А. Д. Чудаков гиймятляр вя гиймятин



Yüklə 3,85 Mb.

səhifə139/148
tarix14.09.2018
ölçüsü3,85 Mb.
1   ...   135   136   137   138   139   140   141   142   ...   148

 

411


növ  maşın  və  avadanlıq  bazarlarının  qarşlıqlı  əlaqəli  birliyi  deməkdir. 

Təklifin  yüksək  monopolizasiya  və  konsentrasiya  səviyyəsi  ilə 

xarakterizə  olunan  daxili  milli  bazardan  fərqli  olaraq  dünya  bazarında 

rəqabətin çox yüksək səviyyəsi nəzərə çarpır. Bu onunla izah olunur ki, 

bazara  bir  ölkənin  hüquqlarında  olduğundan  çox  istehsalçı  daxil  olur, 

həmçinin  müxtəlif  ölkələrdə  başqa-başqa  müsəssisələr  tərəfindən 

istehsal  olunan  eyni  bir  məhsulun  keyfiyyəti  və  istehlak  xüsusiyyətləri 

müxtəlif cür olur. 

Nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  dünya  bazarında  müxtəlif  istehsalçılar 

tərəfindən  istehsal  edilən  eyni  çeşidli  məhsullar  üçün  qiymətlər 

qiymətəmələgətirici  faktorlara  görə  müxtəlif  ola  bilərlər.  Bu  faktorlar 

dünya  bazarında  faktiki  satış  qiymətlərinin  artması,  həm  də  azalması 

istiqamətində fəaliyyət göstərir (şəkil 10.3.). 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Dünya bazarının qiymətəmələgətirici faktorları. 

Məhslun həcm 

tsikli 


Məhsul 

mənimsənilməs

i mərhələsində 

yüksək qiymət 

Artım 

mərhələsində 



Yetkinlik 

mərhələsində 

Avadanlıqların 

universallıq 

Istehsalçıya 

investisiyaların 

Iri miqyaslı buraxılış 

Birbaşa 


normativ xərc 

Kruitlərin verilməsi 

Investisisya 

sisteminin 

Ehtiyat 

hissələri və 

satışdan sonrakı 

Infrastrukturun 

formalaşması 



 

412


 

 

 



 

Şə

kil 10.3. Emaledici sənaye məhsulları üçün dünya bazarının 



qiymətəmələgətirici faktorları. 

 

 



Emaledici  sənaye  məhsullarında  qiymətəmələgəlmənin  belə 

xüsusiyyəti aşağıdakı kimi izah olunur. 

Yeni məhsul məsimsənilərkən rəqabət o qədər də güclü olmur, 

tələb  elastikliyi  isə  aşağı  olur.  Başqa  sözlə  desək  nə  qədər  ki,  yeni 

məhsul azdır, onu hər hansı təklif edilən qiymətə alırlar. 

Artım  mərhələsində  qiymət  rəqabəti  adətən  artır.  Bu  da  öz 

növbəsində məhsulun qiymətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. 

Yetkinlik mərhələsində adətən istehsal xərcləri artır və rəqabətli 

qeyri-qiymət faktorları böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır.  

Xammal  üçün  təyin  edilmiş  belə  qiymət  səviyyəsi  ilə 

istehsalçıların hamısı hesablaşmalı olurlar. Çox da yüksək olmayan xərc 

səviyyəsi ilə xammal işi edən ixracatçılar öz xammalını dünya bazarında 

satarkən  külli  miqdarda  mənfəət  əldə  edirlər.  Xammalın  baha  qiymətə 

əldə etmiş ixracatçılar isə ya çox az miqdarda mənfəət əldə edirlər, ya 

da ki, dünya bazarından tamamilə gedirlər. 

Beləliklə,  dünyanın  xammal  bazarı  üçün  ixracatçının  qarşılıqlı 

fəaliyyəti  və  bir-birinə  qarşılıqlı  təsiri,  həmçinin  birja  kotirovkaları 

xarakterikdir.  Müəyyən  bir  növ  xammal  üçün  əsas  rolu  ixracatçıların 

təyin  etdiyi  qiymətlər  oynayır  və  birja  kotirovkaları  da  bu  qiymətlərin 

ardınca  hərəkət  etməlidirlər.  Digər  xammal  növləri  üçün,  əksinə,  birja 

kotirovkaları  xammal  məhsullarına  qiymətlərin  təyin  edilməsində 

aparıcı  rol  oynayır.  Xammal  məhsullarının  bəzi  növləri  üzrə  (məsələn: 

kənd təsərrüfatı üzrə qeyri-ərzaq məhsulları) birja kotirovkaları məhsul 

üçün qiymətlərin təyin edilməsində yeganə istiqamət olaraq qalır. 

Dünya  xammal  bazarının  daha  bir  xüsusiyyəti  ondan  ibarətdir 

ki, eyni növlü xammal növləri üçün aşağıdakılara uyğun olaraq müxtəlif 

qiymətlər təyin edilir: 

1)  müxtəlif spesifik regionlara görə 

2)  istifafadə edilən müxtəlif növ valyutalara görə 

3)  tələb və təklif arasındakı münasibətlərin müxtəlifliyinə görə 

4)  müxtəlif alıcı katereqoriyaları üçün endirimlərə görə. 



 

413


Dünya  xammal  bazarının  ən  mühüm  xüsusiyyəti  məhsul 

qiymətinin  formalaşmasında  dövlət  və  dövlət  orqanlarının  iştirakının 

yüksək    səviyyə  olmasıdır.  Bəzən  hətta  elə  olur  ki,  bu  və  ya  digər 

xammal məhsulları növlərində qiymətlərin formalaşması üçün istehsalçı 

dövlətlər  assosasiyada  birləşirlər.  Assosasiyada  istər  istehlakçılar,  istər 

sə xammal məhsulları istehsalçıları birləşə bilərlər. Xammal məhsulları 

üçün QƏ9 xüsusiyyətləri şəkil 10.4.-də göstərilmişdir. 

Beləliklə, idxal və ixrac məhsulları üçün təyin eedilmiş daxili və 

dünya  qiymətləri  qarşılıqlı  əlaqəli  olmasına  baxmayaraq  çox  nadir 

hallarda uyğun gəlir. 

Bir qayda olaraq, daxili bazar qiymətlər dünya bazar qiymətləri ilə 

müqayisədə  daha  yüksək  olurlar.  Burada  müstəsna  hal  olaraq  elə 

xammal  məhsullarının  idxalı  baş  verir  ki,  həmin  xammal  növü  demək 

olar ki, yeganədir və ya keyfiyyətinə görə üstündür və bu xammal yalnız 

bir ölkədə hasil edilir və ixrac olunur. Belə halda bu xammal növü üçün 

daxili  bazarda  təyin  edilən  qiymətlər  həmin  xammal  növü  üçün  təyin 

eedilmiş dünya bazar qiymətlərinin səviyyəsindən aşağı olur. 

Bir  qayda  olaraq  daxili  bazar  qiymətlərinin  dünya  bazar  

qiymətlərindən  üstünlüyü  əsasən  idxal  edilən  məhsullar  üçün 

xarakterikdir  ki,  bu  da  məhsul  ölkəyə  daşınmasının  artımını 

stimullaşdırır.  Ixrac  edilən  məhsullar  üçün  daxili  bazar  qiymətlərinin 

dünya  bazar  qiymətləri  üzrərində  belə  üstünlüyü  daha  az  əhəmiyyət 

kəsb edir. 

Daxili milli bazar və dünya bazarı arasında gömrük rüsumları və 

müxtəlif güzəşt növləri ilə şərtlənmiş fərqlər vardır. Belə vəziyyəti dəf 

etmək  vacibdir.  Bu  halda  daxili  bzar  qiyməti  və  dünya  bazar 

qiymətlərinin  səviyyəsi  bir-birinə  yaxınlaşır.  Burada  dünya  bazar 

qiymətləri  qiymət  liderləri  kimi  nəzərdən  keçirilir.  Nəzərə  almaq 

lazımdır  ki,  xaricə  məhsulun  çatdırılması  ixracatçı  ölkələrdə  rəqabət 

apara biləcək istehsalçılar tərəfindən həyata keçirilir. 

Biz qeyd etmişdik ki, dünya bazar qiymətləri bəzi hallarda bu və 

ya  digər  məhsulun  ixracı  vaxtı  daxili  bazar  qiymətlərindən  aşağı  olur. 

Əgər  daxili  bazarın  əhəmiyyətli  dərəcədə  geniş  həcmi  varsa,  onda 

ixracatçılar  dünya  bazarında  özlərinin  nisbətən  aşağı  səviyyəli 

mənfəətini  həmin  xammal  növü  həmin  ölkədə  hasil  edilən  və  ixrac 

olunan  yeganə  və  ya  üstün  resusr  olsun.  Bu  halda  həmin  xammalın 

qiyməti  daxili  bazarda  həmin  xammalın  dünya  bazarındakı 

səviyyəsindən aşağı səviyyə olur. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   135   136   137   138   139   140   141   142   ...   148


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə