|
![](/i/favi32.png) 1. Oqava suvni ximiyaviy tozalash. Oqava suv tarkibi. Oqava suvni qayta ishlash jarayoni
|
səhifə | 2/2 | tarix | 30.12.2023 | ölçüsü | 42,03 Kb. | | #164125 |
| Oqova suvlar deganda nima tushuniladiBiologik ifloslanishlarga – turli guruhlarga mansub bо‘lgan mikroorganizmlar (bakteriyalar, viruslar, bijg‘ituvchi va mog‘orlatuvchi zamburug‘lar, gelmentlar tuxumi va eng sodda jonivorlar) bilan ifloslangan oqava suvlar kiradi. Ifloslanish darajasi yil fasllarida о‘zgarib turadi.
Organiq va mineral ifloslanishga – oqava suv tarkibining organiq va mineral moddalar bilan ifloslanishi kiradi.
Oqava suvning dispers fazalar holatlari bо‘yicha ifloslanishi, tarkibidagi qattiq va suyuq moddalarning juda mayda bо‘lakchalarining parchalanish darajasiga asosan erimagan quyidagilarga bо‘linadi:
-tarkibidagi о‘lchami 0,1 mkmdan katta erimagan aralashmalar bо‘lakchalari borligi bilan farqlanadi, suspenziya, emulsiya va kо‘pik holatidagi ikki tizimli suyuqliklardir. Bu erimagan aralashmalar о‘z navbatida suzib yuruvchilar, chо‘kmaga tushadiganlar va osilib turuvchilarga ajratiladi.
-tarkibidagi о‘lchami 0,01 mkmdan kichik turdagi molekulyar-dispers erigan moddalarning borligiga asoslanadi. Bu holatda sistema bir fazali chin eritma bо‘ladi.
-tarkibidagi о‘lchami 0,01 – 0,1 mkm kolloid eritma hosil qiluvchi moddalarning borligi bilan farqlanadi.
1.Oqava suvni ximiyaviy tozalash.
Oqava suv quyidagi belgilar bilan xarakterlanadi:
1)Loyqaligi (halqaro birliklar sistemasida);
2) Suspenziyali qattiq zarrachalar miqdori, (mln-1) ;
3) Erigan moddalarni umumiy miqdori (mln-1);
4) Kislotalik (pH birligida);
5) Erigan kislorod miqdori (mln
6) permanganatli namuna deb ataladi, kislorodni mln hajmidagi barqaror
bo`lmagan organiq moddalar miqdori bilan xarakterlanadi.
7) Kislorodga bo`lgan bioximiyaviy talab bo`lib, oqava suvdagi biologik
parchalanadigan modda miqdori bilan xarakterlanadi (mln-1).
Buning uchun namuna va toza namuna havoda aralashtiriladi, 5 kun oralig`ida ushlab turiladi, so`ngra kislorod miqdori yodometriya usulida aniqlanadi.
8) Kislorodga bo`lgan ximiyaviy talab, namuna tarkibidagi organiq
moddalarni umumiy miqdori bilan aniqlanadi.
9) fermentatsiya jarayonini induktsion davri davomiyligi. Buning
uchun namunaga metilen ko`k qo`shiladi va rang yo`qolishi vaqti (S)
aniqlanadi.
2. Oqava suv tarkibi
Ilgari oqava suvni daryo, ko`l va dengizga hech qanday qayta ishlovsiz
tashlangan. Agar oqava suv miqdori va undagi aralashmalar miqdori uncha ko`p
bo`lmasa, ularni tozalashda tabiiy jarayonlar–sedimentatsion va bakterial
oksidlanish usulidan foydalanilgan. Yuqori miqdorli oqava suvni tabiiy jarayonlar
bilan tozalash usulidan foydalaniladi.
Bundan tashqari oqava suv tarkibida mineral moddalar, viruslar, bakteriyalar va erigan tuzlar bo`ladi.
3. Oqava suvni qayta ishlash jarayoni.
Oqava suvni qayta ishlash jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat;
Birlamchi qayta ishlash- oqava suvdan qattiq moddalarni yirik zarralari ajraladi, natijada suyuq fazada kolloid va eruvchan moddalar qoladi.
Ikkilamchi qayta ishlash- oqava suv tarkibidan bioximiyaviy jarayonlar yordamida organiq moddalarni asosiy qismi ajratiladi . Oqava suvni ikkilamchi qayta ishlagandan so`ng daryo yoki dengizga tashlash mumkin, chunki bu tozalashni tabiiy bioximiyaviy jarayonlar tugallaydi.
Uchlamchi qayta ishlash - ikkilamchi qayta ishlangandan so`ng, oqava suv ichimlik suvi olish uchun qo`llaniladi.
Biologik tozalash qurilmasi.
Cho`kmani tozalashga qadar oqava suv bir hafta tindiriladi. Buning uchun bakteriyalarni yo`q qiluvchi xlor, ozon foydali ravishda qo`llab boriladi, lekin bu moddalar viruslarga ta‘sir ko`rsatmaydi. Viruslar bakteriyalar yordamida yo`q qilinadi, so`ngra filtrlash va sterilizatsiyalash orqali suvdan ajratiladi.
So`ngra oqava suv to`siqli fil‘tr orqali dag`al qayta ishlanadi, ya‘ni yirik zarralar ajratiladi, ular maydalanib, suspenziya ko`rinishida oqava suvni to`plamiga qaytariladi. Navbatdagi bosqichda oqava suv moddalarni ajratish uchun tankka yuboriladi, (tankda suv yuzasida qalqib yurgan yoki tubida cho`kkan moy va yog`lar ajratiladi), so`ng cho`kmani yig`ish ko`pikni ajratishga mos qurilma bilan ta‘minlangan silindr tuzilishli birlamchi cho`ktirgichga kelib tushadi.
Birlamchi cho`ktirish qurilmasida cho`kma avtoklavga qayta ishlash uchun beriladi. Biologik tozalashda filtr va aerotenkadan foydalaniladi. Bakterial tozalash fil‘tr diametri 40 m ga teng, bosimni yo`qotish 250-300 mm. suv ustunini tashkil etadi. Sprinkler (bosim ostida suv purkaladi) birikmasi qo`llaniladi, bu birikma past qarshilikka va kirishdagi bosim o`zgarishga sezgir emas. Odatda bakterial fil‘tr o`tirindi (suv oqizib kelgan) xisoblanadi-bu filtr uchun ko`p miqdorli filtrlanayotgan modda zarur, bir filtrni unumdorligi 80% ga teng. Ish unumdorligini oshirish uchun filtrlar to`plamidan yoki uyum retsirkulyatsiyadan foydalaniladi.
2. Cho`kmani qayta ishlash.
Bakterial tozalash tanki to`g`riburchakli yoki silindr tuzilishga ega bo`ladi. Suv qatlami balandligi 3,5-7 m.ni tashkil etadi; havo ventilyator yordamida beriladi hamda diffuzor orqali taqsimlanadi yoki g`ovaksimon membrana orqali ham o`tkaziladi. Havo sarfi avtomatik ravishda potentsiometr yordamida aralashma miqdoriga bog`liq holda boshqariladi. Qayta ishlash vaqti odatda 1,5-3 soat.
Qoldiq chukma teleskopik yoki avtomatik zatvor (mashinani qulflovchi mexanizm)
orqali ajratiladi va birlamchi cho`ktirishga qaytariladi.
Biologik tozalangan suvni daryoga tashlash mumkin. Agar suvni shahar xalq
xo`jaligiga qaytarish lozim bo`lsa, u holda suvni aktivlangan ko`mir yordamida yoritiladi, so`ngra xlor, ozon, ultrabinafsha nur yoki kumush kolloidi yordamida sterillanadi.
Cho`kmani hajmini kamaytirish uchun yuqori bosim ostida avtoklavda unga ishlov beriladi. Agar cho`kma kelgusida metan olish uchun qo`llanilsa, u holda
unga avtoklavda ishlov berishda 40 dan 60 % gacha uchuvchan moddalar miqdori yo`qotiladi va uning hajmi 60 % ga kamayadi.
Avtoklav unumdorligini oshirish uchun cho`kma aralashmasi va oqava suv bug` yoki qaynoq suv yordamida qizdiriladi (buning uchun fermentatsiya tezligi oshiriladi).
Ba‘zan avtoklav to`plami qo`llaniladi. Loyihalashda hisoblangan yetarli avtoklav hajmi 30 l/ odamga teng keladi. 1 mln. aholisi bor shahar uchun avtoklav hajmi 30 mln.l ga to`g`ri keladi.
Cho`kmadan olingan metan cho`kmani qizdirish uchun zarur bo`lgan bug` ishlab chiqarishda qo`llaniladi. Yirik korxonalarda metan elektroenergiya ishlab chiqarishda gaz turbinalarda qo`llaniladi.
3. Cho`kmani keyingi qayta ishlash.
Avtoklavdan so`ng cho`kma quritishga o`tkaziladi. Quritgich katta maydonni egallaganligi, atrofga noxush hid tarqatishi sababli cho`kma filtrlash orqali quyuqlashtiriladi.
Quyuqlashtirgichdan so`ng cho`kma vakuum filtrga beriladi, bu yerda asosiy massa suvdan ajratiladi, filtrlangan cho`kma tarkibida 30 % quruq modda mavjud, so`ngra cho`kma granulalanadi va saqlashga jo`natiladi. Uni bevosita o`g`it sifatida yoki kompost olish uchun qo`llaniladi.
Odatda filtrga birlamchi va ikkilamchi cho`kma aralashmasi keltiriladi. Ba‘zan cho`kmani ajratishda avtoklavdan so`ng oqava suvga ishlov berishda sentrifugadan foydalaniladi.
Sterillash orqali birlamchi filtrdan so`ng suvda qolgan kolloidlarni, qurt-qumursqa lichinkalarini (niqoblari), suv o`tlarini yo`qotib bo`lmaydi.
Navbatdagi filtrlashda (takror) suv g`ovaksimon materialdan o`tkazilayotganda teshik o`lchamidan katta o`lchamli zarrachalar ushlanib qoladi, bu yerda filtrlovchi muhit sifatida enzima ajratadigan mikroorganizmlarni cho`ktirish uchun matritsa (uyma qolip) ham muhim rol o`ynaydi. Enzima kolloidlarni yuqori qismini yiriklashtirib, ajralishini osonlashtiradi. Ba‘zan filtr sifatida sirt aktiv xossaga ega bo`lgan moddalar ham qo`llaniladi. Bunday filtrlar kolloidlarni adsorbtsiyalash uchun qo`llaniladi.
4. Kolloidlarni fil‘trlash va ajratish.
Suvni tozalashda filtr material sifatida qum va kizelgur qo`llaniladi. Statik filtrlovchi muhitga nisbatan farqi (mas: material yoki forforga) granulalangan filtrlovchi material oson yuviladi. Kizelgur unchalik katta bo`lmagan filtrlardan mas: basseyn suvlarini tozalashda ishlatiladi. Sanoat filtri sifatida qum yoki shag`al qo`llaniladi, filtr qalinligi 600-1500 mm. Filtrni to`liq to`yintirish uchun siqilgan havo va suv aralashmasi aralashtiriladi, so`ngra toza qum kiritiladi.
Oqava suvni tozalashda sekin va tez filtrlash usuli qo`llaniladi. Sekin filtrlash uch bosqichdan iborat. Birinchi bosqichda qo`pol filtrda yirik zarrachalar ajratiladi, filtrlash tezligi 1 m/s. Ikkinchi bosqichda perefiltrlar qo`llaniladi: bu yerda kolloidlardan boshqa barcha aralashmalar ajratiladi. Uchinchi bosqichda (tezlik 200 mm/s) bakteriyalar ta‘sirida kolloidlar yiriklashtiradi va ajratiladi, bir vaqtda filtrda boshqa kolloidlar ham adsorbtsiyalanadi. Bu bosqichda asosiy bakterial membranani hosil bo`lishi muhim hisoblanadi.
Bu holat filtrni yuvgandan bir necha kun keyin ham mavjud bo`ladi. Tez filtrlash usuli tezligi 20 m/s ni tashkil etadi. Bunday tezlikda kolloidlarni ajratib bo`lmaydi, shuning uchun ular suv filtrlash jarayoniga kelganda koagullanadi.
Tez filtrlash usulida filtr 98 % SiO2 dan iborat; standart filtr zarrachalar o`lchami 0,3-1 mm ga teng, perefiltr zarrachalar o`lchami 2 mm.
Keyingi vaqtda suv sig`imlariga suv bilan tushadigan azot va fosfor birikmalarini ajratishga muhim e‘tibor berilyapti, aksincha bu esa suv o`tlarini rivojlanishiga olib keladi. Bundan tashqari nitrat zaharli hisoblanadi. Shuning uchun oqava suv birlamchi va ikkilamchi tozalangandan so`ng uchinchi tozalash bosqichiga yuboriladi.
Adabiyotlar
А. Қ. Қудратов Меҳнат муҳофазаси. Тошкент- 1995.
А. К. Кудратов. Охрана окружаюшей среди на предприятиях хлопкоочистительной и шелковой промишленности. «Укитувчи» Тошкент - 1995.
И. Каримов. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли - Т. Ўзбекистон Т.1. 1996 й.
И. Каримов. Ўзбекистон - бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли. Т. Ўзбекистон. Т 2.1996 й.
И. Каримов. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чу?урлаштириш йўлида. Т.Ўзбекистон. Т З. 1996 й.
Dostları ilə paylaş: |
|
|