«a d a u -nun elm I əsərləri». 2012.№ S. 148-150



Yüklə 42.95 Kb.

tarix08.08.2018
ölçüsü42.95 Kb.


«A D A U -nun  elm i əsərləri».-2012.-№ 3.  -S.148-150.

İ Q T İ S A D İ Y Y A T I N  D Ö V L Ə T   T Ə N Z İ M L Ə N M Ə S İ N D Ə   P U L - K R E D İ T

S İ S T E M İ N İ N  R O L U

U O T  33:336.44:336.47 



İqtisadçı F.M.Əliyev

Tovuz Dövlət Sosial-İqtisad kollecinin direktor müavini

A ç a r  sözlər: 



kredit,  büdcə, fiskal siyasət,  tənzimləmə,  vergi,  idxal,  ixrac

H ər  bir  ölkədə  iqtisadiyyatın  liberal  prin  sip  lə  rə  uyğun  olaraq  in k işaf  etm əsi  üçün  dövlət  tərə  fin  dən 

səm ərəli tənzim lənm ə  m exanizm inin  for m a laşdırılm ası və  həyata keçirilm əsi  xüsusi  əhə  m iy  yət kəsb  edir.  K eçən 

əsrin  30-cu  illərində  dün  yada  baş  verm iş  m aliyyə  böhranı  sübut  etdi  ki,  bu  kim i  hallarda  dövlət  m üdaxiləsi 

olm adan b a   zarı nizam lam aq m üm kün deyil.  A raşdırm alar gös  tərir ki,  iqtisadi böhranı d ə f etm ək və  ondan  çıxm aq 

yalnız dövlətin həyata keçirdiyi tədbirlər sayəsində m üm kün olur.

R espublikam ızda bazar m ünasibətlərinin bərqərar olm ası ilə birlikdə  iqtisadi  liberallığın  ön plana çıxm ası 

yeni  m ülkiyyət  form alarının təşək  külünə,  bütün  bunlar  isə  cəm iyyətin  həya tın  da  köklü  dəyişikliklərin  baş

verm əsinə  səbəb  ol  m uş  dur.  Ö lkənin  sosial-iqtisadi  sferasında baş  v er miş  bu  radikal  dönüş  iqtisadiyyatın  dövlət 

tə  rə  findən  tənzim lənm əsinin  yeni  xarakter  və  m əz  m un  alm asını  surətləndirm işdir.  Sosial  yö  nüm lü  b a  zar 

iqtisadiyyatı m odelini m ənim səyən döv  lə  ti  m iz üçün həm in dövrdə b ir sıra iqtisadi təd  b ir  lə  rin həyata keçrilm əsi 

zərurətə  çevrilm işdir:

-  

özəlləşdirm ə prosesinin intensivləş diril  m ə  si;



-  

bazar infrastrukrurunun form alaşdırılm ası;

-  

iqtisadi liberallığın genişləndirilm əsi və  inhisarçılığın aradan qaldırılm ası;



-  

qiym ətin tələb və tə k lif əsasında form a laş  m a  sına  şərait yaradılm ası;

-  

yeni iqtisadi  sistemə keçidlə  əlaqədar əha li  yə  sosial  dəstəyin  artırılm ası və  s.



İqtisadiyyatın  dövlət  tərəfindən 

tənzim lən  mə 

si, 

fəaliyyət 



sferasına 

m üdaxilə 

qabiliyyətinə 

gö  rə 


iki

istiqam ətdə  həyata  keçirilir.  Birincisi,  iq ti  sadi  fəaliyyətdə  heç  bir  m əhdudiyyət  yarat m a yan  bazar 

iqtisadiyyatında  dövlətin  iqtisadi  siya  sə  tinin  əsasını  təşkil  edən  dolayı  m etoddur  ki,  bu  nu  da  aşağıdakı  kimi 

təsnifləşdirm ək olar:

-  

pul kredit siyasəti;



-  

fiskal  siyasət;

-  

büdcə xərcləri və gəlirləri  siyasəti;



-  

idxal-ixrac siyasəti;

-  

valyuta siyasəti.



D igər  m etod  isə  inzibati  m etoddur.  Bu  m e  tod  isə  fəaliyyət  sərbəstliyinin  sferasını m əh  dud  laş  dırır  və 

dövlətin iqtisadiyyata birbaşa təsiri ilə xarakterizə olunur:

-  

antiinhisar siyasəti;



-  

sosial tənzim ləm ə;

-  

xarici investisiyaya üzərində  dövlət nəzarəti və  s.



Pul-kredit siyasəti  dövlətin iqtisadi tən  zim   lənm ə m etodlarından olm aqla  M ərkəzi  B ank  v a   si  təsilə  pul 

dövriyyəsinin  və  pul  kütləsinin 

həc  m ini  tənzim ləm ək  funksiyanı  həyata  keçirir.  M ər kəzi  B ank  em m isiya 

hüququna  m alik  ol  m aq  la,  xü  susilə  inflyasiyanın  yüksək  həddinə  m ü  da xi  lə  et  m ək  və  m illi  valyutanın 

m əzənnəsinin sa b it  li  yi  nin qorunm ası üçün m ühim  tənzim ləyici fə  aliy  yəti yerinə yetirir [1]  .

Fiskal  siyasət  m əcm u  tələbin,  m əşğulluğun  və  gəlirin  səviyyəsinə  təsir  etm ək  üçün  dövlətin  xərclərdən, 

vergiqoym adan  və  borclanm adan  is  ti  fadə  edərək  həyata  keçirdiyi  iqtisadi  tənzim ləm ə  si  yasətdir.  Sosial  təm inat 

bazasının form alaşdırıl m a  sında fiskal  siyasət əhəm iyyətli rola m alikdir.

A zərbaycanda  həyata  keçirilən  büdcə-vergi  si  y a   sətinin  əsas  vəzifələri  m illi  gəlirin  sabit  artı m ı na, 

inflyasiyanın  tənzim lənm əsinə,  m əş  ğul  lu  ğun  yüksəlişinə,  iqtisadiyyatda  qeyri-sabitlik  m eyl  lərinin  qarşısının 

alınm asına  nail  olmaqdır.  A zər bay  can  iqtisadiyyatında  son  on  ildə  əhəm iy yə  tli  dərəcədə  in k işaf  m üşahidə 

olunur.  Belə  ki,  2000-ci  illə  m üqayisədə  2011-ci  ildə  Ü D M   10,6  də  fə  artaraq  50069,0  m ilyon  m anata  bərabər




ol  m uşdur.  M üvafiq dövrdə  Ü D M -in  strukturunda vergi gəlirləri  də  artm ışdır.  A zərbaycan R espub  li  ka  sının dövlət 

büdcəsi  m ərkəzləşdirilm iş  gəlir  və xərc  lərdən,  yerli  g əlir  və  xərclərdən  ibarət  ol  m aqla,  əsas  m əqsədi  dövlətin

iqtisadi,  sosial  və  di  gər  strateji  proqram larının və  problem lərinin  həl  li  ilə  bağlı qanunvericiliklə  m üəyyən  edilmiş 

qay  dada  m aliyyə  vəsaitinin  toplanm asını  və  isti  fa  dəsini  təm in  etm əkdən  ibarətdir.  Son  illər  res  pub  likam ızda 

m üşahidə  olunan  iqtisadi  in k işaf 

ten  densiyası 

büdcə  gəlirləri və 

xərclərindədə 

özü  nü  qabarıq  şəkildə  biruzə

verm işdir.

Şəkil.  Ü D M -də v e rg i  g ə lirlə rin in   d in am ik a sı.

Belə  ki,  dövlət büdcəsinin  gəlirləri  2005-ci  ildə  2  055,2  m ilyon  m anat,  2011-cu  ildə  isə  7,5  dəfə  artaraq

15107.1  m ilyon  m anata  bərabər  o l m u ş   dur.  Ö lkədə  aparılan  quruculuq,  infrastruktur  la y ih ə lə rin in   hayata 

keçirilm əsi  və  əhalinin  sosial-iqtisadi  rifahının  yüksəldilm əsi  büdcə  xərc  lə  rinin  tərkibinə  də  təsir  etm işdir.  Belə 

ki,  2005-ci  ildə  büdcə  xərclərinin  cəmi  2140,7  m ilyon m a nat təşkil  etsə  də,  2011-ci  ildə  bu  rəqəm   6,8  dəfə  artaraq

14633.1  m ilyon m anata b ərabər olmuşdur.

X arici  iqtisadi  əlaqələrin  dövlət  tərəfindən  tən  zim lənm əsi  də  bu  gün  iqtisadi  inkişafım ızın  davam   lılığı 

üçün  m ühüm   əhəm iyyət  kəsb  edir.  Belə  ki,  respublikam ızın  dünya  iqtisadi  sistem inə  in  teq  rasiyasının  milli 

m araqların  qorunm ası çərçivəsində  intensiv xarakter alm ası xüsusi  önəm   daşıyır.  D övlət  əm təə  və  xidm ətlərin  fəal 

surətdə  ix  racını  stim ullaşdırm aqla  bir  tərəfdən  ölkə  daxi  lin  də  istehsalın  artım ına,  digər  tərəfdən  m əh  sul  ların 

keyfiyyətinin  beynəlxalq  standartlara  uyğun  laş  m asına  şərait  yaradır.  İdxal-ixrac  əm əliy  yat  la  rın  da  həm   daxili 

istehsalçıların  m ənafeyinin,  həm   də  istehlakçıların  hüququnun  qorunm asında  döv  lət  tənzim ləyici  funksiyasını 

göm rük vasitəsi ilə yerinə yerinə yetirir.

H azırda respublikam ızın dünyanın  150-yə y a  xın ölkəsi  ilə  faydalı  iqtisadi əlaqələri m öv  cud  dur.  2011-ci 

ildə  A zərbaycanın  xarici  ticarət  döv  riy  yəsi  2010-cu  illə  m üqayisədə  29,92%   artaraq  36,326  m lrd.  dollar  təşkil 

etm işdir.  Ölkədən ixrac edi  lən m alların həcm i  26,57 m lrd.  dollar təşkil edib ki,  bu da 2010-cu ilin göstəricilərindən 

24,39%   çoxdur.  İdxal  həcm i  isə  9,755  m lrd.  D ol  la  ra  bərabər  olm uşdur.  Bu  isə  2010-cu  ilin  gös  tə  ri  cisindən 

47,81%   artıq  olm uşdur.  Üm um   i  lik  də,  2011-ci  ildə  A zərbaycandan  2082  adda m əh  sul  ixrac,  6233  adda  m əhsul 

isə  idxal olun  muş  dur.  Əm təə dövriyyəsində m üsbət saldo  16,814 m lrd.  dollara bərabər olm uşdur  [2].

V alyuta  m əzənnəsinin  tənzim lənm əsi  döv  lətin  iqtisadi  tənzim ləm ə  m etodlarından  olm aqla  ix  racın 

stim ullaşdırılm asında  xüsusi  əhəm iyyətə  m a  likdir.  B u  tənzim lənm ədə  əsas  göstərici  in  zi  b a  ti  və  iqtisadi 

vasitələrdən  birgə  istifadə  edilmə  si  dir.  U zun  m üddət  inzibati  m etodlara  üstünlük  ve  ril  m əsi  böyük  m ənfi  nəticə 

verə  bilər.  Q eyd  et mə  liyik ki,  bəzi  hallarda  bu  sahədə  m üəyyən  ne  qa  tiv  m eyllər  m üşahidə  olunsa  da  dövlət  öz 

tən  zim   ləyici funksiyasını lazım ınca yerinə yetirm ək  də  davam  edir.

D övlətin  inzibati  m etodlarından  olan  anti  in  hi  sar  siyasəti  iqtisadi  leberallığın  təm in  olun  m a  sın  da  və 

leqal  iqtisadi  fəaliyyətin  həyata  keçiri  l  mə  sində  m ühüm   rola  m alikdir.  M üstəqillik  əldə  et  dikdən  sonra  rəqabət 

m ühitinin  sağ  lam   laş  dırıl  m a  sı  üçün  dövlətim iz  tərəfindən  b ir  sıra  əhəm iy  yət  li  qanunların  qəbul  edilm əsi  bu 

prosesin  sürət  lən  m əsinə  səbəb  olm uşdur.  4  m art,  1993-cü,  ildə  qəbul  olunm uş  A ntiinhisar  fəaliyyəti  haqqında 

A zərbaycan R espublikası “Q anunu”nu da bu isti  qa m ətdə  atılm ış ən m ühüm   addım lardan hesab et m ək olar.

D igər  b ir  inzibati  m etod  olan  sosial  tənzim   lə  m ə  nin  başlıca  m əqsədi  m əşğulluq  səviyyəsini  ar tır  maq, 

aztəm inatlı və  əm ək  qabiliyyətini  itirmiş  in  sanlara  sosial  m üavinətlər verm ək və  üm um   i  lik  də  əhalinin m inim um  

yaşayış  səviyyəsini  təm in  et m əkdən  ibarətdir.  Son  5  ildə  respublikam ızda  döv  lətin  həyata  keçirdiyi  tədbirlər 

nəticəsində  bu  sahədə  əhəm iyyətli  irəliləyiş  qeydə  alınm ışdır.  Be  lə  ki,  m inim um   əm ək  haqqı  son  5  ildə  2,1  dəfə, 

əm ək  pensiyalarının m inim um   m əbləği  3,4  dəfə,  o r t a   aylıq  m əbləği  isə  4  dəfə  artm ışdır,  2011-ci  ildə  isə

üm um ilikdə  900 m in nəfərə  yaxın əm ək tə  qa  üd  çünün təqaüdü orta hesabla 40  faiz  artırıl m ış  dır.  B unlarla yanaşı 

aztəm inatlı ailələrə ve  ri  lən ünvanlı dövlət sosial yardım ının  1  nəfərə  dü  şən aylıq m əbləğinin 2,9  dəfə  artm asını və 

ölkədə  əm ək  qabiliyyəti  olan  əhalinin  cəm i  5,6  % -nin  iş  siz  olm ası  dövlətin  sosial  tənzim lənm ə  siyasətini  uğur  la 

həyata keçirdiyinin göstəricisidir.

Qeyd  olunanlar göstərir ki,  m illi  iqtisadiy  yat la  rın dünya  iqtisadi  arenasına inteqrasiyasının surətləndiyi,



dövlətlərarası əlaqələrin  qarşılıqlı  ası lılıq  və  daim i  m övcudluğu  ilə  xarakterizə  olun  du  ğu  hazırkı iqtisadi  şəraitdə 

b azar  iqti  sadiy  ya tının  cəm iyyətin  bütün  təbəqələrinin  m ənafeyinə  ca vab  verəcək  b ir  iqtisadi  sistem   kimi 

fəaliy  yə  ti  nin  da  vam   lılığını  təm in  etm ək  üçün  dövlətin  tarazlı  m üdaxiləsi  h ər  zam an  labüddür.  Son  illər 

dün  y a  nın  iqtisadi  konyukturasında  baş  verm iş  ani  də  yi  şik  liklər  nəticəsində  liberal  prinsiplərə  uyğun  fəaliyyət 

m exanizm inə 

m alik,  rəqabət 

qabi  liy  yət  li  li  yi  nə  görə  ön  sıralarda  olan  in k işaf  etm iş  öl  kə lə  ri  nin

iqtisadiyyatında  xüsusilə  pul-kredit  sis  te  m in  dən  istifadə  edilm əklə  dövlətin  tənzim ləyici  fun  ksiyasının  yeni 

xarakter və m əzm un alm ası de  yi  lənlərə  əyani  sübutdur.

Ə D Ə B İY Y A T

1.  Sadıqov M .M .  M aliyyə  potensiali:  form alaşm a və A qrar sahənin prioritetliyi.  B akı, A qrar U niversitetin 

nəş.,  2009,  294  s.

2. w w w .azstat.org

3. w w w .taxes.gov.az

У Д К  33:336.44:336.47

Р о л ь   д е н е ж н о -к р е д и т н о й   с и с т е м и  в  го с у д ар с т в е н н о м  

р е г у л и р о в а н и и  э к о н о м и к и

Экономист Ф.М.Алиев

Зам.  директор Тaвузского государственного социально-экономического колледжа

К л ю ч е в ы е   сл о в а : 



кредит,  бюджет,  налогово-бюджетная  политика,  регулирование,  налог, 

импорт, экспорт

Д енеж но-кредитная 

систем а 

относится 

к 

методам  



государственного 

эконом ического 

регулирования,  претворяет  в  жизнь  функцию   регулирования  денеж ного  оборота  и  денеж ной  массы  при 

пом ощ и  Ц ентрального  Банка.  Основу  этой  политики  составляю т  такие  стратеги  чес  кие  цели,  как 

воздействие  на вы сокий уровень  инфляции и сохранение  стабильности  нацио  наль  ной валюты.

T h e   ro le  o f th e  m o n e ta ry  system   in th e   sta te   re g u la tio n   o f th e  econom y



Economist F.M Aliyev 

Tovuz State Socio-Economic College

K ey w o rd s: 



credit,  budget, fiscal policy,  regulation,  taxes,  import,  export

M onetary  system   refers to the  m ethods  o f  state  econom ic  regulation  im plem ents the  control  function 

o f  cash flow  and the m oney  supply by the  central  bank. This  policy m ake  such  strategic  objectives  as the  im pact o f  

the high level o f  inflation and m aintaining  stability o f  the  currency.





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə