А. Д. Чудаков гиймятляр вя гиймятин



Yüklə 3,85 Mb.

səhifə21/148
tarix14.09.2018
ölçüsü3,85 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   148

 

61

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Şəkil 2.8. Bazarların təsnifatı 

 

Dövlət sərhədlərinin genişləndirilməsi: Məhsul satışı üçün əlavə 



bazar axtarışı: yeni regionlar və hətta bütövlükdə bir ölkə, istehsal və ya 

satış kompaniyalarının yeni növləri, əhalinin yeni istehlakçı qrupları. 

Fəaliyyə  göstərən  bazara  yeni,  təkmilləşmiş  məhsul  növünün  təklif 

edilməsi  (məsələn:  ağ-qara  televizorlar  bazarında  rəngli  televizorların 

daxil olması) 

stehsal – satış imkanlarının diversifikasiyası: Diversifikasiyanın mənası 

–  yeni  məhsulun  əlavə  bazarlara  doğru  irəliləməsidir.  Məsələn:  əgər 

müəssisə  mini-çörəkbişirmə  aparatları  istehsalı  ilə  məşğul  olarsa  və  bu 

şəbəkəni əvvəllər buna bənzər heç bir şey olmadığı kənd və rayonlarda 

yayımlayarsa bu, müəssisə üçün çox məqsədəuyğun sayılır. 

Bazarda  bu  və  ya  digər  fəaliyyət  strategiyasını  seçərkən 

müəssisə öz fəaliyyətini uyğun şəkildə etməli və qiymət əmələ gəlmənin 

strategiyasını da bura daxil edərək onu düzgün idarə etməlidirlər. 

Bazarda müxtəlif səviyyəli rəqabət və satıcılar və yaxud alıcılar 

arasında intensivliyi müxtəlif dərəcəli özünəməxsus yer tutur. Alıcıların 

və  satıcıların  sayı  arasındakı  münasibətdən  fərqli  olaraq  əmtəə 

bazarlarının ayrı-ayrı növləri aşağıdakı kimi təsniflənir: (Şəkil 2.1). 

Şəxsi istehlak maları bazarı 

Müxtəlif istehlakçı 

qrupları 

Bütün bazarlar  

Investisiya əhəmiyyətli məhsulların 

bazarı 

Xarici 


bazar 

Daxili 


bazar 

Istehsal 

müəssisələri 

Digər sfera 

Müxtəlif istehlakçı 

qrupları 

 

Xarici bazar 



Daxili bazar 

Dövlət müəssisələri 

Digər müəssisələr 



 

62

1)  kitərəfli (dialoq) satış və tələb inhisarı; yəni bazarda yalnız və 



bir satıcı var. 

2)  Tam satış inhisarı; yəni alıcı çox, satıcı isə təkdir. 

3)  Tam tələbat inhisari (monopsoniya, yaxud satıcı monopsoniya) 

– bazarda çox sayda satıcı və yalnız bir alıcı var. 

4)  Məhdud tələbat inhisarı – yəni bazarda bir neçə satıcı və yalnız 

bir alıcı var. 



 

Cədvəl 2.1 

Ə

mtəə bazarlarının təsnifatı 



 

 

 



ə l ə b a t  

 

Bir alıcı 

Bir neçə alıcı 

Çox sayda alıcı 

T

 ə



l i

 f

  

 Bir satıcı 

 

Ikitərəfli inhisar 



Məhdud inhisar 

Tam satış inhisarı 

Bir neçə satıcı 

Məhdud inhisar 

Ikitərəfli inhisar 

Satış oliqopoliyası 

Çox sayda satıcı 

Monopsoniya (tələb 

inhisarı) 

Tələb inhisarı 

Tam tələbat 

 

 

 

5)  Satış oliqopoliyası – bazarda çox sayda alıcı və yalnız bir neçə 



alıcı var; 

6)  Tələbat oliqopoliyası – bazarda bir neçə alıcı və çox sayda satıcı 

var; 

7)  Ikitərəfli oliqopoliyası – bazarda bir neçə alıcı və bir neçə satıcı 



var; 

8)  Tam və ya ideal rəqabət – bazarda çox alıcı və çox satıcı var. 

Bazar rəqabəti şəraitində üstünlük o tərəfə verilir ki, fəaliyyətə 

səmərə gətirsin: 

1.  alıcılar üçün bazarda perspektivli və çox alınan məhsul təqdim 

edir; 


2.  istehsal  texnologiyası  elə  dəyişir  ki,  o,  məhsul  vahidinə  düşən 

xərcləri xüsusi çəkisini aşağı salır; 

3.  xamal və materialların qiymətlərindəki dəyişiklik nəzərə alınır; 

4.  alıcının  tələb  etdiyi  məhsulların  bazara  daxil  olmasının 

səmərəliliyinin yüksəlməsi 

Belə  hallarda  müəssisənin  fəaliyyətinə  aşağıdakılar  təsir 

göstərir: 



 

63

1)  Eyni  məhsul  bazarında  iştirak  edən  müəsisələr  tətəfindən  real 



rəqabət 

2)  Xammal, material və məlumat təchizatçıları tərəfindən göstəriş 

3)  Alıcıların iqtisadi maraqları 

4)  Rəqiblərin iştirakı 

5)  Bazarda  yeni  rəqabətyönlü  əmtəə  və  xidmətlərin  yaranma 

təhlükəsi. 

Bəs  müəssisənin  fəaliyyət  səmərəliliyinin  artırılması  üçün  nə 

etmək  lazımdır?  Ümumi  mənfəət  –  məhsulun  satış  məbləğindən  bütün 

zəruri  xərclər  çıxarıldıqdan  sonra  əldə  qalan  nəticədir.  Müəssisənin 

iqtisadi  fəaliyyətinin  tarazlıq  şərtləri  ondan  ibarətdir  ki,  məhsul 

istehsalının orta xərc həddləri faktiki satış qiymətinə bərabər olsun. 

Əgər  satış  qiyməti  orta  hədd  xərclərindən  çox  olarsa,  onda 

müəssisə  ona  uğurlu  inkişaf  vəd  edən  mənfəət  əldə  edir.  Əksinə,  əgər 

məhsulun  satıldığı  qiymət  orta  həddə  qiymətindən  aşağı  olursa,  onda 

müəssisə itki ilə işləyər. Bu halda müəssisə ya bazardan getməli, ya da 

ki, mənfi ticarət balansını dəf etmək istiqamətində yönəldilmiş tədbirlər 

göstərməlidirlər. Amma bütün bu deyilənlər yalnız hər bir şeyin tələb və 

təklifin balanslaşdırılması yolu ilə həll edildiyi xalis rəqabət şəraiti üçün 

düzgün sayılır. 

Ümumi mənfəətin maksimumu heç də həmişə məhsul vahidinə 

düşən  mənfəətin  maksimumu  ilə  uyğunlaşmır.Buradan  da  belə  nəticə 

çıxarmaq  olar  ki,  inhisarçı  heç  də  həmişə  məhsul  üçün  ən  yüksək 

qiyməti  müəyyənləşdirmir  –  bir  sıra  hallarda  onlar  tərəfindən 

müəyyənləşdirilən qiymətlər məhsul həcmini stimullaşdırmaq üçün  çox 

aşağı  olur. 

 

Əgər tələbat məhsulun qiymətindən aşağı olarsa ,onda inhisarçı 



daha aşağı səviyyəli qiymətlər müəyyənləşdirir,beləliklə böyük həcmdə 

satış  prosesi  stimullaşdırılır  və  nəticədə  əldə  edilən  ümumi  mənfəət 

kütləsi artmış olur. 

 

Oliqopoliyada  ,əgər  satıcıların  və  alıcıların  sayı  məhdud 



olarsa,qiymətlər  xüsusi  razılaşmalar  əsasında,qiymət  liderliyi  əsasında 

və s. müəyyənləşdirilməlidir. 

 

Bazardakı  rəqabət  şərtlərindən  asılı  olan  qiymət  səviyyəsi 



əsasında müəssisənin səmərəli fəaliyyət göstərib göstərməməsi haqqında 

nəticə çıxarmaq olur. 

 

Müəssisənin  iş  səmərəliliyinin  qiymətləndirilməsində  2 



yanaşma  vardır.  Birinci  halda  müəssisənin  ümumi  gəlirlərini  onun 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   148


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə