bermasligi kerak. qolaversa ta’lim islohotlari ham o’qituvchiga mana shunday tasavvur bilan yashash va ishlashga da’vat etmokda.

SHunga ko’ra hamkorlikda o’qitish metodini puxta egallagan qanday o’qitish va nimani o’rgatishni yaxshi bilib oladi. Zero, hamkorlikda o’qitish o’quvchida ongli intizomni tarbiyalaydi, o’z muvaffaqiyatini guruh muvaffaqiyati deb biladi, topshiriqlarni hamguruhlari bilan puxta o’zlashtirishga, o’rtoqlariga hamkor bo’lib, o’zaro yordam uyushtirishga va nihoyat sitqidildan aqliy mehnat bilan shug’ullanishiga zamin tayyorlaydi.

Hamkorlikda o’qitish metodining mohiyat mazmunini yuqorida qayd etilgan fikrlardan tashhari komanda (jamoa) hamkorligi asosida topshiriqlarni yechish jarayonlarini vaqt bo’yicha bosqichma – bosqich (g’oyalarni inertsiyalar, muhimlarini ajratish, loyihalash qayta ishlab chiqish) va amalga oshirish g’oyasi yetadi.

SHu o’rinda shuni alohida qayd etib o’tish joizki, hamkorlikda o’qitishda o’quv ma’lumotlarini o’zlashtirish samaradorligi boshqa o’qitish metodlariga nisbatan yuqori bo’ladi. Buni Buyuk Britaniyaning Starklayu universiteti qoshida xalharo loyihalar markazining direktori, «Xalq ta’limi vazirligi va Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligiga O’zbekiston ta’lim tizimini islohotiga ko’maklashish» loyihasining xalharo eksperti YAn Smit ham Buyuk Britaniya, Pokiston, Botsvaniyada olib borgan tajribalariga asoslanib 8 aprel 1999 yilda Respublikada o’tkazilgan xalharo anjumanda «Ilg’or pedagogik texnologiyalar» mavzusida qilgan ma’ruzasida ham qayd qilib o’tdi. Uning qayd etishicha hamkorlikda o’qitish, ya’ni o’quvchi – tinglovchilarning bir – birini o’qitishda samaradorlik mutlaqo oshgan. Buni quyidagi jadvalda yaqqol ko’rish mumkin.

Jadvaldan shu narsa e’tiborga tushadiki, tinglovchilar o’zaro hamkorlikda bir-birini o’qitsalar natija unumli bo’ladi. Hamkorlikda birga o’qiymiz (Minnasot universiteti) Devid Jonson, Rojer Jonsonlarning fikriga ko’ra sinf (guruh) 3-5 kishini tashkil etgan kishidan tashkil topgan kichik guruhchalarga bo’linadilar va guruh a’zolari bir mavzuni o’rganadilar. Komanda a’zolari o’quv topshiriqlarini hamkorlikda bajarib, har bir o’quvchi mavzu bo’yicha nazarda tutilgan bilim, ko’nikma malakalarni o’zlashtirishga harakat qiladilar.

Bunda o’quvchilarga ko’rsatma berilmaydi, ular topshiriq mazmunidan kelib chiqib bir-biriga yordamlashish asosida topshiriqni hal etadilar. Buning uchun o’qituvchi komandada o’qitish metodidan foydalanish uchun, avvalo, mavzuni aniqlaydi va komanda uchun topshiriqlarni bajarsa kifoya. SHuningdek, o’qituvchi komandalar uchun o’quv topshiriqlarini mavzu bo’yicha o’quvchi (tinglovchilar) ning o’zlashtirgan bilimlarini aniqlash maqsadida test savollarini ishlab chiqadi va mashg’ulotni o’tkazishni loyihalashtiradi.

Bugungi kunda jahon pedagogi-psixologik fani nazariyasi va amaliyotida Hamkorlikda o’qitish metodining bir necha metodlari ishlab chiqilgan. Metod – bu o’rgatuvchi (ta’lim beruvchi) va o’rganuvchi (ta’lim oluvchi)ning aniq bir vaqt va vaziyatda birgalikdagi faoliyatining tashkiliy tomoni.

1. Komandada o’qitish metodi. O’qitishning bu metodi J.Xopkins universitetida ishlab chiqilgan. Mazkur metodning mohiyati shundan iboratki, komandaning har bir a’zosi oldida biror – bir masalani birgalikda bajarish emas, balki bir-bir narsani birga bilib olish vazifasi turadi. Komandaning muvaffaqiyati komanda har bir a’zosining, muvaffaqiyati har bir a’zoning muvaffaqiyati esa butun komandaning muvaffaqiyati deb tan olinadi.

Quyida biz komandada o’qitishning loyihalashtirilgan dars ishlanmasini namuna sifatida keltiramiz.

Hamkorlik ishlarini amalga oshirishni tamoyillari va bosqichlari

Hamkorlik ishlarini amalga oshirishda quyidagi tamoyillar va bosqichlarda belgilangan vazifalar asosida amalga oshirish maqsadga muvofiqdir:

Hamkorlik ishlarini amalga oshirish tamoyillari

Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim texnologiyasi

(Bespalko V.P.)

Bu texnologiyaning mohiyatini chuqurroq anglash uchun akademik Bespalko V.P. tomonidan yaratilgan “didaktik jarayonni boshharish tizimining rivojlanish spirali“ni tahlil qilish kerak bo’ladi

“Yo’naltirilgan axborotli jarayon“ (YAJ) ordinatasiga ta’limni tashkil etishning yakka tartibli shakli joylashtirildi. “Tarqoq axborotli jarayon“ (TAJ) ordinatasiga esa - guruhli. Tabiiyki, mashg’ulotning guruh shakli yakka tartibdagi shaklidan iborat bo’ladi, keyin esa rivojlanishning birmuncha yuqori darajasida yakka tartibli shakliga yana qaytadi. Demak, “maslahatchi“) tizim tabiiy holda “guruhli ta’lim“ga ko’tariladi, uning sezilarli darajadagi kuchsizligi “repetitor“ tizimini vujudga keltiradi

Repetitorlik “kichik guruh“ o’lchamigacha kengayish sabablarini tasavvur qilish qiyin emas.

XVI asrga kelib nashr ishlaridagi inqilobiy o’zgarishlar ta’lim tizimida “darsliklar”ni (4) qo’llash imkonyatini tug’dirdi. Kommunikatsiya sohasidagi texnikaviy taraqqiyot esa sinf va xonadonlarni axborotli uzatish vositalari bilan jihozladi. Kompyuterlarning vujudga kelishi didaktik jarayonni yopiq boshharish imkoniyatlarini tug’dirsa-da, o’quvchilarning individual qobiliyatlarini hisobga olmadi (dasturli ta’lim - 6). SHaxsiy kompyuterlar texnikasining rivojlanishi psixologik-pedagogik bilimlar o’sishi bilan hamkorlikda shaxsga yo’naltirilgan ta’lim muammosini keltirib chiharmoqda.

Akademik V.P. Bespalko tizim 8 - yakka tartibli bilish faoliyatini dasturli boshharishga alohida urg’u berib “xalq ta’limi tizimining barcha bo’g’inlarida rivojlanishning yangi bosqichini ifodalaydi va o’quvchilarning sog’ligiga zarar yetkazmagan holda zaruriy musbat siljishlarga olib keladi“ deb ta’kidlaydi (7, 15). O’zida aniq o’rnatilgan didaktik masalalar va pedagogik texnologiyalarni mujassamlashtirgan pedagogik tizim shaxsga yo’naltirilgan ta’lim, deb ta’riflanadi. Bu tizimdagi didaktik masalalarga qisqacha izoh beriladi. hozirda mavjud yakkalashgan pedagogik tizimlar - umumiy o’rta, o’rta maxsus, kasb-hunar, oliy ta’lim - shaxsni tarbiyalash, ta’lim berish va takomillashtirishning yagona tizimiga aylanishi kerak. Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim barcha turdagi ta’limlarni yo’nalishlar bo’yicha integratsiyalashni taqoza etadi. Ta’limning birinchi bosqichidayoq (maktabgacha ta’lim) bolaning ehtimolli shaxsiy yo’nalishlari psixologik-pedagogik kuzatishlar yordamida aniqlanadi, ma’lum faoliyat turiga qobiliyatlari, yangi iste’dod nishonalari belgilab olinadi. Bu tabaqalashtirish psixologik pedagogi-psixologik sohasi bo’lib, afsuski, kam tadqiq qilingan va kam ishlangan. SHu bilan birgalikda hammaga yaxshi ma’lumki, shaxsning maxsus iste’dod nishonalarini erta aniqlash va uni muntazam rivojlantirib borish vaqti soati bilan o’z mevasini beradi - yangi g’oya va faoliyat metodlarini haqiqiy yaratuvchisi tarbiyalanadi.

Shaxsning rivojlanish dasturi aslida har bir insonga tug’ma holda beriladi, biroq uni amalga oshirish, afsuski, hozirgi ta’lim tizimida haralmagan. Mana, nima uchun dunyoda qiynalganlar va jinoyatchilar mavjud (7, 16). SHu boisdan bolaning shaxsga yo’naltirilgan ta’lim tizimiga kirishishi uni ixtisosli kasbga tayyorlashning boshlanishi bo’lishi kerak va barcha o’quv dasturlari mazmuni ma’lum faoliyat turining ijodkorini tarbiyalash masalasiga bo’ysunishi kerak.

Yuqorida ta’kidlanganlar eskirgan, biroq mustahkam marksistik tezis - texnik taraqqiyot davomida inson mehnatining o’zgarib turishi, shu boisdan keng umumiy va politexnik ta’limni bunday o’zgarishlar asosi sifatida joriy etish zaruratiga harama-harshidir. Bugun hayotning o’zi guvohlik beryapti: texnik taraqqiyot mumkin qadar yuqori kasbiy mahorat darajasini taqoza etadi. Unga erishish uchun bir mehnat turi doirasida faoliyatni maqsadli yo’naltirish va chuqur mutaxassislashtirishni talab etyapti, aksincha, doimiy uni almashtirishni emas.

Tashxislanuvchan tarzda o’rnatilgan maqsadli pedagogik tizim ochiq bo’lishi kerak, ya’ni o’rganishning har qanday bosqichida o’quvchi undan chiqib ketishi yoki qayta kirib kelishi mumkin. Bu esa aniqlangan maqsadga mos holda ta’lim mazmunini ilmiy asosda saralashga imkon beradi. Ta’lim mazmunini jamlashda o’quvchilarni asossiz yuklab tashlash va o’qituvchi o’qitishda inqirozga xos hodisalarni yuzaga chiharuvchi oldingi amorf va ixtiyoriylik uni aniq loyihalash, o’qish yillari bo’yicha taqsimlash va dozalashga joy bo’shatib beradi. ¤quv fanlari tizimi ortiqcha bo’lmasdan qat’iy uzviylikka va belgilangan mahorat bosqichida o’zlashtirishga olib keladi.

Ma’lumki, «Ta’lim to’g’risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ga muvofiq Respublikamizda ommaviy ta’lim doirasini tobora kengayib borish ko’zda tutilgan. CHunki bu qonunga muvofiq mamlakatimizda 12 yillik majburiy ta’lim joriy etildi.

Yoppasiga o’rta maxsus kasb-hunar ta’lim sharoitida hamda oliy ta’limning yoppasiga 2 bosqichli tizimga, ya’ni bakalavriat, magistraturaga o’tishi munosabati bilan pedagog kasbi eng ommaviy kasbga aylanib bormoqda. Bu esa o’z navbatida, ta’lim jarayoniga tajribali va tajribasiz, iste’dodli va iste’dodsiz pedagoglarni jalb qilishni taqozo etadi. Bunday sharoitlarda Davlat ta’lim standartlari talablari darajasidagi kadrlarni tayyorlash «oddiy» pedagog tomonidan faqat pedagogik texnologiyalarni qo’llab, amalga oshirilishi mumkin.

Aynan ana shu maqsadda, mamlakatimizning ta’lim sohasidagi asosiy hujjatlarida pedagogik texnologiyalarni yaratish va joriy etish, kadrlar tayyorlash tizimida fanning asosiy vazifasi etib belgilangan. O’quv jarayoni texnologik tayyorgarligining o’zagi bo’lib, o’qitish jarayoni hisoblanadi. SHuning uchun «texnologiya»ni o’qitish jarayoniga joriy etish pedagogik texnologiyaning vazifasidan biri hisoblanadi.

O’qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo’llash, o’qitish jarayonini yagona shaklga keltirish va yuqori samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Endi shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarning nima uchun bugungi kunda dolzarb bo’lib borayotganligi, nima uchun mazkur texnologiyalar ta’limning hozirgi kuni, kelajagi bo’lib qolganligi hamda ularning mohiyati haqida qisqacha to’xtalamiz. Oliy ta’limda an’anaviy o’qitish texnologiyasi o’zining qator xususiyatlariga ko’ra zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga tobora zid bo’lib bormoqda. CHunki, mazkur o’qitish texnologiyasida pedagogi-psixologikning tinglovchiga munosabati avtoritar xarakterga ega, ya’ni ta’lim jarayonida u yagona sub’ekt sifatida namoyon bo’ladi, tinglovchilar esa faqatgina ob’ekt vazifasini bajaradi, xolos. Boshqacha qilib aytganda avtoritar o’qitish texnologiyasida tinglovchining tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo’qoladi, o’qitish majburiy yo’sinda amalga oshiriladi. Hanuzgacha jahonda eng ko’p tarqalgan o’qitishning sinf-dars tizimida mashg’ulotlari asosiy birligi dars bo’lib, u bitta fanining bitta mavzusiga bag’ishlanadi va o’qituvchi tomonidan boshhariladi. An’anaviy o’qitish texnologiyasining qusurlari ustida to’xtalib, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida (1997 yil 29 avgust) Prezident Islom Karimov bolalar qaysi sinfdan boshlab mustaqil fikr yurita boshlaydiq Umuman maktabda mustaqil fikr yuritishga o’rgatiladimiq degan savollarni qo’ydilar va ularga quyidagicha javob berdilar: «Aminmanki, o’rgatilmaydi. Mobodo biror o’quvchi o’qituvchiga e’tiroz bildirsa, ertaga u hech kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi. Maktabdagi jarayonda o’qituvchi hukmron. U boladan faqat o’zi tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab qiladi. Printsip ham tayyor: «Mening aytganim-aytgan, deganim-degan». Demak, an’anaviy ta’lim texnologiyasida o’qituvchi va o’quvchi munosabatida majburiy itoatkorlik, ya’ni zo’ravonlik pedagogi-psixologiksi amal qiladi».

An’anaviy o’qitish texnologiyasining boshqa qusurlarini ham namoyish qilish maqsadida 1-rasmning chap tomoniga diqqatingizni jalb qilamiz: ko’rinib turibdiki, Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, zo’ravonlikka asoslangan bu pedagogi-psixologikda pedagog yagona su’bekt, tinglovchilar pedagogik jarayon ob’ekti, o’qitish tushuntiruv-ko’rgazmali usulda olib boriladi. O’qitish ommaviy tarzda olib borilishi tufayli tinglovchilarning tashabbusi va mustaqilligi o’zidan-o’zi so’nib boraveradi.

SHu bois texnologiya asosan tinglovchilarda bilim, ko’nikmalarni shakllantiradi, ular shaxsini rivojlantirishni ko’zda tutmaydi.

O’z-o’zidan ko’rinadiki, an’anaviy o’qitish texnologiyasi o’z tabiatiga ko’ra ta’lim muassasalari oldiga jamiyatimiz tomonidan qo’yilgan talablarga butunlay javob bermaydi.

Bundan farqli o’laroq shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarda tinglovchi ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko’ra pedagogik jarayon markaziga qo’yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro’yobga chiharishga qulay shart-sharoitlar yaratib beriladi.

Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan, ishlab chiharishdan iborat 5 ta tarkibiy qismida «shaxs» asosiy tarkibiy qism – birinchi o’rinda turadi.

Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan o’qitish o’quvchi shaxsiga yo’nartirilgan bo’lishi lozim.

SHuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon – o’qitishning shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim.
O’qitish texnologiyalari blok sxemasi.

YUqorida ko’rsatilgan 1-rasmning o’ng tomonida shaxsga yo’naltirilgan o’qitish texnologiyalari keltirilgan. SHuni alohida ta’kidlash lozimki, bu yerda ko’rsatilgan o’qitish texnologiyalaridan, jumladan ishbilarmon (amaliy pedagogik) o’yinlari, muammoli ta’lim, dasturlashtirilgan ta’lim va boshqalardan ilgarilari ham ta’lim jarayoniga qo’llaganmiz. Ammo, ta’limning milliy modelida shaxsga asosiy, hal qiluvchi o’rin berilgandan so’ng bu texnologiyalarning har birini shaxsning mavjud imkoniyatlarini to’la ro’yobga chiharish bo’yicha ahamiyati yanada oshdi. Ayni paytda hozirgi kunda axborotning hajmi, xilma-xilligi, uni egalashga moyilligi va vositalarining yetarliligi, samarali indivudual va mustaqil o’qitishni tashkil etish uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratilganligi munosabati bilan pedagogning tinglovchiga bo’lgan munosabati jihatidan uning «Sardor»likdan, uning sherigiga, hamkoriga aylanmoqda.

Shaxsga yo’naltirilgan o’qitish texnologiyalarining kommunikativ asosi – pedagogik jarayonda tinglovchiga insoniy-shaxsiy yondashishdir. Buni bir-birini to’ldiradigan, shaxsiy-insoniy munosabatlarni rivojlantiradigan 1-2-3 slaydlarda ko’rish mumkin.

O’rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo’ravonlik pedagogi-psixologiksidan voz kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo’ravonlik aslo mumkin emas, jazolash insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi.

Isloh qilinayotgan ta’lim muassasalarida o’quvchi yoshlarni erkin, majburlashsiz o’qitish, ularning shaxsiga indivudual yondashishning mazmun-mohiyatini namoyon qilish juda muhimdir. SHu bois diqqatingizni 4-5 slaydlarga tortamiz.

An’anaviy o’qitish texnologiyasining boshqa qusurlarini ham namoyish qilish maqsadida 1-rasmning chap tomoniga diqqatingizni jalb qilmoqchimiz. Ko’rinib turibdiki, Prezidentimiz ta’kidlaganidek, kadrlar tayyorlash milliy dasturining bosh maqsadini, ya’ni mamlakatimizda rivojlangan demokratik davlatlar darajasida yuqori malakali kadrlar tayyorlashni, oliy va o’rta maxsus, kasb-hunar kollejlarida kadrlar tayyorlash tizimini, ularda o’ziga xos va nostandart fikrlash qobiliyatini o’stirishni, o’z ustida doimiy ravishda chidam va matonat bilan ishlash ko’nikmalarini rivojlantirishni an’anaviy o’qitish texnologiyasi asosida amalga oshirish mumkin emas.

Endi tinglovchilarni bilim olish faoliyatini faollashtirish, ularning tabiiy iste’dodini namoyon qilish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratib beraoladigan yuqorida ko’rsatilgan o’qitish texnologiyalaridan biri «Amaliy pedagogik o’yinlar» orqali umumiy, o’rta maxsus va kasb-hunar muassasalari ta’lim jarayonida tez-tez uchrab turadigan turli-tuman vaziyatlarni yechish yo’l-yo’riqlarini topish mumkin. Oliy maktabda tinglovchilarni maktabda o’quv tarbiyaviy ishlarga tayyorlashda amaliy pedagogik o’yinlardan foydalanish maqsadga muvofiq. SHu bois ulardan ayrim namunalar keltiramiz:

- pedagogik nutq «texnikasi»ni rivojlantirishga doir amaliy o’yinlar;

- psixologik holat va pedagogik faoliyat texnikasiga doir amaliy o’yinlar;

- pedagogik jamoa rahbar «roli»ga doir amaliy pedagogik o’yinlar;

- tinglovchilarda amaliy pedagogik o’yinlar jarayonida turli xil tarbiyaviy ishlar shakllarini qo’llash malakalarini hosil qilish o’yinlari;

- tinglovchilarni «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakatiga rahbarlik qilishga tayyorlashga doir amaliy o’yinlar va h.k.

Bu sohada SamDU pedagogi-psixologik va psixologiya kafedrasida bajarilgan ishlar ko’lami to’g’risida tasavvur hosil qilish uchun yuqorida ko’rsatilgan amaliy o’yinlar turlari bo’yicha ayrim namunalar keltiramiz: Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi bo’yicha «Boshlang’ich sinflarda mehnat ta’limi darsi» o’quv-amaliy o’yini; «Kasbiy konkurs» pedagogik o’yini va h.k. O’rta maktab matematika o’qituvchisi ta’lim yo’nalishi bo’yicha: «Mavzuli rejalashtirish» amaliy o’yini; «Masala yechish darsi» rolli o’yini va h.k.

Tarbiyaviy ishlar bo’yicha:

«Pedagogik dialog» amaliy o’yini, «Suyunchi» pedagogik o’yini;

«Pedagogik kengash» amaliy o’yini;

«Ma’naviyat soati» pedagogik o’yini;

«Maktabda o’quvchilar hayoti» amaliy pedagogik o’yini va h.k.

Ta’lim-tarbiya jarayoniga shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarni joriy etish bo’yicha bajarilgan ishlarni barcha tafsilotlari ustida to’xtalmasdan, pedagogik amaliy o’yinlarni tayyorlovchi va o’tkazuvchi bo’lajak o’qituvchining faoliyatini hamda bo’lajak o’qituvchi-tarbiyachi nutqini pedagogik-psixologik tahlil qilish sxemasini umumlashgan holda 9-10 slaydlarda keltirilgan. Ulardan ko’rinadiki, amaliy pedagogik o’yin mazmuni bo’yicha ham, hajmi bo’yicha ham murakkab hodisadir. Pedagogik o’yinni tahlil qilish tinglovchidan fanning juda ko’p tushunchalarini egallashni, pedagogik va psixologik bilimlarni integratsiyalashni, pedagogik jarayonda hodisaning asosiy belgilarini ajratib olish ko’nikmalarini, ilmiy tushuncha-kategoriyalar bilan ishlay olish malakasini talab qiladi.

Tahlilni pedagogik ko’nikma sifatida murakkabligi shundan iboratki, amaliy o’yinlarda tinglovchi mustaqil ravishda ijodiy izlanish olib borishga va yangi mahsulot yaratishga majbur bo’ladi. Bunday ko’nikmalarni tinglovchi odatdagi, an’anaviy ta’lim texnologiyasida egallay olmasligini bugungi kunda guvohi bo’lib turibmiz.

Shuni alohida ta’kidlash lozimki, yuqorida bayon qilingan o’yinlar shaklida tinglovchilarni tarbiyaviy ishlarga o’rgatish 5 bosqichni, ya’ni tinglovchini tarbiyaviy ishga o’rgatishning asosiy vazifasini aniqlash va amaliy o’yinni tanlash; o’yinchilar mikroguruhlarini tashkil qilish; repititorlik ishi; amaliy o’yinlarni o’tkazish hamda mashg’ulot so’nggida tinglovchilar faoliyatini pedagogik-psixologik tahlil qilishni o’z ichiga oladi.

O’quvchi shaxsini rivojlantirishga haratilgan texnologiyalar orasida 1-rasmda ko’rsatilganidek, imitatsion amaliy pedagogik o’yinlar ham mavjud bo’lib, ular ta’lim-tarbiya jarayoniga osonroq joriy etish mumkinligi bilan ajralib turadi. Imitatsion pedagogik o’yinlar yordamida o’qituvchi o’quv-tarbiya jarayonida vujudga keladigan turli-tuman pedagogik vaziyat (muammo)larni ta’lim oluvchining bevosita va faol ishtirokida hal qilish orqali ularni bilish faolligini jadallashtirishga, ijodiy safarbarligini oshirishga, mustaqil ravishda yechim va xulosalarga kelishga, o’z bilimlari orqali murakkab muloqotga kirishishiga erishadi.

Hozirgi kunda imitatsion o’yinlar bir qator pedagogik va metodik fanlar bo’yicha ishlab chiqilgan bo’lib, ular asosan seminar va amaliy mashg’ulotlarda qo’llanilmoqda. Masalan, pedagogi-psixologik, kasbiy ta’lim, tarbiyaviy ishlar metodikasi kabi fanlar bo’yicha mashg’ulotlar (ish o’yinlari)da fan o’qituvchi, sinf rahbari, o’quv ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari va hokazolarning funktsional vazifalarini tinglovchilar ularning roliga kirib, mustaqil ravishda o’zlashtiradilar.

1. Pedagogik amaliyotda pedagogik jarayonning moddiy, ob’¬ektiv jixati doimo ruxiy jarayonlar bilan kushilgan xolda mavjud bulib, biri ikkinchisisiz mavjud bulmaydi. Bu xar kanday faoliyatga tegishli, lekin, ayniksa, ta’lim oluvchilar, tarbiyalanuvchilar va tarbiyachilar faoliyatiga kuprok tegishli.

Pedagogik jarayonni psixologik mexanizmlarsiz amalga oshirib bulmaydi.

Insondagi bilimlarning xosil bulishida undagi 5 ta sezgi a’zolari vositasida kdbul kilingan va ishlab chikilgan axborotlar nisbati kuyidagicha:

Ko’rish a’zosi orqali — 83 %.

Eshitish a’zosi orqali — 11 %.

Xid bilish a’zosi orq.ali — 3,5 %

Teri sezgisi orq,ali — 1,5 %.

Ta’m bilish a’zosi orqali — 1 %.

Jami - 100 %.

Turli sezgi a’zolarimiz ishtirokida uzlashtirilgan axborot oradan 2 xafta utgach, kuyidagi mikdorlarda eslab kolinadi:

Ukiganimizning 10 foizi.

Eshitganimizning 20 foizi.

Kurganimizning 30 foizi.

Kurgan va eshitganimizning 50 foizi.

Gapirganimizning 80 foizi.

Gapirgan va amalda bajarganimizning 90 foizi.

Bundan insonning eslab kolish kobiliyati axborotni kaysi usullarda va kaysi sezgi a’zolari vositasida uzlashtirganiga boglik ekanligi ma’lum buladi.

Unutish. Eng sunggi urganilgan narsa ertarok unutiladi. Demak, sunggi urganilganni kuprok takrorlash zarur. Buni, ayniksa, ukiyotgan yoshi kattalar bilishi zarur.

Eslab kolish jarayonini faollashtirish uchun materialni ovoz chikarib ukish foydali. Ovoz juda past xam, juda baland xam bulmasligi kerak. Sababi: past ovozda ukuvchi e’tibori matndan chalgishi mumkin, baland ovozda esa uz ovoziga dikkat karatib, ma’nodan uzoqlashish mumkin.

Urtacha baland ovozda matnni akustik idrok kilish va tilning xarakatlanish faoliyati eslab kolishga yordam beradi.

SHunday kilib, ovoz chikarib ukish, suzlarni urtachi baland aytish (ataylab kattik yoki past ovozda emas) kerak.

2. Suggestopediya. Asoschisi bolgariyalik vrach Lozanov. Bu ta’lim jarayoni bir odam (ukituvchi)ning boshkasi (ukuvchi)ga psixik ta’sir kursatishidan iborat. Bu usul chet tillarini jadal urgatishda kullaniladi. Lekin boshka fanlarda xam kullashga xarakat kilinmokda.

Leyptsig universiteti mnemologiya laboratoriyasida chet tillari sifatida ingliz, rus tillarida 30 kunda 3200 leksik birlik, kuniga 120—140 leksik birlik urgatiladi. Bu boshka jadal uk.itishlarga nisbatan 3 marta ortik.

50 yoshgacha bulganlar, ba’zan undan xam katta yoshdagilar, ilgari chet tilini ukigan bulsa, kabul kilinadi.

Metodikasi: ukuvchilar fikrni jamlash uchun autogen mashklar bajaradilar, ya’ni past ovozdagi sokin musikd yorda¬mida xotirjam xolatga keltiriladi.

Formulasi: „Men batamom xotirjamman". Klassik musika bilan bir vaktda ukituvchi turli intonatsiyalarda ta’sirchan, baland, ba’zan esa juda past ovozda, lekin anik, tushunarli kilib chet tilidagi matnni ukib, ma’nosini ona tilida tushuntiradi.

Bunda inson ongiga ma’lum axborot oson kirib boradi. Lekin bundan tashkari ukuvchilar olgan bilimlaridan mashgulotlarda faol foydalanishlari, kunning 2- yarmida uyda tulik, takrorlab borishlari lozim.

Bu usulda dikkatni tulik. jamlab anglangan, eslab kolingan axborot anglanmagan axborot bilan kushilib, xotira imkoniyatlarini kengaytiradi. Natija juda yaxshi: 3 oydan keyin 95 %, 1 yildan keyin 86 % xotirada saklanadi.

Suggestiya — ta’sir kursatish ishontirish, mulokot shaklida ukuvchi (suggerend) ta’sir kursatuvchi, ishontiruvchi (ukituvchi suggestor)ning aytganlarini passiv, ixtiyorsiz, uylamasdan uzlashtiradi va uning topshiriklarini motivlar kurashisiz bajaradi.

Uz-uzini ishontirish yoki uz-uziga ta’sir kursatish deb suggerend va suggestorlikni bir kishi bajarishiga aytiladi.

Sinonimlari: suggestiya — (lotincha) ishontirish. Omonimi (turmushdagi): bajarmasa kattik jazolashni taxdid kilib buyurish.

Gipnopediya. Uykuda ukitish (kuprok chet tillarni). Bu usul xammaga xam tugri kelmaydi.Sababi xar kim uchun bu usul aloxida chukurlikdagi uyku darajasidagina samara beradi. Zarur uyku chukurligiga erishish va uni saklab turish kiyin. Dars jadvalida xamda uyda dars tayyorlashda bir-biridan kuprok farkli fanlar uzaro ketma-ket bulishi yaxshi natija beradi. Buni kuyidagi tajriba tasdiklaydi:

Gurux tinglovchilariga 20 ta ruscha suzni yod olish topshiriladi. Ular bajargach, 2 kichik guruxga ajratiladi. SHundan sung birinchi kichik guruxga 20 ta bolgarcha (ruschaga yakin) suzni yodlash, ikkinchisiga badiiy asar ukish topshiriladi. Keyin ikkala kichik guruxda ruscha suzlarni eslab kolinganlik darajasi tekshiriladi. Kursatkich 2- kichik guruxda yukori buladi. YOmon baxoning sababi ukuvchining maktabga yomon munosabati sababli xamda maktabning ukuvchiga yomon munosabati sababli xam bulishi mumkin.

Bilimlarni uzlashtirish, idrok kilish va kayta ishlashdagi shaxsiy farklar uzlashtirish tezligi va mustaxkamligining asosiy omillari hisoblanadi. Ularning ayrim xususiyatlari kuyidagilar:

Aqli zaiflar — juda kam xajmdagi bilimlarni uzlashti-radilar.

Boshkalarda turlicha bulib, ayrimlar materialni oson uzlashtiradi, tez unutadi, ba’zilar sekin uzlashtiradi, lekin unutmaydi. Bular uzlashtirish tezligi va mustaxkamlik omillari hisoblanadi.

Bular markaziy asab tizimi tarkibining xususiyatlari, ya’ni asab xujayralarining „eslab krlish imkoniyatlari" bilan boglik..

Diqqatni jamlash mashqlari.

Eksperiment: 1- gurux. tinglovchilariga 60 dakika davomida xoxlagancha dam olish tanaffuslari bilan turli masalalarni yechish topshirildi.

2- guruxga esa 1 soat tuxtovsiz, dam olmasdan masalalar yechish topshirildi. Uzluksiz va zur berib ishlashda 45 dakikadan keyin tinglovchilarda dikkatni jamlash sezilarli pasaydi. Uz ixtiyoricha gox dam olib, gox vazifani bajargan 1- gurux tinglovchilarida esa shu 1 soatning oxirigacha dikkat pasaymadi.

Diqqatni jamlashga xalakit beruvchi omillar 3 ta guruxga ajratiladi:

1. Bolaning jismoniy rivojlanishidagi nuksonlar va salomatligining yomonligi.

2. Ota-onalarning bola tarbiyasidagi xatolari, kupincha oiladagi nosoglom muxit sababli.

3. O’qituvchining o’quv fanini o’qitishdagi kamchiliklari (bunda butun sinf dikkatsiz buladi).

Diqqatni jamlashning tugma kamchiliklari tugilishda miyasi shikastlangan va uz vaktida aniklanmagan bolalarda faqat maktab davriga kelib miya faoliyatining buzilganligi aniklanadi. Bu bolalar axvoli normallashishi uchun yaxshi uxlashlari kerak. YAxshi dam olganlaridan keyin ancha yaxshi uzlashtiradilar. Ularning dikkati kun davomida sustlashib, akli zaifga uxshab koladilar, lekin aslida bunday emas.

Ayrim bolalar va usmirlarda „psixomotor notinchlik" (bezovtalik) deb nomlanadigan xolat buladi. Ularda psixika va xarakat kobiliyatlari doim kuzgaluvchan bulib, bir xarakat impulsi boshkasini xosil kiladi va kupincha gayriixtiyoriy buladi.

Ukuvchilarda dikkatsizlik gipofiz funktsiyalarining buzilishi bilan boglik buladi. Ularda emotsional boshkaruv yetarli emas, oson jaxllari chikadi. Kayfiyati tez uzgaruvchan, kuprok salbiy, beparvo, uzlari bilan ovora xolda buladi.

Dikkatni jamlay olmaslik organizmda kaltsiy yoki fos¬for almashinuvi buzilganda, vitaminlar (ayniksa, V,) yetishmaganda xam bulishi mumkin. Bunday bolalar yomon uxlaydilar


Yüklə 187,99 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə