1-mavzu. Hasharotlar ekologiyasi fani rivojlanish tarixi



Yüklə 180,5 Kb.
səhifə4/15
tarix18.04.2022
ölçüsü180,5 Kb.
#85582
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15
1-mavzu. Hasharotlar ekologiyasi fani rivojlanish tarixi
Insect Morphology and Systematics, 16248680811470158, Chin sevish Abdurauf Fitrat - 11.03.2016 16-14-20, 5 sinf 1-Mavzu Biologiya hayot haqidagi fan
Abiotik faktorlar

Muhit harorati . abiotik faktoirlar ichida hayotiy muhit sharoitni yaratishda iqllim faktorlarii –issiqlik , yorug’lik , namlik va havo harakati muhim ro’l o’ynaydi .ayniqsa , Hasharotlar uchun isssiqlik termik factor katta ro’l o’ynaydi . Chunkinn hashoratlar sovuqqonli -poykliloterm organizmidir , yani doimiy haroratga ega emas . Shuning uchun Hasharotlarning hayot funksiyasi , ularning hulqi o’sish tezligi , populyatsiya dinamikasi tashqi muhit harorati bilan aniqlanadi.

Hasharotlar odatta 10-40C o’rtasidagi issiqlikda harakatchan bo’ladi . harorat pasayganda Hasharotlar ovqatlanishdan , so’ngra harakatlanishdan to’xtaydi, nobud bo'ladi. Xaroratning normadan ortiq ko’tarilishi xam Hasharotlarga salbiy tasir ko’rsatadi.

Xarorat Hasharotlar jinsiy maxsulotoining yetilishiga ham tasir ko’rsatadi . suli shved pashshasi g’umbakdan chiqqandan keyin 22C issiqlikda 10 kundan so’ng , 17C-14, 14C-36 va 4C da esa50 kundan so’ng tu xum qo’yadi . lekin harorar normadan ortganda haroratning nasldorligi pasayadi yoki to’xtaydi. Masalan g’o’za bitining tirik tug’ilishi issiklik 30C dan ortganda pasayadi.

Hasharotlarning embrional va postembrional taroqqiyoti yuqori haroratda tezlashadi. Natijada taraqqiyot sikli qisqaradi va hasharot tezroq ko’payadi. Beda mo’ri qurti 17C atrofida 56 , 21C da 34 kunda, 22C da 31 kunda rivojlanadi.

Har xil turfa mansub hasharotlarning yuqori tempraraturada tez rivojlanishining malum chegarasi bor. Masalan o’tloq parvonasi g’umbagining rivojlanishi faqat 26 C issiqlikda tezlashib boradi , tempratura bundan ortsa rivojlanish sekinlashib , so’ngra to’xtaydi va nihoyat chegaradan oshganda xashorat o’ladi. Malum harorat nuqtasidan pastga yoki yuqorida rivojlanish to’xtasa , o’sha harorat rivjlanishining pastki yoki yuqorigi chegarasi deb aytiladi .

Hasharotlarning sovuqqa chidamliligi ularning soni va tarqalishi da muhim o’ynaydi . ko’p tur hasharotlar sovuqqa chidamlidir. Massalan , ko’kqurt -11C gacha , o’tlaoq parvonasi qurti 30C gacha bardosh beradi.L.K.Lozina -Loziniskiy o’tkazgan tajribalarida poya parvonasi qurti xatto -80C va -90C gacha chidagan . sovuqqa chidamlilik organizmning holatiga va sovitishning sekin tezligiga , umuman bioximyoviy xususiyatlariga bog’liq .

Yog’ tanachalari ko’ , erkin suv miqdori ko’p bo’lsa , hashorat suvga ko’proq chidaydi . Masalan , ko’k qurtda yog’ tanachasi ko’p va suvi kam bo’lsa u 8-11 C o’rtasida halok bo’ladi , yog’ tanacahalari yaxshi taraqqiy etmagan va erkin suv ko’p miqdor da uchrasa qurt-5-6Cda nobud bo’ladi. Sovuq va iliq xaroratlarnig notekis almashinishi hasharotlar uchun halokarlidir.

Hasharotlarning haroratga qarab rivojlanish tezligini haqiqatga yaida va yuqorqinroq aniqlash va yil mobaynidagi bo’g;in berish miqdorini belgilash uchun rivojlanish samarali haroratini aniqlash muhim ro’l o’ynaydi. Rivojlanish nuqtasidan yuqor nuqtadan chiqmagan oraliqda joylashgan issiqlik samarali harorat deb ataladi. Bu arorat xasharotlarning normal rivojlanishini taminlaydi . samarali haroratning aniqlash uchun pastki nuqta rivojlaninsh haroratini bilish shart . agar pastgi nuqta rivojlanish harorati –t, aniq bo’lsa , hasharot rivojlangan xaroratdan -t olish yo’li bilan yani t-t, samarali harorat aniqlanadi . hasharotlarning bir necha xil ( kamida ikki xil hasharotda rivojlanishi uchun kerak kunlar miqdori) termostat yordamida eksprerimental usulda aniqlanadi.

Har bir xasharot turlarining rivojlanishini to’liq o’tishi uchun ma’lum miqdorda issiqlik energiyasi , yani samarali yig’indisi zarur . Bu quyidagicha aniqlanadi.

C=(t-t,)*n

Ko’p olimlarning olib borgan kuzatishlari ko’rsatishicha har bir individ va turning rivojlanishi uchun zarur bo’lgan samarali harorat yig’indisi issiqlik konstanti deb belgilanadi. Issiqlik konstanti turning harakterli belgisi bo’lib uning kattaligi turini issiqlikga – ekologik faktorga talabchanlik darajasini aniqlaydi.

Ba’zi bir Hasharot turlanrining rivojlanish bo’sag’isi va samarali harorat yig’indisi quyidagi jadvalda berilgan (I.V.kojanchikov va b.)


Turlarning nomi

Pastki taraqqiyot bo’sag’asi

Haroratning samarali yig’indisi (co)

Olma shirasi

Uy pashshasi

Ombor uzunburun qo’ng‘izi

Karam kuyasi

Shved pashshasi

Kuzgi tunlam

Sariq suvarak


7.0

12.0


11.0

9.8


8.0

10.0


6.5

114

230


360

380


400

1000


1900

1-jadval

Jadval ma’lumotlariga ko’ra taxminan rivojlanish dovamatini doimiy u yoki bu haroratda aniqlash mumkin. Masalan 210c da ombor uzunburun qo’ng’izi taxminan 36 kun rivojlanadi.Rivojlanayotgan haroratda (210c) pastki taraqqiyot bo’sag’a haroratini -110c (1-jadval) olib tashlab chiqqan sonni rivojlanish kunlar miqdori (36) ko’paytirib rivojlanish doimiy harorat yig;indisi yoki issiqlik kanstanti aniqlanadi (21-11) *36=360, uy pashshasi esa 25.5kun (21-12)*25.5=230

Rivojlanish bo’sag’isi va issiqlik konstanti orqali u yoki bu turning turli xil geografik nuqtada necha marta bo’ g’in berishini hisoblash mumkin. Buning uchun shu geografik zonani ko’p yillik o’rtacha hamma oylar bo’yicha vegetatsiya davrining harorat yig’indisini olib o’rganiladigan tur uchun samarali haroratni shu geografik zona bo’yicha hisoblab chiqish kerak. Samarali harorat yig’indisi Hasharot turining issiqlik konstantasiga bo’linadi. Misol: Toshkentda samarali harorat yig’indisi 28000, karam kuyasining issiqlik konstantasi 3800 (1-jadval). Bunday holda nazariy jihatdan qaraganda Hasharot 7,4 bo’gin berishi kerak vaholangki 8-10 marta bo’g’in beradi. Haqiqatda esa Hasharot doimiy haroratda emas, balki o’zgaruvchan haroratda rivojlanadi. Metearologik stansiyalarning ko’rsatishicha o’rtacha harorat hasharotlar yashagan joydagi o’rtacha haroratdan birmuncha farq qiladi. Bundan tashqari hasharotlarning rivojlanishi yana boshqa sharoitga ham bog’liq. Shuning uchun bu usulda bo’g’in sonlarini hisoblashda va fenologik calendar tuzishda shu ehtimollarni nazarda tutish kerak.

Muhitning namligi – turlicha bo’lib , hasharotlar ekologiyasida havoning nisbiy namligi , yani suv bug’i bilan to’yining protsenti muhim ahamiyatga ega . namlikni tasiri turlicha bo’lib , hasharot tanasidagi suv miqdoriga bo’g’liq . muhit namligi hasharotning xayotchanligi va serpushtligiga tasir etadi .

Ayrim tur hasharotlarning rivojlanishiga namlik haroratga qaraganda turlicha tasir etadi . Masalan bir tur hasharot namlik tasirida tez rivojlansa boshqa turlari sekin rivojlanadi. Karam kuyasi va chigirtga simonlar qurg’oqchilik davrida tez ko’payadi o’simlik bitlari esa ayniqsa namlik mavsumda tezroq ko’payadi. Hashoratlar tanasining katta kichikligi ya’ni bug’lanish yuzasining kattaligi muhit namligidan ekologik faqtor sifatida Hasharot juda ham tobedir. Ayniqsa ochiq havoda yashaydigan Hasharotlar chunki tashqi muhit namligi turli davrlarda turlicha bo’ladi. Hasharotlar tanasidagi namlikni bir meorda saqlash maxsus mehanizm talab etadi bu mehanizm Hasharotlarda morfologik, fiziologik va ekologik adabtatsiya dir.

Morfologik adabtatsiya – suv o’tkazmaydigan teri qoplag’ichi epiqutikulasi mumli qatlamlari, qutiqulaning qalinlashganligi nafas teshiklarining tuzilishi, g’umbakning tuzilishi pilla hosil qilishi va b.

Fizologik adabtatsiya – hashrot orqa ichagining hazim bo’lmagan ovqat qoldiqlaridagi suvlarni so’rish, terining namlikni qabul qilish qobilyati , organizmga ovqat bilan namlikni tushish xususiyati.


Yüklə 180,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə