А. Д. Чудаков гиймятляр вя гиймятин



Yüklə 3,85 Mb.

səhifə117/148
tarix14.09.2018
ölçüsü3,85 Mb.
1   ...   113   114   115   116   117   118   119   120   ...   148

 

346


 

nflyasiya  və  müəssisənin  tənəzzülə  uğraması  nəticəsində 

istehsalçı  firma  gəıirin  həcminin  satışın  hesabına  görə  artırılmasını 

məqsədəuyğun görmür. 

 

Məhsulun  keyfiyyətin  yuksəldilməsi  istehsal  xərclərinin  



azaldılması  hesabına  görə  deyil,  ilk  növbədə  qiymətin  qaldırılması 

hesabına  görə  tələb  olunur,  gəlirə  görə  vergi  müəssisənin 

rentabelliyindən  asılıdır.  Nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  zərərlə  işləyən  m 

müəssisələr bu vergini tamamilə ödəmirlər. 

 

Gəlirə  görə  tutulan  vergi  ilə  müqayisədə    ümumi  qiymət 



həcmində  əlavə  dəyər,  həmçinin  aksizlərin    həcmi  (aksizli  buraxılan 

mallara)  daha  çoxdur.    Bu  onunla  müəyyən  edilir  ki,  əlavə  dəyər 

vergisinin  tarif  dərəcəsi  və  aksizlər  məhsulun  ümumi  qiymətə  görə  

münasibətdə  təyin  edilir, gəlirə görə  verginin faiz dərəcəsi isə  ancaq  

gəlirə görə  münasiıbətdə təyin edilir. 

 

Qiymət  sıviyyəsinə  müəyyən  qədər  təsir  aksizli  mallar  üçün 



əlavə  dəyər  vergisi  təsir  göstərir.  Əlavə  dəyər  vergisi  özündə  aksizlər 

daxil  edilən  qiymətlərə  tətbiq  edilir.  Əlavə  dəyər    vergisinin    həcmi 

nəticədə  kifayət  qədər  əhəmiyyətli  görünür.  Əlavə  dəyər  vergisi 

istehsalçı  firmanın  vergisidir,  ancaq  son  anda    alıcılar  tərəfindən 

ödənilir. Aksizdən fərqli olaraq bu vergi növü bütün növ məhsullardan 

alınır. 


 

Vergi yığımlarına həmçinin gömrük rüsumları da  aiddir.  dxal 

məhsulları adətən gömrük  rüsumuna o hallarda cəlb olunur ki, o zaman 

ki, daxili  bazarda satışı ilə qiymətləri ki, yerli malların  qiymətlərindən 

az  olsun.  Beləliklə,  idxal  mallarına  gömrük  vergisi  yerli  məhsul 

istehsalçılarının  müdafiəsinə  istiqamətləndirilmiş  tədbirlərdən  biri 

sayılır.  xraca  gəldikdə  isə  bir  qayda  olaraq  əlavə  gömrük  rüsumlarına 

cəlb edilmişdir. 

 

Qiymətə inflyasiya səviyyəsinin təsiri vergi siyasətinə də mənfi 



dərəcədə təsir göstərir. Nəqiqətən də qiymət artımında büdcənin xərclər 

hissəsi də qiymət artımında büdcənin xərclər hissəsi də  artmalıdır ki, bu 

da vergi daxilolmaları hesabına  formalaşır. Təbii haldır ki, qiymətlərin 

qalxması ilə birlikdə vergi daxilolmaları da  artacaqdır, ancaq  bu artan 

büdcə  xərclərinin    ödənilməsinə    kifayət  etməyəcəkdir.  Belə  hallarda  

yeni    vergini  işə  salmaq  lazım  gəlir.  nflyasiyanın  mənfi  təsiri    vergi 

yığımı  nəticəsində  toplanmış  məbləğin    “ucuzlaşdırılması”  ilə 

nəticələnir. Məsələ belədir ki, inflyasiya “ucuzlaşması” zamanı həm də 

vergiyə  cəlb  olunan  baza  hissədə  “ucuzlaşır”.  Ona  görə  də  lazım  olan 



 

347


pul məbləğini əldə etməyə cəhd göstərmək müəyyən  qədər verginin faiz 

dərəcəsinin  yüksəlməsinə  (hərdən  iki  və  daha  çox)  gətirəcəkdir. 

Beləliklə,  vergitutulma  sistemi  verilmiş  malın  qiymətinə  həlledici  təsir 

göstərir. 

Müxtəlif 

bərabər 


səviyyələrdə 

vergi 


rüsumlarının 

ödənilməsinin    vacibliyi  təklifin  azalmasına  və  tələbin  azalmasına 

gətirəcəkdir.  Eyniləşdirilmiş  qiymətin  əmələ  gəlməsinə  vergi 

rüsumlarının  kəmiyyət  təsiri  şəkil  8.16-da  göstərilmişdir.  Bu  şəkildə 

üfüqi xətt üzrə “V” satıla bilən malların həcmi toplanılır. Şaquli  xəttə 

isə P vergi  tarifinin miqdarı və S  ümumi xərclərinin  məbləği qoyulur.       

 

 

 



 

  Şəkil 8.16  Məhsullara tarazlaşdırılmış qiymətin əmələ gəlməsinə vergi 

rüsumlarının təsiri. 

 

Təbii  haldır  ki,  vergi  tariflərinin    artması  nəticəsində  satılan 



malların  həcmi  də  azalacaqdır.  Əksinə,  vergi  tarifinin  azaldılması  satış 

həcmi  onda  mütləq  yüksələcəkdir.  Şəkil  8.16-da    qrafiki  bir  tonlu 

(eknəsər)  öldürücü  xətti  özündə  əks  etdirir.  Xərclərin  ümumi  məbləği 

P,S 

V

1

V

 

1

P



 

P

 

1

S



 

2

S



 

 

2



V

 

2



P

 


 

348


verilmiş  məhsulun  satış  həcminin  artması  ilə  çoxalacaqdır.  Satışın 

həcmindən xərclərin ümumi məbləğinin asılılığının vergi tarifinin qeydə 

alınmış mahiyyəti bir tonlu artan liniyada 

1

S

təsvir edilmişdir. 

 

Başqa  cür,  daha  yüksək  tarifli  vergi  yığımı,  satışın  həcmindən 



xərclərin  ümumi məbləğinin asılılığı bir tonlu artan xəttə  

2

S

, ancaq 

1

S

    yuxarı  xəttə  yerləşdiyini  ifadə  edəcəkdir.  Bu  ona  bərabərdir  ki, 

verilmiş  həcmdə  satışın  böyük  əhəmiyyəti  faiz  dərəcəsinə  və  xərclərin 

böyük həcminə münasib gələcəkdir. 

 

Şəkil  8.16-da  verilmiş  qrafikdən  görmək  olar  ki,  vergi  tarifi 



faizinin  yüksəlməsi 

1

P

dən 

2

P



verilmiş  məhsulun  satış  həcminin 

azalmasına gətirəıcəkdir 

1

V

dən 


2

V

 

 



Qeyd etdiyimiz kimi, vergi tarifinin artırılması bir tərəfdən, hər 

bir ədəd satılan  məhsuldan  tutulan vergi daxilolmasını çoxaldır, digər 

tərəfdən    də  satış  həcminin  azalmasına  gətirəcəkdir. Hələlik  bu  iki  əks 

mövqeli  meyllər  qarşılıqlı  surətdə  bir-birini    Ona  görə  də  vergi  

daxilolmaların ümumi həcmi yüksəlir. 

 

Qiymətlərin  yüksəldilməsi  yolu  ilə  əmələ  gələn  satış  həcminin 



azaldılması  Vergi  tarifinin    yüksəlməsi  səbəbinə  görə  qiymətlərin 

artması  yolu  ilə  əmələ  gələn  satış  həcminin  azalması  yüksək    qiymət  

həddində  malın  hər  ədədinə  satışdan  daxil  olan  vergilərin  artması 

aşmağa  başlayır,  verilmiş  məhsula  görə  satışdan  daxil  olan  vergilər 

aşağı  düşəcəkdir. Buna görə də verginin tarif dərəcələrindən asılı olaraq 

vergi  daxilolmaların  ümumi  həcmi  də  maksimum  olacaqdır.  Daha 

yüksək  böyük  faiz  dərəcəsində  vergiyə  görə    xərclərin  də  qiymətin 

yüksək  olması  bu  cür    olacaqdır.  Nəticədə  verilmiş  malın  alınması 

dayanacaq,  yəni  ki,  onun  satış  həcmi  sıfra  bərabər  olacaqdır.  Onda 

verilmiş  mala  görə  vergi  daxilolmasının  həcmi  də  sıfra  bərabər 

olacaqdır. 

 

Ümumi  məbləğin,  maksimum  daxil  olan  verginin  faiz 



dərəcəsindən  asılılığı  Amerika  iqtisadçısı  Artur  Laffer  tərəfindən  təyin 

edilmişdir.  Lafferin  əyri  xətti,  bu  keyfiyyət  asılılığını  əks  etdirən  şəkil 

8.17-də göstərilmişdir. 

 

 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   113   114   115   116   117   118   119   120   ...   148


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə