4. DƏMir –karbon ərintilərinin hal diaqrami t e. n., dosent, E. M. Cavadovpla n



Yüklə 30,23 Kb.
tarix13.11.2017
ölçüsü30,23 Kb.


4. DƏMIR –KARBON ƏRINTILƏRININ HAL DIAQRAMI
T.e.n. , dosent, E.M.Cavadov
P L A N:
1. Dəmir və onun xassisələri. Karbon və onun xassələri.

2. Dəmit –karbon ərintilərinin fazaları və struktur təşkil ediciləri.

3. Dəmir - karbon diaqramının analizi.
Ə D Ə B İ Y Y A T
1. Şükürov R. Metalşünaslıq Bakı, 2009.


  1. Чередниченко В.С. Материаловеде-ние и технология конструкционных материалов. Из-во «омега», М; 2006.

Dəmir -karbon ərintiləri olan polad və çuqun müasir texnikanın ən əhəmiy-yətli ərintiləri hesab edilirlər. Polad və çuqununun istehsal həcmi digər metalların birlikdə istehsal həcmindən 10 dəfə artıqdır. Dəmir –karbon ərintilərinin hal diaqramı polad və çuqunların daxili quruluşunu aydın şəkildə göstərir.

Dəmir karbonla Fe3O kimyəvi birləşməsi əmələ gətirdiyi üçün diaqramın Fe – Fe3C hissəsi öyrənilir. Fe3C birləşməsində 6,67 % karbon olduğundan daha da yüksəkkarbonlu ərintilərin praktiki əhəmiyyəti olmur. Beləliklə dəmir –karbon diaqramını öyrəndikdə əsas komponentlər dəmir və sementit adlanan Fe3C kimyəvi birləşmə hesab edilirlər.

Dəmir boz rənkli metaldır, atom nömrəsi 26, ərimə temperaturu 15390S – dir.

Hal- hazırda tərkibində 99,999% Fe təmiz dəmir,99,8 -99,9% Fe olan texniki dəmir almaq mümkündür.Dəmirin iki polimorf modifikasiyası var:a və ¡.a -dəmir 9100S –dən aşağı mövcuddur, ¡-dəmir isə -1390S-dən yuxarı.1392-15390S tempera-tur intervalında a - dəmiri δ - dəmir kimidə işarə edirlər.

a-dəmirin krisrallik qəfəsi –HMK,qəfəsin dövrü 0,286 nm-dır.7680S –yə kimi a- dəmir maqnitlidir (ferromaqnitlidir). Bu temperatura Küri nöqtəsi deyilir və bu temperaturdan yuxarı dəmir maqnitliyini itirir və paramaqnitli olur. Dəmirin sıxlığı 7,68 q/sm3-dir. ¡- dəmirin kristal qəfəsi ÜMK – dir,dövrü a=0,364 nm-dir.

Şək.1-də saf dəmirin soyuma əyrisi göstərilmişdir.



Karbon qeyri-metallik elementdir,atom nömrəsi b,sıxlığı isə 2,5 q/s m3dur. Karbo -nun ərimə temperaturu 35000S-dır. Karbonun iki allotropik modifikasiyası var-almaz və qrafit.

Karbon dəmirdə maye və bərk halda həll olur,kimyəvi birləşmə -sementi t əmələ gətirir və yüksəkkarbonlu birləşmələrdə qrafit şəklində rast gəlir.

Fe-C sistemində aşağıdakı fazalar yaranır:maye ərinti,ferrit,austenit,sementin və qrafit.

Ferrit – (F) – karbonun və digər aşgarların a-dəmirdə bərk məhluludur.7270S-də ferrit- də 0,02% karbon həll olur, δ-dəmirdə isə 13920S – də 0,1% karbon həll olur.Mikroskop altında ferrit oxşar dənələr şəklində aşkar edilir. Ferritin mexaniki xassələri aşağıdakılardı: σm = 250 MPa, δ = 50%; ψ = 80%; HB=90

Austenit (A)-karbonun və digər aşgarların ¡-dəmirdə bərk məhluldur. 11470S-də austenitdə 2,14% karbon həll olur.Austenitin mikrostrukturu oxşar kristal dənələrdən ibarətdir.Bərkliyi HB » 170-200

Semetit (S)-dəmirlə karbonun Fe3C kimyəvi birləşməsidir. Sementitdə 6,.67% karbon olur.Sementit mürəkəb rombik kristal qəfəsə malikdir.Sementitin ərimə temperaturu onun parcalanması ehtimalı ilə əlaqədar müəyyən edilməmişdir. 2100S-yə qədər sementit ferromaqnitlidir. Bərkliyi HV=1000.

Qrafit - heksaqonalı laylı kristal qəfəsə malikdir. Qrafit yumşaqdır, möhkəmliyi aşağıdır, elektirikkeçirmə qabiliyyəti zəifdir.

Fe-C ərintilərində iki strukdurtəşkiledicisi yaranır:ledeburit və perlit.



Ledeburit – Austenitlə sementitin evtektik tipli mexaniki qatışığıdır. 11470S temperaturunda maye ərintidən alınır. Tərkibində 4,3% C olur,bərkliyi HB=800

Perlit –ferritlə sementitin evtektoid tipli mexaniki qatışığıdır. Perlitin sturukturundakı sementit lövhəşəkilli və dənəvər ola bilər. Perlitdə 0,81%C var. Möhkəmliyi σm=550 –1300 MPa, bərkliyi HB=160-260, plastikliyi δ»20%;

Dəmir – sementit (şək.2) hal diaqramında saf dəmirdən sementitə qədər olan ərintilərin faza və struktur tərkibi göstərilmişdir.


Şək.2. Fe – Fe3C hal diaqramı.


Fe –Fe3C diaqramında A nöqtəsi dəmirin ərimə temperaturuna cavab verir. (15390S). FKL xətti semetitə uyğundur. Diaqramdakı kritik nöqtələrin karbon üzrə qatılığı aşağıdakılardır: B-0,5% C; H-0,1% C; Z – 0,16%C; E – 2,14%C; C- 4,3%C; P-0,02%C; S- 0,81%karbon.

Diaqramda ABCD xəttinə likvidus xətti deyilir. AHZECF xətti solidus xəttidir.

HZB xəttində peritektik çevrilmə baş verir. ECF xəttində evtektik çevrilmə baş verir. PSK xəttində isə evtektoid çevrilməsi baş verir.

Fe – Fe3C diaqramı mürəkkəb olduğundan, onu dərindən öyrənmək üçün bir neçə hissəyə ayırmaq lazımdır. Diaqramda verilən çevrilmələr binar ərintiləri öyrən-dikdə nəzərdən keçirilmişdir.Misal üçün üç xarakterik sahələrdə baş verən çevrilmə-ləri nəzərdən keçirək.

1.Azkarbonlu ərintilərin kristallaşması (şək.3).

Şək.3.Azkaplonlu poladların kristallaşması.


Ərinti I üçün kristallaşmanı izləyək.Nöqtə “1”-dən yuxarı ərinti maye halda olur. Həmin nöqtədən başlayaraq mayedən a (δ)-bərk məhlul kristalları ayrılır. Soyuma prosesi bir qədər ləngiyir, soyuma əyrisində maillik yaranır.Sistemin variantlığı C=K-f+1=2-2+1=1,deməli sistem monovariantlıdır. “2-3” temperatur intervalında ərinti yalnız δ-məhluldan ibarət olacaq. C=2-1+1=2.“3” nöqtəsindən başlayaraq δ– məh-luldan ¡ məhlul kristalları ayrılmağa başlayacaqdır. Bu zaman müəyyən qədər kris-tallaşma istiliyi ixrac olduğu üçün soyuma əyrisində yenədə maillik yaranacaqdır. Burada C=2-2+1=1.”4-5” temperatur intervalında ərinti təkçə ¡-məhluldan (austenit-dən) ibarət olacaqdır. C=2-1+1=2.

“5” kritik nöqtədən “6” kritik nöqtəyə qədər austenitdən ferrit kristalları ayrılır. Soyuma zəifləyir,soyuma əyrisində maillik yaranır. “6 –7” intervalda ərinti a - məh-luldan ibarət olur. “7” kritik nöqtədən başlayaraq ərintidən Sııı kristalları ayrılır.

Ərinti II üçün kristallaşma prosesini araşdıraq. “1” nöqtəsinə qədər ərinti yalnız mayedən ibarət olur. Soyuma sürətlə gedir. Bu nöqtədən başlayaraq mayedən a (δ) – bərk məhlul kristalları ayrılmağa başlayır. Yaranan kristallaşma istiliyinin hesabına soyuma sürəti azalır. “2” kritik nöqtəsində aşağıdakı reaksiya üzrə peritektik çevrilmə baş verir.

LB(H-2) +a(δ)H(2-B) = h¡

Qeyd etdiyimiz kimi, peritektik çevrilmədə üç faza ~ L, a(δ), ¡, iştirak etdiyi üçün sistemin variantlığı C=k-f+1=2-3+1=0. Beləliklə reaksiya dövründə sistemin müvazinətini pozmamaq, yəni fazalarının miqdarını dəyişdirməmək üçün ərintinin temperaturunu və fazaların konsentrasiyasını dəyişmək olmaz. “2-3” temperatur intervalında ərinti yalnız ¡-bərk məhluldan ibarət iolur. Soyuma sürətlə gedir. “3” kritik nöqtəsindən “4” nöqtəyə qədər ¡- bərk məhluldan (austenitdən) a - bərk məhlul ayrılır. Kritik “4” nöqtəsində evtektoid (perlit) çevrilməsi başlayır:
AS= (FP+SK) = PS
Bu proses də nonvariantlıdır, yəni C=0. “4-5” temperatur intervalında ərintidə çevrilmə baş vermir, soyuma sürətlə gedir.

2. Yüksəkkarbonlu ərintilərin kristallaşması.

Tərkibində 2,14% -dən artıq karbon olan ərintilərin kristallaşma prosesini nəzərdən keçirdək. Bu ərintilərin ilk kristallaşmasının xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bunlarda 11470S temperaturda ledeburit alınır. Qatılığı 4,3%C olan maye birbaşa yalnız ledeburitə çevrilir. Evtektikdan qabaqki ərintilərdə evtektik çevrilmədən əvvəl maye ərintidən ilkin austenit kristalları ayrılır. Evtektikadan sonrakı ərintilərdə maye ərintilərdən ilk dəfə bircins sementit ayrılır. Göstərilən ərintilərin soyuma əyrilərini araşdıraq. (şək.4).

K1 ərintisi evtektikadan qabaqda olan ərintidir. Bu ərintinin kristallaşması “1” nöqtəsi ilə müəyyən edilir. Bu nöqtə likvidus xəttinin üzərində yerləşir. Həmin nöqtə-dən aşağı tərkibi dəyişən austenit kristalları ayrılır. “a” nöqtəsində maye fazanın qatı-lığı “b” nöqtəsinin qatılığı ilə müəyyən edilir,bərk fazanınkı isə -C nöqtəsinin pro-eksiyası üzrə müəyyən edilir.


Şək.4. Fe – C hal diaqramının bir hissəsi. Yüksəkkarbonlu

ərintilərin kristallaşması.


Bu fazaların miqdarı “Ca” və “ab” parçalarının nisbəti üzrə müeyyən edilə-cəkdir. Nöqtə 2-də mayenin miqdarı “E-2” parçasının uzunluğu ilə müəyyən edilir; qatılığı isə “C” nöqtəsinin qatılığına uyğundur. “2-3” temperatur intervalında austenitdən “Sıı” kristalları ayrılır. Nöqtə “3” – də austenitin qatılığı “S” nöqtəsinin qatılığına uyğun gəlir. Bu temperaturda perlit çevrilməsi baş verir. Evtektikadan sonrakı K2 ərintisi üçün kristallaşmanın ilkin mərhələsində maye ərintidən Sı kristalları ayrılır. Bu proses “CD” likvidus xəttində başlayır (nöqtə 5). Nöqtə “6” – da mayenin qatılığı C nöqtəsinin qatılığına uyğun olur. ECF xəttində evtektik kristallaşma baş verir və ərintinin sturukturu Sı və ledeburitdən ibarət olur. Nöqtə 7 – də ledeburitin tərkibində olan austenit evtetoid kristallaşması nəticəsində perlitə çevrilir.



: files -> 292871
292871 -> MühaziRƏ 5 İstehsalat zədələnmələri və peşə xəstəlikləri plan
292871 -> Mühazirə 8 SƏs- küy və TİTRƏYİŞLƏRDƏn mühafiZƏ MƏSƏLƏLƏRİ Plan
292871 -> 16. Memarliq dizayni materiallarinin xassəLƏRİ plan
292871 -> MühaziRƏ 12 Standartlaşdırma və ekologiya Plan
292871 -> Mühazirə 6 İstehsalat sanitariyası. İşçi sahədə mikroiqlim şəraiti Plan
292871 -> Kompleks və qabaqlayan standartlaşdırma. Plan Kompleks standartlaşdırma. Qabaqlayan standrtlaşdırma
292871 -> MühaziRƏ 15 Standartlaşdırma üzrə beynəlxalq və regional təşkilatlar
292871 -> 2. metallarin alinma üsullari t e. n., dosent, E. M. Cavadovpla n
292871 -> 10. MeşƏ materiallari plan
292871 -> MühaziRƏ 11 ŞÜalanmalardan mühafiZƏ MƏSƏLƏLƏRİ p L a n


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə