7. Hafta: Bilgi-Enformasyon Toplumu Teorileri



Yüklə 50.06 Kb.
tarix08.08.2018
ölçüsü50.06 Kb.

7. Hafta: Bilgi-Enformasyon Toplumu Teorileri

Bu derste bilgi/enformasyon teorileri enformasyon ekonomisi ve iletişim teknolojileri bağlamında ele alınacaktır. Bu çerçevede Machlup ve Porat’ın enformasyon ekonomisi araştırmalarından başlayarak, Sanayi Sonrası Toplum ve Enformasyon Toplumu tartışmaları ele alınacaktır. Derste cevaplanması beklenen temel sorular: Enformasyon toplumu teorilerinin ortaya çıkış koşulları nelerdir? Enformasyon toplumu teorileri nasıl bir toplumsal dönüşüm vadetmektedirler? Enformasyon toplumu ve bilgi-tabanlı ekonomi kavramları arasındaki ilişki nedir?

1960’lar gelişme yazınının yükselişi yanında bir başka düşüncenin doğuşuna daha sahne olmuştur. Mattelart, ilerleme ideolojisinin iletişim ideolojisi tarafından yerinden edilmesi diye adlandırdığı bu yeni düşüncenin doğuşunun İkinci Dünya Savaşının sonundan itibaren “elektronik enformasyon ve iletişim teknolojileri nasıl bir toplumun ve nasıl bir dünyanın habercisidir” sorusu ile ilgili olduğunu belirtmektedir (1994: 125). Bu soruya yanıt arayan toplum bilimlerinin farklı alanlarından araştırmacılar ve değişik ülkelerin hükümet danışmanları ortaya çeşitli varsayımlar atmış ve bu varsayımlar çerçevesinde gelişen terim ve kavramlarla enformasyon ve iletişim teknolojilerinin sadece o dönemin toplumsal, ekonomik ve politik statüleri değil, aynı zamanda gelecekte nasıl bir statüye sahip olacakları tartışılmaya başlanmıştır.


Etkileri 2000’li yıllara kadar uzanan “sanayi sonrası toplum” kavramı 1970’li yıllarda Daniel Bell’in The Coming of Post-Industrial Society isimli kitabı ile tartışılmaya başlanmıştır. “Sanayi sonrası toplum” kavramı ve bu kavram dolayımı ile geliştirilen kuram, Daniell Bell ile birlikte anılmaktadır. Bell, kitabının ilk baskısını 1973’de yazmış olsa da, 1960’lı yıllarda gerek makalelerinde, gerekse katıldığı bilimsel toplantılarda sanayi sonrası toplum kavramını kullanmış ve bu kavrama ilişkin düşüncelerini iletmiştir. Ancak kavramın tarihi İngiliz sosyolog Arthur J. Penty tarafından ilk kez kullanıldığı 1920’lere kadar uzanmaktadır (Mattelart, 1994:129). 1970’li yıllarda bu kavram üzerine gerçekleştirilen yoğun tartışmalar, sanayi sonrası toplum düşüncesini popülerleştirmiştir (Kumar, 2005). Bu popülerleşme, “savaş sonrası kesintisiz büyüme” döneminin sonunun gelmesi sanayileşmiş kapitalist ülkelerde kendisini gösteren 1970’lerin kriz ortamı ile son derece ilişkilidir.
Daniell Bell, The Coming of Post-Industrial Society isimli kitabının girişinde, bir “toplumsal tahmin” çalışması yapmış olduğunu söylemektedir (1976: 9). Bell’e göre, yaptığı kehanet değildir. Kehanet toplumsal ve bireysel kararlar, güçler ve benzeri vektörlerin kesişim noktasında gerçekleşen olayları bilmeye dönüktür ve bunların hepsine hakim olmak mümkün olmadığı için son derece zordur. Kehanette bulunabilmek için uzun süre bir durumun içinde bulunmaktan kaynaklanan içsel bir bilgi ve yargı birikimi gerekmektedir. Oysa tahminde bulunmak daha akılcı bir etkinliktir. Çünkü, olguların düzenlilikleri ve döngüselliklerine bakılır, istatistiksel zaman dizileri ile eğilimlerin yönü saptanmaya çalışılır ya da tarihsel yönelimler formüle edilmeye çalışılır. Herhangi bir duruma ilişkin bir dizi tahmin oluşturulabilir ve bunlar arasında seçim yapmak gerekebilir, bu nedenle tahmin yaparken seçmek ve kararlaştırmak son derece önemli aşamalardır. Çünkü bu seçim ve karar alma eylemi aynı zamanda bir ülke ya da kurumun tarihindeki bir dönüm noktasını ifade eden belli bir politik müdahaledir (4-9). Bell kendi çalışmasını “toplumsal tahmin” çalışması olarak nitelendirirken, sanayi sonrası toplum kavramından başlayarak gelişen kuramların büyük bölümü fütüroloji olarak sınıflandırılır (Kumar, 2005).
Bell’in hem sanayi sonrası toplum hem de onun ardından enformasyon toplumu kavramlaştırmalarını önceleyen ve etkileyen değerlendirmeler, büyük ölçüde Fritz Machlup ve Marc Porat’ın ABD’deki enformasyon ekonomisinin büyüklüğüne ilişkin yaptığı çalışmalara dayanır. Fritz Machlup 1962’de yayınlanan ve 1958 verileriyle gerçekleştirdiği çalışmasında ABD’de “enformasyon endüstrisinin” GSMH (Gayri-Safi Milli Hasıla)’nın ve toplam işgücünün neredeyse 3’te 1’ini içerdiğini ortaya çıkardı. Machlup’a göre enformasyon sanayisi eğitim, araştırma, basın ve yayının da aralarında olduğu elliden fazla etkinliği kapsamaktadır ve 1947 yılından 1958 yılına kadar olan dönemde yılda yüzde 10.1 oranında bir büyüme göstermiştir (Jussawalla, 1986: 70; Geray 1994: 73). Porat, 1976 tarihinde gerçekleştirdiği ve 1967 yılı verilerine dayanan çalışmasında ise, Bell’in sanayi sonrası toplum değerlendirmesinde kullandığı verileri sağlayan Machlup’un çalışmasını genişletmiştir. Öncelikle enformasyon sektörü tanımını genişleten Porat, birincil ve ikincil sektör ayrımına gitmiştir. Birincil enformasyon sektörü, bilgi, iletişim ve enformasyon mal ya da hizmetlerini üreten, işleyen, ileten sanayi dallarını, ikincil enformasyon sektörü ise üretime planlama, pazarlama gibi dolaylı yollardan katkıda bulunan, resmi olarak enformasyon hizmeti sayılmayan ancak kamusal ve özel örgütlerin “teknoyapıları” içinde sürdürülen etkinlikleri içermektedir. Bu yeni tanımlamaya göre, 1967 yılı verileriyle her iki sektörün ABD GSMH’sına katkısı yüzde 46.2’dir. Bu katkının yüzde 25’i birincil enformasyon sektöründen, yüzde 21’i ise ikincil enformasyon sektöründen kaynaklanmaktadır (Porat, 1978: 70). Bell, 1967 verilerine göre büyüklüğü ABD’nin GSMH’sının %46’sını oluşturan enformasyon sektörünün, 1970’lerin ortalarına kadar daha da genişlemiş olduğunu varsayarak, enformasyon çalışanlarının işgücü içerisindeki en büyük grubu oluşturduğunu iddia etmektedir (Kumar, 2005).
Sanayi sonrası toplum kavramının ortaya çıkış nedenleri de bu sınıflandırma çerçevesinde düşünülebilir. Öncelikle, tüm sanayileşmiş ülkelerde refah ve ekonomik gelişme için planlamaya başvurulması, hükümetlerin icraatlarının uzun dönemli etkilerini anlayabilmek ve neyi planlayacaklarına dair karar verebilmek için toplumun sonraki yıllarda nasıl şekilleneceğini bilmek istemesine neden olmuştur. Hükümetlerin bu ihtiyacı sanayi toplumunun geleceğine dair sistematik bir biçimde düşünmeyi sağlamıştır. Diğer taraftan gelişme yazınını sarsan 1960’ların çatışma ve eleştiri koşulları ilk dönem sanayi sonrası toplum düşünürlerini sanayileşmenin geleceği üzerine düşünmeye itmiştir. Fütüroloji bu koşullarda tüm çatışma ve eleştirilere verilecek tepkinin son derece ilkesel bir yolu olmuştur. Çözülmekte olduğu düşünülen sistemin, bir üst aşamada tüm sorunlarından kurtularak refah ve ekonomik gelişmesini sürdüreceğini ispatlayarak yeniden bütünleştirilmesine dönük “yeni bir bakış” oluşturulmuştur. Bir diğer neden ise, bu dönemde önce Sovyetler Birliği daha sonra da ABD tarafından aya insan gönderilmesiyle bilim ve teknolojinin yeniden toplumsal gündemin baş sıralarına oturması ve bilimsel fantezilerin sanayi toplumlarının geleceğine ilişkin düşüncelere eklemlenmesidir (Kumar, 1991: 186-190). Ancak, gelişme paradigması 1945 sonrasının koşullarında ortaya çıkarken, kendisini on dokuzuncu yüzyıl toplum kuramlarının bir devamı ve tamamlayıcısı olarak oluşturması durumu, sanayi sonrası toplum kavramında da gözlenmektedir. Gelişme paradigması ve sanayi sonrası toplum kavramlarının ikisi birden, sürekliliği, karşılıklı bağımlılığı ve bütünleşmeyi ısrarla vurgulamaları ve Giddens’ın belirlediği dört temel özelliği1 göstermeleri yüzünden “toplum bilimlerinde evrimci kuram” üst başlığı altında sınıflandırılabilirler. Kumar, “fütüroloji, gelişme kuramının başlıca biçimi ile yakınsadı” (1991: 191) derken, pek çok ortak nokta yanında özellikle her iki düşüncenin de “büyük çaplı toplumsal değişimi kavramsallaştırmak için daha önceden elde bulunan evrimci şemalara” başvurduğunu ve bu şemaları “kendi amaçları için” varolan duruma uyarladığını vurgulamaktadır. Yapılan işin bu anlamıyla çok basit bir uyarlama olduğu ve aslında ondokuzuncu yüzyıl toplum bilimcilerinin yaptığından farklı olmadığını iddia eden Kumar, sanayi sonrası toplum kavramından yola çıkan düşünürler ile ondokuzuncu yüzyıl toplum bilimcileri arasında temel bir fark olduğunu belirtmektedir. Bu fark, ondokuzuncu yüzyıl toplum bilimcilerinden hemen hemen hiç biri yaşadıkları çağın insanlığın başlıca dönüşümlerinden birini deneyimlediğini iddia etmezken, günümüz düşünürlerinin sanayi çağını ya da modern çağı sona erdirecek denli önemli ve büyük bir dönüşümü inatla vurgulamalarıdır.
Sanayi sonrası toplum kavramında Bell’in vurguladığı modern toplumun devrimci bir dönüşüme varacağı iddiası bir dizi kuramsal yaklaşımın temelini oluşturmuştur. Bu aşamada ele alınacak olan enformasyon toplumu ve postmodernlik kuramları da sanayi sonrası toplum kavramından türeyen kuramsal yaklaşımlardır (Kumar, 2005). Ancak enformasyon ve iletişim teknolojilerinin yayılmasının toplumsal dönüşümün önemli nedenlerinden birisi olacağı vurguları nedeniyle önemli olan bu yaklaşımlar, yayılmanın nasıl gerçekleşeceği üzerinde durmamaktadırlar.
“Enformasyon toplumu” üst başlığı ile ele alabileceğimiz bir dizi kuramsal yaklaşım arasında bazı vurgu farklılıklarından söz etmek mümkündür. Ancak hepsinin ortak özellikleri enformasyonun niteliklerine temel bir önem atfetmeleridir. Ancak enformasyon toplumunu tanımlarken, enformasyon kavramının algılanma biçimine göre değiştiği gözlenebilir. Frank Webster, bu tanımların çözümlemeyi kolaylaştırmak amacıyla her biri yeniyi tanımlama açısından ele aldığı farklı kıstaslara göre beşe ayrılabileceğini söyler. Bunlar teknolojik, ekonomik, mesleki, uzamsal ve kültürel kıstaslardır (Webster, 2002). Ancak bu ayrım, bir tanımın bu kıstaslardan birine vurgu yaparken diğerlerini dışladığını ima etmez. Tam tersine enformasyon toplumu kuramları, enformasyon toplumunu tanımlarken bu beş kıstas üzerinde de dururlar ancak çoğunlukla bir kıstas diğerlerine göre daha fazla öne çıkar.
Webster’in kıstaslarına kısaca değinmek gerekirse, kültürel kıstas enformasyon toplumlarında herbirimizin kendi günlük pratiklerimizden bildiğimiz gibi enformasyonun toplumsal dolaşımında sıradışı bir artış vardır. Bu artışın boyutları tarihin hiçbir dönemi ile karşılaştırılamaz. Günümüzde cep telefonları aracılığıyla bile her an ulaşılabilir durumdaki iletişim içeriği geçmişten çok daha fazla ve farklı biçimde bizi sarmalamış bulunuyor. Yani yeni toplum herzamankinden daha fazla enformasyon ve medya yüklüdür. Uzamsal-mekansal kıstas ise dört temel belirleyici faktör üzerine kuruludur. Buna göre, birincisi enformasyon toplumlarında dünya ekonomisinin örgütlenmesi daha fazla ‘enformasyon’ kontrolünü merkeze almaktadır. İkincisi, bilişim teknolojileri enformasyonu istenildiği zaman üretilip, çoğaltılıp, dağıtılabilecek böylece zamansal ve mekansal sınırlardan kurtaracak bir altyapıyı sağlamaktadır. Üçüncüsü, dünyanın finansal sistemini radikal olarak değiştirmeyi gerektirecek biçimde bir yeni enformasyon sektörü ortaya çıkmaktadır. Sonuncusu, bu yeni ekonomik ve sosyal örgütlenme ulusal, bölgesel ve yerel düzeydeki ekonomik ve sosyal örgütler arasındaki geçişliliği de artırmıştır. Şirketler bu sayede belki de tarihte ilk defa tam anlamıyla küresel bir nitelik kazanmışlardır; bir yandan üretim ile ilgili küresel stratejiler geliştirirken bir yandan da ürünlerin imalatının ve tüketimin örgütlenmesini yerel düzeyde yönetebilmektedirler.
Mesleki kıstas ise enformasyon toplumunun temel nicel kıstaslarından ve en önemlilerinden biridir. Enformasyon toplumları, iş kollarında çalışanların arasındaki dengede enformasyon üretimi ve dağıtımı işinde çalışanların diğer kollarda çalışanları sayıca geçtiği veya yaklaştığı toplumlar olarak gösterilir. Yani enformasyon toplumlarında öğretmenlerin, müşteri temsilcilerinin, hukukçuların ya da eğlence sektöründe çalışanların sayısı demir-çelik üretiminde, mağden ocaklarında ya da inşaat sektöründe çalışanları aşmaktadır. Bu kıstas enformasyon toplumu ile ilgili rapor ve çalışmalarda en çok vurgulanan boyuttur.
Enformasyon toplumu kuramlarının ilk örneklerinde, enformasyon ekonomisinin büyümesi ve enformasyon sanayilerinin GSMH’ya (Gayri Safi Milli Hasıla) yaptığı katkı üzerinde duran ekonomik kıstas ile enformasyon ve iletişim teknolojilerinin yayılmasına odaklanan teknolojik kıstas daha fazla ön plana çıkmaktadır. Enformasyon toplumu tanımlarının merkezinde genellikle enformasyon işleme, depolama ve iletimi alanında yaşanan teknolojik gelişmeler ve enformasyonun ekonomik alanda yaratacağı değişimler bulunmaktadır. Ekonomik kıstas daha çok Machlup ve Porat’ın çalışmalarında ele alınan boyuttur. Değinildiği gibi temel olarak enformasyon sektörünün genel ekonomide gittikçe daha fazla pay alması olgusu üzerinde yoğunlaşır.
Teknolojik kıstası merkezine alan tanıma göre ise, mikro işlemciler, üretim maliyetlerinin düşmesi nedeniyle ofislerde ve evlerde her türlü araç gereç ve ürünün içine girmişler ve böylece yeni toplumsal deneyimler yaratarak yeni bir çağa girilmesine neden olmuşlardır. Popüler yazının tercih ettiği bu tanım kuramsal yaklaşımlarda, enformasyon ve iletişim teknolojilerinin yakınsamasının sonuçları üzerinden kurulmaktadır. Enformasyon işleme ve depolama teknolojilerinin giderek ucuzlaması yayılmalarına neden olmuştur. Bu süreçten en fazla etkilenen alanlarından birisi de iletişim teknolojileri alanıdır. Bu alanda anahtarlamalı sistemlerin bilgisayarlaşması ile iletim kapasitesi giderek artmıştır. Böylece enformasyonun işlenmesi ve depolanması konusundaki değişimlere, enformasyonun yönetilmesi ve dağıtılması konusunda yaşanan değişimler eklenmiştir. Bu durum üretim, bankacılık, eğitim gibi toplumsal yaşamın pek çok alanında yaşanan deneyimleri farklılaştırmıştır. Bu süreçte enformasyon ve iletişim teknolojilerinin yakınsaması ile oluşan enformasyon ağları giderek evrimleşerek, enformasyon toplumunun altyapısı ve kurucu unsurlarından birisi haline gelmişlerdir (Webster, 2002). Neredeyse tüm enformasyon toplumu tanımlarında varolan bu bakışta bilgisayar teknolojilerine bu kadar büyük önem veriliyor olması, enformasyonun toplumsal gelişmenin bir dönemini tanımlayacak kadar önem kazanması, ya da Kumar’ın (2005) deyişiyle ideoloji haline gelmesi süreci ile bilgisayar teknolojilerindeki gelişmelerin birbiri ile bağlantısından kaynaklanmaktadır.
Teknolojik gelişmeleri merkezine alan tanımlardan en popüleri, Avrupa’da ilk defa, sanayileşmiş ülkelerden birisi olarak Fransa’nın teknolojik gelişmeleri ciddiye alması ve bu alanda bir ulusal politika oluşturmaya girişmesi sürecini de ifade eden Nora ve Minc raporudur (Duff, 2001). Mattelart, Fransa’da Nora ve Minc raporu öncesinde gerçekleşen üç olayı aktarmaktadır: Bu olaylardan ilki, 1975 yılında Paris’te gerçekleştirilen OECD toplantısında bilgisayar teknolojisi ile telekomünikasyonun yakınsamasının, Ithiel De Sola Pool, Marc Porat ve Edwin Parker tarafından hazırlanan bazı taslak belgelerden yola çıkılarak tartışılmasıdır; ikincisi, 1977 yılının Nisan ayında telekomünikasyon alanındaki sosyal bilim araştırmaları konusunda Fransız CNET (National Center for Study of Telecommunication) ve CNRS’ın (National Center for Scientific Research) işbirliği ile gerçekleştirilen bu konudaki ilk kolokyumdur2; sonuncusu ise Paris’te 1979 yılının sonbaharında gerçekleştirilen ve video bağlantısı ile Bell’in de katıldığı bir haftalık “bilgisayar ve toplum” sempozyumudur (Mattelart, 1994: 140-142). Bu üç olay, enformasyon toplumu kuramının yayılma şemasını göstermektedir. Bu şemada, bilgisayar ve telekomünikasyon ve ayrıca ikisinin birbirine yakınsaması olgusu, enformasyon toplumu kuramları ile dönemin egemen paradigması durumunda olan telekomünikasyon ve gelişme kuramları arasında bir köprü oluşturmuştur.
Fransa’nın raporunda bilgisayar ve telekomünikasyon teknolojilerinin yakınsaması telematik (telematique) terimi ile ifade edilmiş ve bu terime yurttaş-devlet ilişkisini yeniden tanımlayacak derecede önemli bir anlam yüklenmiştir. Telematik, Nora ve Minc raporuna göre, küresel bir toplum yaratacaktır ve bu nedenle yeni enformasyon ve iletişim teknolojilerine yatırım yapmak zorunludur. Enformasyon teknolojilerine toplumsal bütünlüğün yeni biçiminin temel araçları olarak bakan bu görüşe göre, Fransa büyüyen küresel pazarda ve süren bir rekabetin içinde yeralmak istiyorsa telekomünikasyon ve bilgisayar ikilisinin gelişmesi için sanayi stratejileri geliştirmeli ve gelişmeler karşısında ulusal bağımsızlığını koruyabilmek adına ileride “ortaklaşa hafıza” anlamına gelecek olan veri bankalarının kurulması işine girişmelidir (Mattelart, 1994: 140-142). Fransız devletinin bu raporu son derece ciddiye almış olduğu, 1980’lerde sınırlar arası veri akışı ile daha özel olarak ilgilenen ve bu akışın denetimine mutlaka katılınması gerektiğini onaylayan iki resmi raporun daha hazırlanmış olmasından bellidir (Mattelart, 1994: 142). Fransa’nın bu çabası, enformasyon toplumu tezlerinin Avrupa versiyonunu da şekillendirmiştir. Avrupa Birliği, enformasyon toplumu tanımını, enformasyon teknolojilerini temel alan bir biçimde yapılandırmıştır. Alistair S. Duff, bu nedenle teknolojik değişmeyi temel alan enformasyon toplumu kuramlarının, “Avrupa versiyonu” olarak adlandırılmasını önermektedir (2001). Enformasyon toplumu tanımında “enformasyon sektörü” kavramı dolayımı ile ekonomik kıstası temel alan yaklaşımın başlangıcı değinildiği gibi Machlup ve Porat’ın araştırmalarıdır ve Machlup’un yöntemsel çerçevesi bu yaklaşım açısından hala geçerlidir. Duff’a göre bu yaklaşım, Webster tarafından tanımlanan beş kıstastan Bell’e atfedilen mesleki kıstas3 ile eklemlenerek enformasyon toplumu kuramlarının Amerikan versiyonunu oluşturur.
Sanayi sonrası toplum kavramı ile enformasyon toplumu kuramlarını ortaya çıkartacak tartışmaları başlatan Daniell Bell’in görüşleri, bu kuramların temel tezini anlayabilmek açısından önem taşımaktadır. Bell’e göre, sanayi sonrası toplum düşüncesi, tıpkı sanayi toplumu düşüncesi gibi, kavramsal bir şema anlamı taşımaktadır. Toplumsal örgütlenmenin yeni bir eksen ilkesini tanıtmakta ve giderek daha sanayi sonrası haline gelen toplumların mücadele etmek zorunda kaldıkları sorunların ortak çekirdeğini tanımlamaktadır (1973: 114). Sanayi sonrası toplum kavramı, yeni teknoloji, ekonomik büyüme ve toplumsal tabakalaşmanın bir ekseni olarak kuramsal bilginin4 merkeziliğini vurgular (1973: 112). Sanayi sonrası toplum, önceki toplumlardan belli özellikleri ile ayrılır. Bunlar Bell’e göre başlangıçta hizmet ekonomisinin önem kazanması, uzman ve teknisyenler sınıfının büyümesi, kuramsal bilginin yeniliğin ve değişimin kaynağı olarak önem kazanması, sistem analizi, oyun teorisi, karar teorileri ve benzerlerinin yaratılması ve bilimsel yöntem anlamında egemenlik kazanması ve son olarak da özerk teknolojik büyümenin olanaklı hale gelmesidir (Mattelart, 1994: 129-130). Bell’in kitabında bu özelliklere sanayi toplumunda merkezi önemde olan enerjinin yerini enformasyonun alması, sanayi toplumunun temel ekseni olan ekonomik büyümenin yerini kuramsal bilginin merkeziliğinin alması gibi yeni başlıklar eklenmiştir. Bell’e göre bu toplumun çözmesi gereken en önemli sorun ise yeni sınıfın bütünleşmesidir (1973: 117-118). Tüm bunlar 1960’lara formüle edildiğinde, sanayileşmiş ulusların o yıllardaki refahının ve büyümesinin artarak sürdürülebilir olduğunun iddiası anlamına geldiği ve bu anlamıyla da aynı dönemde gelişme yazınında varolan iyimserliği paylaşıyor olduğu söylenebilir.
Bell, 1973’de “sanayi toplumunun mal üretimine dayandığı gibi, sanayi sonrası toplum da enformasyon toplumudur” (467) demesine rağmen, sanayi sonrası toplum kavramını bu yeni toplumu tanımlamak açısından tercih etmiştir. Çünkü, sanayi sonrası toplum, enformasyonun merkezi önemi dışında hizmet toplumuna geçişi ve beyaz yakalı olarak adlandırılan profesyonel ve teknik adamların istihdamının büyümesini içermektedir. Bu gelişmenin kaynağı ise, tek başına enformasyon değil, yeni enformasyon teknolojilerinin gelişimi ve bu teknolojilerin toplumun her kesimine yayılabilmesinin yaratacağı potansiyel ile özdeşleştirilen kuramsal bilgidir.
1980’lere gelindiğinde ise, Bell’e göre artık enformasyon edinme, işleme, dağıtma ve saklama konusunda giderek gelişen yeni yöntemler “yeni” toplumu tanımlamakta ve enformasyon toplumu olarak adlandırmakta; hatta modern toplumu devrimci bir dönüşüme doğru götürmektedir (Kumar, 1999: 15). Bilgisayar ve telekomünikasyonun yakınsaması, enformasyonun işlenmesi ile iletilmesi arasında varolan ayrımı ortadan kaldırmış ve topluma yeni bir uzam-zaman çerçevesi sunmuştur. Bu yeni uzam-zaman çerçevesi içinde neredeyse gerçek zamana bağlanan enformasyon, benzeri görülmedik ölçüde bir teknik yenilenme ve ekonomik büyümeyi yönetir ve hızla ekonominin temel etkinliği ve mesleklerin değişiminin temel belirleyicisi durumuna gelmiştir (Kumar, 2005).
Bu dönemde Bell’in kuramsal çalışmaları, Peter F. Drucker (1969), Alvin Toffler (1970, 1980) gibi bazı diğer tanınan düşünürlerin çalışmalarının da yarattığı zihinsel ortamda yaygınlık kazanmıştır. Ayrıca, enformasyon ve iletişim teknolojileri alanında yaşanan gelişmelerin, “yeni” bir toplum biçimi oluşmasında merkezi role sahip olduğu iddiasındaki “enformasyon toplumu” kuramı ortaya çıkışından kısa süre sonra hükümetler düzeyinde de ele alınmaya başlanmıştır. Bu kuramdan yola çıkarak hükümet politikaları oluşturma konusunda ilk adım Fransa’dan gelmiş ve 1978’de “toplumun bilgisayarlaşması” başlıklı Nora ve Minc raporu ortaya çıkmıştır. 1979’da ise bu kez Kanada’da bu konuda bir diğer rapor üretilmiştir (Mattelart, 1994: 141). Bu belgelere benzer bir belge üreten diğer ülke ise Japonya’dır.
Japonya’nın enformasyon toplumunu konu alan raporunu hazırlayan Yoneji Masuda, enformasyon ve iletişim teknolojilerinin belirleyiciliği üzerinde dururken, sanayi toplumunu, “gelecekteki toplumun tarihsel bir analojik modeli” olarak kullanmaktadır (1985: 620). Enformasyon, belirsizliklerin ortadan kaldırılması ve seçeneklerin azaltılması açısından toplumlar ve bireyler için önemli kabul edilmekte, gelişme yazınında ise, doğrudan toplumsal gelişmeyi sağlama özelliği ile ele alınmaktadır. Enformasyon toplumu kuramlarında ise bunların yanı sıra daha farklı özellikleri ile vurgulanmaktadır. Her ne kadar Headrick enformasyon çağı ne zaman başladı sorusuna, onsekizinci yüzyıl ve ondokuzuncu yüzyıl başı arasındaki üç çarpıcı değişimi, aydınlanma, Avrupa ve Amerika’da yaşanan siyasi değişimler ve sanayi devrimini hatırlatarak yanıt vermeye girişiyor ve bu dönemde ilerleme ruhu ile birlikte bilginin insanlığı geliştireceğine olan güçlü inancı vurgulayarak sanayi toplumu açısından enformasyonun önemine işaret ediyor olsa da, (Headrick, 2002: 17-23) enformasyon toplumu kuramlarında enformasyon toplumu ekonomik, politik, kültürel boyutlarda olağanüstü bir biçimde değiştirerek yeni bir aşamaya geçirdiğinden daha önce olmadığı kadar önemli kabul edilmektedir. Örneğin 1967’de ABD ekonomisine yaptığı katkıya dikkat çekilmekte ve bu katkının giderek büyüdüğü iddia edilmektedir. Porat’a göre, enformasyonun gelecekte ekonomiye yapacağı katkılar öngörülemeyecek kadar büyüktür. Çünkü enformasyon tüm diğer kaynaklar arasında en karmaşık olanıdır, sonsuz kereler yenilenebilir, kullanılarak tüketilemez, kullanıldıkça değeri artar, enformasyon mal ve hizmetlerinin üretimi büyük çaplı hammadde ve enerji girdileri gerektirmez, kirliliğe ve çevre tahribatına neden olmaz (1978: 79). Masuda'ya göre ise, enformasyon kullanıldıkça kendiliğinden üretilen bir kaynaktır ve enformasyonun ortak işlenmesi ve paylaşılmasının sağlanması da bu nedenle daha fazla enformasyon üretimini ve birikimini sağlayacaktır. Enformasyonun kullanımı ve paylaşılmasını sağlamakla sosyoekonomik gelişme kendiliğinden gerçekleşecektir. Enformasyon toplumunda herkesin enformasyona erişebilmesi, ekonomik, siyasal ve kültürel alanda bir dizi toplumsal değişmeyi beraberinde getirecektir: sanayi üretiminde içsel olan merkezileşme, standartlaşma, emeğin sömürüsü ve tekelleşme son bulacak ve çoğulcu pazar anlayışı egemen olacaktır; tüm yurttaşlar daha fazla oranda enformasyona sahip olacağından ve sadece bir düğmeye basmakla gerçekleştirilebilecek referandumlar olanaklı hale geleceğinden karar verme yetkisi yönetici elitin elinden alınacak ve katılımcı demokrasi gerçekleşecektir; enformasyon hem bireyler hem de ülkeler arasındaki farklılıkları gidereceğinden eşitlik sağlanacak, bu da uluslararası uyum ve anlayış anlamına gelecektir (Masuda, 1985: 621-630). Enformasyonun toplumu dönüştürmesi sürecini, sanayi toplumu ile benzeştirerek açıklamak ve sanayi toplumunun buhar makinesi yerine enformasyon ve iletişim teknolojilerini koymak, bu kuramların evrimciliklerini ortaya koymaktadır. Ancak Masuda evrimci modeline rağmen, uygun müdahaleler yapılmaz ise enformasyon ve iletişim teknolojilerinin “denetim toplumu”nu da yaratabileceğini belirtmektedir. Bilgisayarların maliyetleri nedeniyle devlet kurumları ve büyük şirketler dışında kullanılamaması ve böylelikle demokratikleşememesi olasılığı nedeniyle bu öngörüde bulunan Masuda, yine de toplumların yavaş bir dönüşümle enformasyon toplumuna ulaşacağını düşündüğünden iyimserliğini koruduğunu belirterek tekrar evrimci bakışına dönmektedir (1985: 630-632).
Yirminci yüzyılın son on yılında ise enformasyon ve iletişim teknolojileri alanında yaşanan yeni gelişmeler ve ortaya çıkan internet, sayısal televizyon, cep telefonları gibi yeni iletişim teknolojileri uygulamaları enformasyon toplumu tezlerinin somutlaşması olarak ele alınmış ve bu enformasyon ve iletişim teknolojileri alanında yaşanan “devrim” niteliğindeki gelişme, pek çoklarına göre toplumun, ekonominin, kültürün ve politikanın “yeni” biçimini yaratmıştır. 21. yüzyıl insanı “yeni zamanlar”da yaşamaktadır. Enformasyon ve iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişme yeni ekonomik, toplumsal ve kültürel bütünlüğün çözümlenmesinde insan etkinliğinin tüm alanlarına yayılma özelliği nedeniyle başlangıç noktası olarak tanımlanmaktadır. Enformasyon toplumu kuramlarının son dönem versiyonlarında ise enformasyon ağlarının yerellikleri bağladığı ve uzam ve zamanın örgütlenişinde devrim niteliğinde bir değişim yarattığını vurgulayan uzamsal kıstas ile yaşanan enformasyon bolluğunun gündelik yaşam biçimleri üzerindeki etkileri üzerinde duran kültürel kıstas daha fazla önem kazanmaktadır (Webster, 2002).

###########################################################################



UADMK - Açık Lisans Bilgisi

Bu ders malzemesi öğrenme ve öğretme yapanlar tarafından açık lisans kapsamında ücretsiz olarak kullanılabilir. Açık lisans bilgisi bölümü yani bu bölümdeki, bilgilerde değiştirme ve silme yapılmadan kullanım ve geliştirme gerçekleştirilmelidir. İçerikte geliştirme değiştirme yapıldığı takdirde katkılar bölümüne sadece ekleme yapılabilir. Açık lisans kapsamındaki malzemeler doğrudan ya da türevleri kullanılarak gelir getirici faaliyetlerde bulunulamaz. Belirtilen kapsam dışındaki kullanım açık lisans tanımına aykırı olduğundan kullanım yasadışı olarak kabul edilir, ilgili açık lisans sahiplerinin ve kamunun tazminat hakkı doğması söz konusudur.


Katkılar:

Doç. Dr. Funda Başaran Özdemir, Ankara Üniversitesi, 10/8/2011, metnin hazırlanması



Araştırma Görevlisi Babacan Taşdemir, ODTÜ, 11/8/2011, metnin revizyonu


1 Giddens tarafından doğrusal çizgiye sıkıştırma, eşbiçime sıkıştırma, normatif yanılsama ve zamansal çarpıtma olarak adlandırılan bu özelliklerden ilki, gelişmenin doğrusal bir çizgiyi izlediği ve aynı aşamalardan geçtiği yanılsaması üzerine kurulmaktadır; ikincisi toplumsal gelişme aşamalarının, bireysel kişiliğin gelişimi ile eşbiçimli olarak kavranmasıdır; üçüncü tehlike, gelişme çizgisi üzerinde daha üstün ekonomik, siyasal ya da askeri gücün, bir ahlaki üstünlükle özdeşleştirilmesidir; son olarak zamansal çarpıtma ise tarihi, toplumsal gelişmelerin tarihi olarak yazmayı getirmektedir (1999: 308-312).


2 Belirli bir konunun tartışıldığı seminer.

3 Mesleki kıstas, Bell’in sanayi sonrası toplum tartışmalarında, enformasyonun sektörünün büyümesi sonucunda mesleklerin öneminde değişiklikler olacağı vurgusunu, enformasyon toplumu tanımında esas alan yaklaşımı tanımlamak için kullanılmaktadır (Webster, 2002)

4 Türkçe’de “bilgi” sözcüğü, İngilizce’de knowledge ve information olarak ifade edilen iki farklı sözcüğe karşılık gelmektedir. Enformasyon toplumu kuramlarında önemli kabul edilen bu farklılığı vurgulamak için, aktarılan tartışmaların asıl metinlerinde geçen knowledge sözcüğünün karşılığı olarak “bilgi”, information sözcüğünün karşılığı olarak ise “enformasyon” kullanılmaktadır.





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə