4 postindustrial cəMİYYƏTDƏ MƏNƏVİyyat problemi



Yüklə 250,07 Kb.
tarix06.05.2018
ölçüsü250,07 Kb.



4-7. POSTİNDUSTRİAL CƏMİYYƏTDƏ

MƏNƏVİYYAT PROBLEMİ
İnsan-təbiət münasibətində insan həmişə onu təbiətdən fərqləndirən və təbiətə qarşı dayanmağa imkan verən yeganə amilə - öz mənəvi qüdrətinə istinad etmiş, yalnız mənəviyyatı sayəsində təbiətə nəzərən nisbi müstəqillik əldə etmişdir. Ayrıca bir fərd tə­biə­tin müqabilində çox gücsüz olardı və İnsan-Təbiət münasibə­ti­nin tarazlığını və ahəngdarlığını təmin etmək üçün insanlar öz ara­la­rında ittifaqa girməli idilər. Beləliklə, İnsan-Təbiət münasi­bə­tinin mümkün olması üçün İnsan-İnsan münasibəti zəruri şərt idi. Bu münasibətlərdən birincisi ilk praktik biliklərin, ikincisi isə əx­la­qın formalaşmasına gətirmişdir. Deməli, insanın əmələ gəlməsi üçün zəruri olan, insan mənəvi dünyasının kənar qütblərini təşkil edən iki əsas tərəf elm və əxlaq yox, bilik və əxlaq olmuşdur. Elm isə yenə də İnsan-Təbiət münasibəti sayəsində, lakin çox-çox son­ra­lar, biliklərin inkişafında yeni keyfiyyətli bir mərhələ kimi ortaya çıxmışdır. Ümumiyyətlə, istər İnsan-Təbiət münasibətləri, istərsə də İnsan-İnsan münasibətləri çox mürəkkəb, ziddiyyətli inki­şaf yo­lu keçmişdir. Bu iki münasibət forması arasındakı qar­şılıqlı əlaqə də getdikcə möhkəmlənmiş, daha mürəkkəb və zən­gin bir prosesə çevrilmişdir. Bilik-Əxlaq ziddiyyətinin yeni for­maları: Elm-Əxlaq, Elmi-texniki tərəqqi-Əxlaq münasibətləri əmə­lə gəlmişdir. Bu münasibətlərdə ikinci tərəf həmişə eyni sözlə ifa­də olunsa da, əxlaq özü də müəyyən keyfiyyət dəyişiklikləri keçirmişdir.

Zaman keçdikcə həm İnsan-Təbiət, həm də İnsan-İnsan münasi­bətləri vasitələnmiş, buraya bir sıra aralıq mərhələlər əlavə olunmuşdur. İnsanın təbiəti dəyişdirməsi və dəyişdirilmiş təbiətin, bir tərəfdən, yeni təbiət kimi (ikinci təbiət), digər tərəfdən də, insanın təbiəti dəyişdirməsi üçün bir vasitə kimi (texnika) çıxış etməsi İnsan-İnsan münasibətində də öz əksini tapmışdır. İnsanın texnikaya, istehsal vasitələrinə nə dərə­cə malik olması onun İnsan-Təbiət və İnsan-İnsan münasibətində tut­du­ğu mövqeyi müəy­yən edən başlıca amilə çevrilmişdir. İstehsal mü­na­sibətləri insanın daxil olduğu bütün münasibətlərin əsasını təşkil et­miş­dir. Sinifli cəmiyyətin yaranması ilə İnsan-İnsan münasibəti İnsan-Cəmiyyət-İnsan münasibətinə keçmişdir və cəmiyyətin struktu­ru, istehsal üsulu, siyasi və hüquqi üstqurum ilkin İnsan-İnsan müna­si­bətinin bütün formaları üçün həlledici rol oynamağa başlamış, o cümlədən, əxlaqa da ciddi təsir göstərmişdir. Cəmiyyət İnsan-İnsan mü­nasibətini vasitələndirdiyindən onun keçirdiyi keyfiyyət dəyiş­mə­lə­ri (ictimai-iqtisadi formasiyaların əvəzlənməsi, sosial inqi­lablar) öz əksini əxlaqda da tapmışdır.

Rasionallaşma, sənayeləşmə təkcə insan mənəviyyatına deyil, həm də təbiətə və təbiətin bir nissəsi kimi insana təsir edir. Bu za­man qarşıya çıxan problem insan ilə təbiət arasındakı müvazinətin, harmoniyanın pozulması təhlükəsi ilə bağlıdır. Bu təhlükəni aradan qaldırmaq üçün üç yol vardır:

Birincisi, necə deyərlər, Russo proyekti olub, müasir dövr­də bir sıra Qərb ideoloqlarının da iddia etdiyi kimi, elmi-texniki tərəqqinin qarşısını almaqdır ki, bu da ən azı iki səbəbdən qeyri-mümkündür:

1) Təbiəti dərk etmək və dəyişdirmək İnsan-Təbiət müna­si­bə­tinin ayrılmaz tərkib hissəsidir və habelə insanın öz daxili im­kan­larının, yaradıcılıq potensialını realizə etməsinin ən münüm aspekt­lərindən biridir (siyasət və incəsənətlə yanaşı). İnsan səa­də­ti­nin məhz daxili imkanların reallaşdırılması ilə bağlı olduğu­nu nəzərə alsaq, məlum olar ki, guya insan səadəti naminə irəli sürülən "Russo proyekti" əslində onun əleyhinədir.

2) Elmi-texniki tərəqqi bəşəriyyət qarşısında duran bir sı­ra ictimai problemlərin həllində əsas istinad sahəsidir və ondan üz döndərmək, getdikcə artmaqda olan əhali kütləsinin nəinki tək­cə mənəvi, həm də çoxçəhətli maddi tələbatının ödənilməsini qeyri-mümkün edərdi.

Deməli, bu "yol" heç cür özünü doğrulda bilməz.



İkincisi, insanların bioloji adaptasiyasıdır, yəni onların tədricən elmi-texniki tərəqqinin təsirilə yaradılmış ikinci təbiətə uyğunlaşması prosesidir ki, bu da elm və texnikanın müasir in­kişaf tempi şəraitində qeyri-mümkündür. Yəni, insan orqanizmi elə mütəhərrik deyil ki, onun milyon illər ərzində formalaşmış tə­bii ehtiyacları və onların ödənilməsi üsulları qısa bir müddət ərzində öz xarakterini dəyişə bilsin.

Və nəhayət, üçuncüsü, elmi-texniki tərəqqinin təbiətə təsi­ri­ni elə istiqamətləndirmək ki, bu zaman, bir tərəfdən, İnsan-Tə­biət qarşılıqlı münasibətinin harmoniyası pozulmasın (və ya po­zul­ma imkan daxilində minimuma çatdırılsın), digər tərəfdən də, bir təsir başqa bir təsiri kompensasiya etsin və ya məhz mənfi təsirlərin kompensasiyasına xidmət edən xüsusi proqramlar işlə­nib hazır­lan­sın. Başqa sözlə, elmi-texniki tərəqqinin doğurduğu mən­fi nəticələr onun öz imkanları hesabına neytrallaşdırılmış olsun.

İnsan təbiətin bir hissəsi kimi, bioloji varlıq kimi deyil, təbiət­lə əkslik təşkil edən nisbi müstəqil tərəf kimi - mənəvi varlıq kimi götürüldükdə də texnogen amillərin ona təsiri analoji yolla təhlil edilə bilər. Belə ki, industriallaşmanın insan mənəviyyatına, əxlaqa mənfi təsir imkanlarını aradan qaldırmaq üçün də onun qarşı­sını almaq deyil, elə istiqamətləndirmək, elə tətbiq etmək lazımdır ki, belə mənfi təsirlər minimuma endirilsin və ya hər halda zəruri olan mənfi nəticələr elmi-texniki inqilabın özünün açdığı digər imkanlar sayəsində kompensasiya edilsin.

Lakin belə analogiya hər üç yolu əhatə etmir. İkinci yol – bio­loji adaptasiya mümkün olmadığı halda, mənəvi adaptasiya ta­ma­milə mümkündür. Bunun üçün insan mənəviyyatına intensiv təsir üsullarından, xüsusi oriyentasiyalı tərbiyə vasitə­lərindən istifadə edilməli, ayrı-ayrı konkret situasiyaların spesifi­ka­sını nəzərə alan təbliğat metodları hazırlanmalıdır.

Mənəvi adaptasiya - insan mənəviyyatının yeni şəraitə, elmi-tex­niki inkişafın qarşıya qoyduğu tələblərə uyğun olaraq də­yi­şil­məsi, yenidən formalaşmasıdır. Bəs bu yeni tələblər nədən iba­rətdir?

Əgər əvvəllər istensal prosesində texniki tərbiyə, müəyyən əmək vərdişlərinə mükəmməl şəkildə yiyələnmək əsas rol oynayır­dı­sa, indi - elmi-texniki inqilab şəraitində - işçinin mənəvi keyfiy­yəti: məsuliyyət hissi, diqqət, intizam və s. ön plana keçir. Hər bir işçi əvvəl yalnız bir dəzgaha nəzarət edirdisə, indi bütöv avtomat sistemin işi, bir yox, minlərlə qiymətli məhsulun taleyi bir adamın fəaliyyətindən asılı olur. İnsana nə qədər böyük sərvət etibar olunursa, onun işə vicdanlı münasibəti, mənəvi key­fiyyətləri də istehsalın səmərəliliyində bir o qədər çox əks olunur. Avtomatın işi dəqiq vaxt bölgüsünə əsaslandığından onu idarə edən insandan da böyük dəqiqlik, daimi diqqət tələb olunur.

Mənəvi tərbiyə işi müasir tələblər səviyyəsində qurularsa, texnoloji yeniliklər və onlara uyğunlaşmaq tələbi ağır bir yük kimi fəhlənin çiynindən asılmaz, əksinə, daxili mənəvi tələbat kimi mənimsənilər. Bu zaman texniki tərəqqiyə olan ehtiyacla fəhlələrin fərdi mənəvi entiyacı arasındakı ziddiyyət də müvəffəqiyyətlə aradan qaldırılmış olar.

Texniki tərəqqi sayəsində istehsalatda insanların yaradıcı­lıq potensialının reallaşdırılması üçün geniş imkanlar açılır. Məhz texniki amillər gənclərdə istehsalata, yaradıcı əməyə həvəs yaradır və bununla yanaşı, onlarda məsuliyyət hissini artırır, əməyə vicdanlı və intizamlı münasibət formalaşdırır. Texniki maraq, sosial maraq və fərdi mənəvi marağın üst-üstə düşməsi, bir-birini tamamlaması müasir mərhələdə ən ciddi vəzifələrdən biri kimi ortaya çıxır.

Bu məsələlərin həllinin prinsipcə mümkün olması heç də o demək deyil ki, onlar öz-özünə də həll oluna bilər. Əgər xüsusi tədbirlər görülməzsə, istənilən şəraitdə texnogen amillər əxlaqa, mənəvi tərbiyəyə müsbət təsir göstərdiyi dərəcədə də, mənfi təsir göstərmək imkanına malikdir. Keçid dövrdə bu imkan özünü çox aydın büruzə verir. Texniki tərəqqi ilə gələn ziddiyyəti K.Marks çox gözəl şərh edir: "Bizim vaxtımızda hər şey elə bil ki, öz əksliyi ilə əvəzlənir. Texnikanın qələbələri elə bil ki, əxlaqi deqradasiya bahasına başa gəlir".1

Yeni dövrdə mənəviyyatla bağlı problemlərin ortaya çıx­ma­sı səbəbləri kapitalizm cəmiyyətininmi, yoxsa bütövlükdə Qərb dünyasınınmı xarakteri ilə bağlıdır? Bu suala müxtəlif dövr­lərdə müxtəlif cür cavablar verilmişdir. XIX-XX əsrdə, in­dustrial cəmiyyət dövründə yaşamış Alfred Veber yazır: “Qərb cəmiy­yətinə baxdıqda hiss olunur ki, burada surroqatlarla dol­du­rulmuş böyük boşluq vardır… Qərbin bütün dünyaya ötürdüyü texnikalaşmış və xalis empirik yönümlü mənəviyyat təbəqəsi əslində Qərbin özü üçün də təhlükəlidir. Bu gün Qərb dün­yasında ruhi-mənəvi dərin­lik­dən məhrum olan intellektuallıq hakim kəsilmişdir”.1

Müasir dövrdə texnika ilə əxlaq arasındakı ziddiyyət, doğ­ru­dan da çox kəskindir. Lakin məsələyə daha ümumi şəkildə yanaş­dıq­da dərhal belə bir təbii sual ortaya çıxır. Texnika ilə əxlaq arasındakı əkslik bu iki tərəfin öz mahiyyətlərindən irəli gəlir, yoxsa bu tərəflər arasındakı əlaqəni təmin edən ictimai mühitdən asılıdır?

Bu suala "hə" və "yox" - deyə qəti cavab vermək çətindir. Bir şey qəti məlumdur ki, baxılan ziddiyyət texnikanın təbiə­tindən irəli gəlməyib, onun hansı ictimai mühitdə və necə tətbiq olunması ilə bağlıdır. Cəmiyyət inkişaf etdikcə elmi-texniki inqi­labın mənəviy­yata mənfi təsir imkanlarının gerçəkliyə çevrilməsi daha çox məndudlaşdırılır və əksinə, müsbət təsir imkanlarının reallaşması üçün geniş şərait yaradılır.

Texnogen amillər konkret sosial şəraitdən asılı olaraq mə­nə­viy­yata həm mənfi, həm də müsbət təsir göstərmək imkan­larına malikdir. Deməli, elmi-texniki inqilabın insana təsirini idarə etmək üçün istensal üsulunun dəyişilməsi özlüyündə hələ kifayət deyil. Konkret sosial şəraitin dəyişdirilməsi lazımdır; həm də məhz elmi-texniki inqilabın qoyduğu tələblər baxımından və hər bir mikromühitin spesifikasını, səciyyəsini nəzərə almaqla.

Mütərəqqi cəmiyyətin üstünlüyü bunda deyil ki, bütün ziddiyyətləri, o cümlədən, texnika-əxlaq ziddiyyətini öz-özünə aradan qaldırır. Bu, mümkün deyil. Mütərəqqi cəmiyyətin, qa­baq­cıl ictimai sistemin üstünlüyü kompleks proqramlar tərtib olu­narkən, məsələn, elmi-texniki tətbiqlərin iqtisadi səmərəsi ilə birlikdə, həm də sosial nəticələrini, o cümlədən, insan mənə­viyyatına, əxlaqa təsirini də nəzərə almaq imkanındadır. Məhz bu cür sosial-iqtisadi-mənəvi kompleks proqramların hazırlanıb həyata keçirilməsi cəmiyyətin təkmilləşdirilməsi üçün mühüm şərtdir.

A.Toffler özünün məşhur “Üçüncü dalğa” kitabında ictimai inki­şaf­­da kefiyyətcə fərqli üç əsas mərhələ qeyd edir: “Bu günədək insanlıq da­ha iki böyük dəyişiklik dalğası keçirdi. Bunlardan hər biri əvvəlki mə­də­niyyətləri yox edib, yerlərinə öncəkilərin ağıllarına belə gətirmə­yəcək­lə­ri yeni həyat tərzləri qoydu. Birinci dəyişiklik dalğası ancaq min ildə or­taya çıxa bildi. İkinci dalğa – sənaye devrimi – sadəcə üç əsrdə… Bu gün tarix daha böyük sürətlə keçir. Üçüncü dəyişikliklər dalğası, yəqin ki, yüz ildən çox sür­məyəcəkdir”.1 Bu mərhələ müxtəlif müəlliflər tərə­fin­dən müx­təlif cür adlandırılır. Z.Bjezinski bunu “texnetron dövr”, Da­niel Bell “postindustrial cəmiyyət”2, Manuel Kastels “informasiya epo­xa­sı”3, A.Toffler isə “superindustrial cəmiyyət” adlandırır. Tofflerə gö­rə, “üçüncü dalğa ailələrimizi parçalayaraq, iqtisadiyyatı sarsı­daraq, si­ya­si sistemlərimizi laxladaraq, dəyərlərimizi dağıdaraq hər birimizə təsir edir. A.Toffler belə hesab edir ki, bu mərhələ daha çox texnoloji səciyyə da­şısa da, industrial cəmiy­yətdən köklü surətdə fərqlənir. Fərqlər içə­ri­sin­də isə ən çox yeni yaşayış tərzinə keçid zərurətini vurğulayır.4

F.Fukuyama da əxlaqi-mənəvi problematikaya müraciət edir: “Müa­sir kapitalizm cəmiyyətinin əxlaq qarşısında qoyduğu problem iq­ti­sadi mübadilənin təbiətindən irəli gəlmir. Səbəbkar ilk növbədə yeni tex­nologiyalara keçiddir… O, eyni dərəcədə həm iq­ti­sadi mübadiləyə, həm də mənəvi mübadiələyə təsir edir ki, bu da Böyük Ayrılmanın mənbəyidir”.5

Beləliklə, industrializasiyanın əxlaqa mənfi təsir imkanlarını ara­dan qaldırmağın ən düzgün üsulu onları ört-basdır etmək yox, üzə çı­xar­maq, dərk etməkdir.

İlk növbədə rasionallaşmaya, yeni elmi-texniki nailiyyətlərin, nou-hau­­ların tətbiqinə əsaslanan Qərb sivilizasiyasının mənfi təsir im­kan­la­rı­na, məsələn, aşağıdakıları nümunə göstərmək olar:

1. Elm və texnikanın bütün əmək sahələrinə və məişətə nüfuz et­mə­si nəticəsində insan mənəviyyatında rasional və intellektual meylin üs­tünlük təşkil etməsi və mənəviyyatın ümumi ahənginin pozulması təh­lü­kəsi. Lakin rasional düşüncə tərzinin hakim kəsilməsi, böyük arzu və ideal­ların, ali duyğuların, saf emo­siyaların, məhəbbət hissinin quru mən­ti­qi analizlə, "sağlam düşüncə" ilə əvəz olunması - əxlaqi tənəzzül, mənə­vi deqradasiya təhlükəsi.

2. Əmək bölgüsünün sürətlənməsi, dar ixtisaslaşma, əməyin dife­ren­­siasiyası nəticəsində fərdin bütövlüyünün aradan qalxması təhlükəsi. K.Marks elmdən və müasir texnikadan çox-çox uzaq olan ibtidai icma cəmiyyəti dövründəki adamın yüksək elmi-texniki inkişaf səviyyəsinə ma­lik kapitalizm dövründəki (hətta, ümumiyyətlə, müasir dövrdəki) ada­ma nisbətən daha bütöv, tam bir fərd olduğunu söyləyirdi. Bunun sə­bə­bini isə, hər şeydən əvvəl, əmək bölgüsündə görürdü. Belə ki, ar­tıq hər bir şəxs öz fəaliyyətini bu fəaliyyətin məqsədi ilə əlaqələndirə bil­mir, əməyinin məhsulunu tam şəkildə təsəvvür edə bilmir, ideyadan onun texniki realizasiyasına qədər bütün mərhələləri keçmir. Onun fəa­liy­yəti hansı isə tamın bir hissəsi olduğu kimi, o özü də hansı isə tamın hissəsinə çevrilir. Əmək bölgüsü ilə, texnikanın tətbiqi ilə bağlı olan bu proses müstəqil milli dövlət quruluculuğu dövründə öz-özünə aradan qalxmır. Cəmiyyətin təkmilləşdirilməsi və müstəqil dövlət quruculuğu prosesində qarşıda duran vəzifələrdən biri də, məhz nə vaxtsa itirilmiş olan bütövlüyünü insana qaytarmaqdır. Təbii ki, bunun üçün əmək böl­gü­sündən, iri maşınlı sənayedən imtina etmək yox, elmi-texniki inqilabın açdığı asudə vaxt imkanından səmərəli və məqsədyönlü surətdə istifadə etmək nəzərdə tutulur.

3. Müasir texnikaya əsaslanan istehsalatda, bir tərəfdən, fəaliy­yə­tin monotonluğunun, iş prosesindəki yekrəngliyin, dikər tərəfdən də, zeh­ni əməyin və məsuliyyət hissinin artması ilə psixoloji gərginlik şəra­iti­nin yaranması. Bu meyli aradan qaldır­maq və ya heç olmazsa, zəif­lət­mək üçün, əvvəla, əməyin inteqrasi­ya­sına, eyni işçinin bir neçə yaxın ix­ti­sasa yiyələnməsi və vaxtaşırı ola­raq işini dəyişməsinə, işə yaradıcı mü­na­sibətin inkişaf etdiril­mə­si­nə, ikincisi, əməyə və onun nəticəsinə şüurlu mü­nasibət aşı­lan­masına nail olmaq lazımdır. Burada insanların mənəvi bü­tövlüyü onun fiziki və psixoloji gərginliyi ilə əlaqədar olan çətinlikləri kompensasiya etməli olur.

4. Urbanizasiya, iri şəhər və sənaye mərkəzlərinin yaranması, kənd adamının şəhərə gəlişi, təbii ünsiyyətin süni ünsiyyət vasitələri ilə əvəz olunması, İnsan-Təbiət münasibətinin İnsan-İkinci təbiət, İnsan-İn­san münasibətinin İnsan-Texnika-İnsan münasibəti tərəfin­dən sıxışdı­rıl­ma­sı və s. bu kimi dəyişikliklər nəticəsində əxlaq normaları və "fərdi mə­nə­vi keyfiyyətlərin keçirdiyi təbəd­dü­lat. Ənənəvi əxlaq təsəvvürləri ilə ye­ni normalar arasında zid­diy­yətin yaranması. Bu məsələdə ümumi çıxış yo­lu, vahid resept söyləmək çox çətindir və konkret sosioloji tədqi­qat­la­ra böyük ehtiyac vardır.

5. Bu gün Qərbdə yüksək texnoloji inkişaf sayəsində hər şeyin adi­ləş­məsi, dərk olunan və əlçatan olması, insanı heyrətləndirə bi­lə­cək ha­di­sə­lərin azalması, insanın təbiətə məftunluğunun təbiət üzə­rində ha­ki­miy­yət hissi ilə əvəz olunması, maddi vasitələrin gü­cünə inamın artması, on­la­rın hər şeyə qadir olması fikrinin mənəvi idealları sıxışdırması təh­lü­kə­si yaranmışdır. Bu təhlükənin qarşısını al­maq maddi şəraitin dəyiş­di­ril­mə­sindən daha çox, tərbiyə va­si­tə­lə­rinin yeni tələblərə uyğun şəkildə qu­rul­masından, ideya-mənəvi tər­biyə işinin təkmilləşdirilməsindən, incəsə­nətin bədii təsir gücünün artırılmasından və s. asılıdır.

Müəyyən ümumiləşdirmə aparsaq, elmi-texniki tərəqqinin əxlaqa, mənəviyyata mənfi təsir imkanlarının aradan qaldırılması yollarını üç əsas istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:

1. Elmin və yeni texnologiyaların istehsalata, məişətə tətbi­qi­nin la­yihələşdirilməsi zamanı mümkün mənfi nəticələri qa­baq­ca­dan nəzərə almaq.

2. İnformatizasiya və texnizasiyanın zəruri mənfi təsirlərini başqa vasitələrlə (din, əxlaq, incəsənət və s.) kompensasiya etmək.

3. Mənəvi tərbiyənin elmi-texniki tərəqqinin tələblərinə mü­va­fiq olan yeni, intensiv metod və formalarını hazırlamaq və onun kütlə­vi­­li­yini artırmaq məqsədi ilə elmi-texniki tərəqqinin açdığı imkan­lar­dan istifadə etmək.

Eyni bir texniki yeniliyin müxtəlif nəticələr doğura bildiyini dana konkret şəkildə göstərmək üçün, məsələn, internetin və televiziyanın əx­la­qa və ümumiyyətlə, insan mənəviyyatına təsir imkanlarını nəzərdən keçirək.

Əvvəllər insan əxlaqı yalnız onun yaşadığı konkret ictimai mü­hi­tin (həm makro, həm də mikromühitin) təsiri ilə, həmin mü­hit­də ha­kim olan əxlaq normaları ilə müəyyən olunurdu. Hər bir fərdin irsi key­fiy­yətləri ilə şərtlənən potensial əxlaqi meyl real ic­ti­mai mühitin tə­si­ri ilə bu və ya digər üstün istiqamət əldə edirdi. Lakin televiziyanın tə­siri ilə insanın yaşadığı konkret ictimai mühit sanki genişlənir və in­sanın əxlaqi keyfiyyətləri təkcə öz mikro­mü­hi­ti­nin təsirindən yox, həm də televiziya proqramlarının məzmu­nun­dan asılı olur. Burada biz bir daha müasir texnikanın insana müx­təlif təsir imkanlarının şa­hidi oluruq. Lakin bu təsirin xarakteri texnikanın öz tə­biə­tin­dən, tutaq ki, televizorun quruluş və keyfiy­yə­tindən asılı deyil. Bu tə­si­rin istiqaməti həmin texniki vasitənin han­sı məqsəd üçün istifadə olunmasından asılıdır. İstənilən cəmiy­yət­də televiziyanın əxlaqa tə­si­rindən başqa, mənfi təsir im­kanlarından da danışmaq mümkün­dür. Bu isə, görünür, ilk növ­bədə məişət şəraitinin və müasir texnikanın hər halda məhdudluğu ilə bağlıdır. Belə ki, adamların yaş dövrlərini və inkişaf səviyyələrini nəzərə alan müxtəlif televiziya proqramlarının ha­zırlanması və onların eyni vaxtda paralel şəkildə translyasiya olun­­ması və ailənin müxtəlif üzvlərinin istədikləri proqrama baxmaq üçün müxtəlif televizorlardan istifadə etməsi mümkün olmadıqda is­tər-istəməz hamı eyni bir proqrama tamaşa edir. Bu zaman isə ey­­ni bir veriliş müxtəlif yaş qruplarına mənsub olan və müxtəlif sə­viyyələrə malik adamlara tamamilə müxtəlif istiqamətdə təsir edə bilər.

Digər tərəfdən də, televiziya proqramlarının tutulmasında bu­raxılan kiçik bir qüsur və ya subyektiv amil mənəvi tərbiyə işinə ol­duqa çiddi ziyan verə bilər. Məsələn, "ağladan yanında otur, gül­dü­rən yanında yox" hikməti unudulduqda, məzhəkələrə, ucuz gülüş va­si­tələrinə, şit yumora həddindən artıq yer verildikdə te­le­viziya gənc­lər­də həyata ciddi münasibətin, fəal həyat mövqeyinin, mübariz keyfiy­yət­lərin formalaşmasına pis təsir göstərmiş olur. Yaxud gəncləri "dün­ya mədəniyyəti" ilə tanış etmək kimi çox xeyirxah niyyət, əgər bu, xüsusi profilaktik tədbirlərlə müşayiət olunmazsa, ideologiya süzgəcindən keçirilməzsə, bayağı mə­də­niy­yə­tin və əxlaqın təbliği kimi səslənə bilər və ümumi inkişaf səviy­yəsi aşağı olan, hələ əqidə yetkinliyi əldə etməmiş gənclərin əxlaqa deqradasiyasına gətirib çıxara bilər.

Televiziya və kinonun bədii ədəbiyyat və teatrla, fotoqra­fi­ya­nın təsviri sənətlə rəqabəti və birincilərin texniki cəhətdən mün­tə­zəm olaraq təkmilləşməsi sayəsində getdikcə daha böyük auditoriya qa­zanması, ikincilərin olduqca mühüm və böyük mənəvi tərbiyə gü­cü­nün kölgədə qalmasına səbəb olur. Mükəmməl texnika vasitəsilə ki­çik vaxtda böyük işlər görmək imkanı vaxta münasibəti dəyişir və elmi-texniki inqilab şəraitində yaranmış psixoloji atmosfer adamları dana çox dərəcədə yığcam informasiya dalınca qaçmağa sövq edir, necə deyərlər, roman oxumağa vaxt qalmır.

Texnogen cəmiyyətdə onsuz da gərilmiş əsəblər "başqala­rı­nın" fa­ciəsinə şərik olmağa "dözmür", adamlar istər həyatda, istər­sə də sə­nət­də dərin fəlsəfi-psixoloji vəziyyətlərdən, gərgin dramatik səhnə­lər­dən qaçır, düşünmək və həyəcanlanmaq tələb etməyən yüngül səhnə­lə­rə meyl edir. Nəticədə, insan faciə və dramın böyük mənəvi tərbiyə kü­­cündən məhrum olur, komikliklə, eybəcərliklə müntəzəm kontakt onu mənən kasıblaşdırır, təsadüfi kənar təsir­lərə qarşı daxili müqa­vi­mət qabiliyyəti azalır. İztirablarsız, mənəvi təbəddülatlarsız əxlaq nor­ma­ları insan mənəviyyatının dərin qat­larına nüfuz edə bilmir, qəlbin hök­münə çevrilmir. Habelə, elmi-texniki inqilabın bir tərəfdən, incə­sə­nə­tin özünə, digər tərəfdən də, adamların incəsənətə münasibətinə tə­si­ri mənəvi tərbiyədə də öz əksini tapmış olur.

1. Ümumi elmi-mədəni səviyyənin yüksəlməsi, elmi dünyagö­rü­şü­nün və nəticə etibarilə ali məqsəd, əqidə və s. əxlaqi key­fiy­yət­lə­rin for­malaşması. Ümumi bilik səviyyəsi, elmi düşüncə tərzi əx­la­qı bi­la­va­si­tə dəyişdirməsə də, fərdi əxlaqla ictimai əxlaq arasındakı, habelə fəa­liy­yətin motivi ilə nəticəsi arasındakı ziddiyyətin aradan qaldırılması üçün mühüm şərtdir.

İctimai həyat mürəkkəbləşdikcə, əmək və onun sosial-iqtisadi nə­ticələri arasındakı vasitəlilik artdıqca insanın öz əməli fəaliyyə­tinin nə­ticələrini dərk etməsi çətinləşir və daha fərdi əxlaq insan fəaliyyətini bir­qiymətli şərtləndirə bilmir. İnsanın istəyi, niyyəti ilə əməlləri, əməl­lə­rin real nəticələri arasındakı körpü - sağlam şüur, empirik bilik, fərdi həyat təcrübəsi daha özünü tam doğrultmur, yəni daha etibarlı rabi­tə­yə entiyac duyulur. Yeni dövrdə yüksək əxlaqi keyfiyyətlərin, nəcib hiss və duyğuların həyata elmi mü­na­si­bətlə, elmi-nəzəri biliklərlə vəh­də­ti tələb olunur. İctimai elmlər in­sanın əxlaqa keyfiyyətləri ilə icti­mai-iqtisadi fəaliyyətini düzgün əlaqələndirməyin əsas şərtinə çevrilir. Beləliklə, yaşadığımız cəmiy­yəti və lokal ictimai həyat hadisələrini dərk etmək yalnız alimlər qar­şısında duran problem olmayıb, həm də hər bir şəxsin mənəvi entiyacıdır.

Bir tərəfdən, elm və texnikanın yüksək inkişaf tempi ilə əx­laqa tənəzzül arasında, digər tərəfdən də, mənəvi aləmdə in­tel­lektual sə­viy­yə ilə əxlaqi səviyyə arasında kəskin ziddiyyət yaranır. Gör­kəm­li fizik, atom silahını yaradanlardan biri P.Oppenheymer ya­zır: "...Avtomatlaşdırmada, hesablama texnika­sında və kos­mo­sun tədqiqində böyük tərəqqiyə nail olsaq da, əxlaqi-mənəvi tə­rəqqiyə nail ola bilməmişik".1 Bu gün elm və əxlaqın inkişaf tempi ara­­sın­da optimal nisbət yaradılması bir problem kimi qalmaq­dadır.

Elm və texnika həmişə insanın qarşısına onun yeni imkan­la­rı­na uyğun yeni vəzifələr qoya bilirmi? Elmin inkişaf tempi insa­nın mənəvi imkanlarının artması tempi ilə ayaqlaşa bilirmi?

Bu sual, göründüyü kimi, elmi tərəqqi ilə mənəvi tərəq­qinin in­tensivlikləri arasındakı münasibətə dair yuxarıda qoymuş ol­du­ğu­muz sualın tam əksidir. Cəmiyyətin inkişafının müəyyən mər­hə­lə­sində mənəvi tərəqqinin elmi tərəqqini qabaqlaması və onun da­ha yüksək sürətlə inkişafı üçün obyektiv şərait yaratması imkanı or­ta­ya çıxır. Burada fəlsəfi fikrin üzərinə yeni bir yük düşür və na­tu­ralist düşüncə paradiqmasının humanist düşüncə paradiqması ilə əvəzlənməsi zərurətə çevrilir.

3. Yeni texniki nailiyyətlərin mənəvi tərbiyə işinin təşkilinə tət­biq edilməsi, mənəvi tərbiyə vasitələrinin kütləvilik dərəcəsinin art­ması, etik biliklərin daha böyük miqyasda yayılması və s. də el­mi-texniki tərəqqi sayəsində mümkün olur və onun müsbət təsir imkanlarına aiddir.

İnsanın mənəvi kamilliyi onun əməli fəaliyyəti ilə bilavasitə bağlıdır. Daha doğrusu, mənəvi keyfiyyətlər məhz əməli fəaliy­yət­də təzahür edir ki, onun da ən mühüm tərkib hissələrindən biri pe­şə fəaliyyəti, ixtisas sahəsindəki işdir. Əxlaq yalnız insanlararası mü­na­sibətlə məhdudlaşmır, buraya İnsan-Cəmiyyət-İnsan münasi­bət­ləri də daxil olur. İnsan-Cəmiyyət münasibətləri isə hər bir şəx­sin cəmiyyətdə, ictimai həyatda tutduğu mövqe ilə, o cümlədən, onun ictimai-faydalı əməyi ilə şərtlənir. Ona görə də, elmi-texniki tə­rəqqinin əxlaqa, insanın mənəvi simasına təsirindən danışarkən in­sanın əməli fəaliyyətini, onun bu sahədəki mənəvi xüsüsiyyət­lə­rini və burada baş verən dəyişiklikləri, meylləri də nəzərə almaq la­zımdır.

Müasir dövrdə əxlaqın konkret formalarından biri İnsan-Tex­nika-İnsan münasibətlərində təzahür edir. Başqa sözlə, insan­lar­arası münasibət texnika ilə vasitələnir və bu zaman müasir tex­ni­kaya necə, hansı səviyyədə yiyələnmək və ondan hansı məqsədlə is­ti­fadə etmək insanın mənəvi keyfiyyətlərindən də asılı olur. Bu­ra­da mənəvi idealla, insanın arzu və istəkləri ilə texnikanın hansı məq­səd üçün istifadə olunması arasında əlaqə yaranır.

Rasionalizm müasir dövrdə insanlara, onların taleyinə, həyat möv­qeyinə və nəticə etibarilə həm də əxlaqına, mənəvi keyfiy­yət­lə­ri­nə qlobal problemlər vasitəsilə də təsir göstərir. Miqyasca bütün planeti əhatə edən, bütövlükdə bəşəriyyətin taleyi ilə bağlı olan, hər bir ölkəni, hər bir xalqı, hər bir insanı düşündürməli olan prob­lemlər nəzərdə tutulur. Bunlara ilk növbədə Yer üzərində sül­hün təmin edilməsi - müharibə və sülh problemi, cəmiyyətin təbiə­tə dəyişdirici təsirinin məqsədəuyğun surətdə idarə olunması - eko­loji problem, planetimizdə əhalinin artması, ailə-məişət münasi­bət­lə­rində baş verən geniş miqyaslı dəyişikliklər - demoqrafik prob­lem, tükənməkdə olan enerji mənbələrinin yenilərilə əvəz edil­mə­si­nə ehtiyac - energetik problem və s. aiddir. Bu problemlər istər bi­la­vasitə, istərsə də bilvasitə elmi-texnrpsi tərəqti ilə, onun neçə tən­zim olunması və nansı səmtə yönəldilməsi ilə bağlıdır.

Bu gün bütün dünyanın tərəqqipərvər adamları böyük insan adı­nın layiq olduğu mövqeyi müdafiə etməli, yalnız yaşadıqları ölkə­nin, mənsub olduqları xalqın mənafeyini deyil, həm də bü­töv­lük­də cəmiyyətin, bəşəriyyətin taleyini düşünməli, öz böyük mənə­vi borclarını, insanlıq borclarını yerinə yetirməlidirlər. Məhz bu cə­hət, hadisələrin qlobal miqyas alması ilə əlaqədar olaraq düşün­cə tərzinin, mənəvi məsuliyyətin də qlobal miqyas alması müasir döv­rün başlıça səciyyələrindən biridir. Əgər bir tərəfdən elmi-tex­ni­ki tərəqqi bəşəriyyət qarşısında qlobal problemlər qoyursa, o biri tə­rəfdən, elmin inkişafı, elmi dünyagörüşünün formalaşması, əsr­lə­rin miras qoyduğu zəngin elmi-mədəni sərvətlərə yiyələnmiş olan in­sanın yüksək mənəvi kamillik səviyyəsi bu problemləri məhz in­san mənafeyi baxımından, humanist mövqedən həll etməyə imkan verir.

Qloballaşma şəraitində İnsan-Təbiət qarşılıqlı təsirində də elə zid­diy­yətlər ortaya çıxır ki, onların həlli ümumbəşəri mənəvi mə­su­liy­yətlə cilovlanan ciddi münasibət tələb edir. Əxlaq bir daha İn­san-İnsan münasibətlərinin çərçivəsindən kənara çıxır və İnsan-Tə­bi­ət münasibətləri qlobal ekoloji problemləri vasitəsilə insanın, bə­şə­riyyətin taleyinə təsir göstərməklə İnsan-Təbiət-İnsan münasi­bət­­lərinə çevrilir. İnsan ilə təbiət arasındakı münasibətin qlobal miq­yas alması qarşıya yeni əxlaqi problemlər qoyur, insan fəaliy­yə­tini məhdudlaşdıran mənəvi qadağaların sayı artır.

İnsan amilinin rolunun artması, onun təkcə öz konkret fəa­liy­yət sahəsində deyil, beynəlxalq aləmdə baş verən hadisələr miq­ya­sında fəallıq göstərməsi, dünyəvi problemləri dərk edərək onlara şü­urlu münasibət bəsləməsi, təkcə öz mənsub olduğu xalqın deyil, həm də bütövlükdə bəşəriyyətin mənafeyini nəzərə alması insanın mənəvi tərəqqisi prosesində yeni keyfiyyətli pillədir. Elmi-texniki inkişaf, sivilizasiya insanın təbiətlə qarşılıqlı münasibətdə maddi fəa­liyyət imkanlarını, "fiziki" gücünü artırdığı kimi, düzgün, kurs gö­türdükdə, humanist əhvali-ruhiyyə ilə tərbiyə olunduqda in­sa­nın mənəvi gücünü də artırır və ümumi ahəng, harmoniya yenə də təmin edilmiş olur.



1 К.Маркс и Ф.Энгельс, Сочинения, т. 12, стр. 4

1 Альфред Вебер. Избранное: Кризис европейской культуры. Санкт-Петербург, 1999, стр. 248.

1 Toffler Alvin. Üçüncü dalğa. «Altın kitablar». 1981, səh. 28.

2 Белл Даниел. Грядущее постиндустриальное общество. Опыт социального прогнозирования. Перевод с английского. М.: Academia, 1999.

3 Bax: Мануэль Кастельс. Информационная эпоха. М. 2000.

4 Yenə orada, səh. 28-29.

5 Френсис Фукуяма. Великий разрыв. М. 2003, стр. 356-357.

1 Оппенгеймер П. Наука и культура. - В сб.: Наука и человечество, М., 1964, стр. 53





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə