А. Д. Чудаков гиймятляр вя гиймятин



Yüklə 3,85 Mb.

səhifə23/148
tarix14.09.2018
ölçüsü3,85 Mb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   148

 

66

1949  –cu  illər  boyu  ABŞ  antiinhisar  orqanları  tərəfindən  davam  edən 



məhkəmə  izləmələrinə  dözə  bilmədi.  Bununla  belə  fəaliyyət  dövründə 

“FEB”  karteli  ilə  yaxınlaşan  bəzi  elektrotexnika  nəhəngləri  tamamilə 

başqa məhsul buraxılışı üzrə saziş bağladılar. 

 

 



 

2.4.Q YMƏTLƏR N TƏLƏB D NAM KASINA TƏS R . 

 

 



Qeyd  edildiyi  kimi  bəzən  tələb  hər  hansı  bir  məhsulun  qiyməti 

dəyişərkən  köklü  şəkildə  dəyişir.Belə  tələbat  elastik  tələb  adlanır.Əks 

halda  tələb  qeyri elastik  və  ya  nisbətən elastik  olur. Gördüyümüz  kimi 

təyin  edilmiş  qiymətlərin  dəyişilməsi  müxtəlif  ola  bilər.  Buna  görə  də 

qiymətlərin  dəyişilməsinin  tələbın  dəyişilməsinə  təsirini  əsaslı  şəkildə 

nəzərdən keçirək. 

 

Ümumi halda bu və ya digər məhsul üçün tələb elastikliyi mənfi 



olmalıdır.Başqa  sözlə  desək,  hər-hansı  bir  məhsul  üçün  qiymət  artımı 

olduqda  ona  olan  tələb  aşağı  enir.  Amma  elə  məhsullar  da  var  ki,hətta 

qiymət  qalxdıqda  belə  onlara  olan  tələb  enmir,  əksinə,  qalxır.  Belə 

olduqda  söhbət  məhsula  tələbın  müsbət  elastikliyindən  gedir.  Bazar 

davranışı statistikasında belə görünüş “Giffen paradoksu”adlanır. 

 

X X  əsrin  axırlarında  ingilis  statistiki  R.Giffen  britaniyalı 



kömürçıxaran 

fəhlələrin 

büdcəsini 

öyrənirdi.O,müəyyənləşdirdi 

ki,çörəyə  olan  qiymət  hər  dəfə  qalxsa  da  (məhsul  heç  də  ucuz  məhsul 

deyil,amma  gündəlik  olaraq  zəruridir)ona  olan  tələb  enmirdi,əksinə 

qalxırdı.Yalnız  XX  əsrin  20-ci  illərində  o  vaxtlar  az  tanınmış  olan 

iqtisadçı E.E.Sulutski  taliyanın iqtisadi-statistik jurnalında yerləşdirdiyi 

məqaləsində bu paradoks üçün izahat verdi. 

 

Alimin  fikrincə,  çörəyin  qiymətinin  qalxması  ona  görə  ona  olan 



tələbatın  azalmasına  gətirib  çıxarmır  ki,çörək  sadəcə  olaraq  ilkin 

zəruriyyət  məhsulu  deyil,həyati  zəruri  olan  bir  məhsuldur.Tələb 

müəyyən  səviyyədən  aşağı  enə  bilər,amma  tam  olaraq  azalmaz.Burada 

məhdudiyyət  yalnız  alıcının  maliyyə  imkanlarında  ola  bilər.Buna  görə 

də çörəyin qiyməti artarkən digər ərzaq məhsullarını əldə etmək imkanı 

azalır.( məs:ət,yağ,meyvə və s.).Bunların əvəzinə çoxlu miqdarda,amma 

nisbətən ucuz olan məhsul – çörək alınır. 

 

Belə  hesab  edilir  ki,bu  paradoksal  qanunauyğunluq  “2-ci    çorək 



üçün”  –  kartof  üçün  və  bəzi  tərəvəz  məhsulları  üçün  də  qəbul 


 

67

edilir.Amma  ucuz  məhsullar  üçün  tələbın  artması  qida  strukturunun 



korlanmasına gətirib çıxarır. 

 

Qiymət  dəyişikliklərinin  tələb  dinamikasına  təsirini  öyrənmək 



üçün çarpaz elastiklik anlayışını nəzərdən keçirək.  

 

Məlum  olduğu  kimi  məhsula  olan  tələb  səviyyəsi  təkcə  həmin 



məhsulun qiymətindən deyil, həm də qarışıq mallara olan qiymətlərdən 

asılıdır.Birinci növbədə bu məhsulun əvəzedicilərinə aiddir. 

 

Belə  asılılığı  kəmiyyətcə  ölçmək  üçün  çarpaz  elastiklik 



əmsalından  istifadə  etmək  qəbul  edilmişdir.Hər  hansı  2  məhsul  üçün 

tələbın çarpaz elastiklik əmsalı bu məhsullardan birinin satış qiymətinin 

bir  faiz  dəyişilməsi  zamanı  digərinə  tələb  səviyyəsinin  faizlə 

dəyişilməsinə bərabərdir. 

 

ki  məhsulun  tələbının  çarpaz  elastiklik  əmsalı  məşhur  statistik 



formulalara  görə  hesablanır  və  bunları  riyazi  statistikada  xüsusi 

ədəbiyyatda tapmaq olar. 

 

Tələb  üzrə  çarpaz  elastiklik  əmsalının  ən  müsbət  işarəsi  ondan 



ibarətdir ki, hər hansı bir  məhsula olan tələb artarkən  digər məhsula da 

tələb  artır.Əksinə,tələb  üzrə  çarpaz  elastiklik  əmsalının  mənfiliyi  o 

deməkdir ki,bir məhsula tələb azalarkən digər məhsulun qiyməti artır. 

 

Məsələn,A.N.Tsatsulin  tərəfindən  tədqiq  edilərək  nəşr  edilmiş 



Sankt-Peterburq  şəhərində  qənnadı  məmulatlarının  satışı  haqqında 

statistik  məlumatların  öyrənilməsi  zamanı  aşağıdakılar  məlum 

oldu.”Şokoladlı  konfetlər”  adlı  məhsullar  üçün  qiymətlərin  1  % 

artırılması  ona  olan  tələbatın  0,924%  azalmasına  gətirib  çıxa- 

rır;Bütövlükdə şəkərli məmulatlar üçün qiymətin 1 % yüksəlməsi 2,957 

%-ə  enir.Yaxın  məhsul-əvəzedicilərə  -  karamel,noğul,iris  və  s.  – 

qiymətlərin  1  %  belə  yüksəlməsi  uyğun  olaraq  şokolad  məmulatlarına 

olan  tələbın  0,029;  1,214;  0,160%  və  s.  artması  ilə  nəticələ- 

nir.Deyilənlərdən  yalnız  birincisi  birbaşa  elastiklik  əmsalıdır,qalanları 

isə əvəzedici məhsullara aid olan çarpaz qiymət elastikliyidir. 

 

Bir  qayda  olaraq,əvəzedici  məhsullara  çarpaz  elastiklik  əmsalı 



müsbət olmalıdır.Çarpaz elastiklik əmsalının mənfi olması tələbın digər 

əvəzedici məhsullara keçməsi deməkdir. 

 

Hal-hazırda  belə  hesab  edilir  ki,adi  tələb  əyrisinin    (yəni  tələb  – 



qiymət  koordinatı  əsasında  qurulan  əyri  )mənfi    yönəlməsi  var.Başqa 

sözlə  desək  məhsulun  qiyməti  və  ona  olan  tələb  arasında  əks  asılılıq  ( 

proporsional olması vacib deyil) vardır.Ümumi tələb qanununun müasir 

anlayışı bundan ibarətdir. 




 

68

 



Real olaraq elə hallar baş verir ki,bunları ümumi qanundan kənar 

olaraq nəzərdən keçirmək olmaz.Belə hallara aiddir: 

 

*Snoblar  (özünü  aristokrat  göstərməyə  çalışan  şəxs)  məhz  elə 



məhsulları almağa çalışır ki,onların qiymətləri get-gedə qalxsın və bu iş 

təəssürat  yaratmaq  məqsədi  ilə  həmin  məhsullara  olan  tələbdən  asılı 

olmayaraq həyata keçirilir ( snob effekti ). 

 

*Məhsul  bahalaşdıqca    daha  böyük  həcmdə  məhsul  alan 



istehlakçıların nümayişkəranə davranışı ( Veblen effekti ) 

 

*həmcins  olan  eyni  mallar  müxtəlif  mağazalarda  yüksək 



qiymətlərlə  satılır.Çox  vaxt  hətta  səhv  fikir  də  irəli  sürülür  ki,guya 

qiymətin yüksək olduğu mağazada keyfiyyət yüksəkdir; 

 

Alıcılar  məhsul  qiymətinin  gələcək  artımını  gözləyərək  alış 



həcmini yüksəldirlər ( gözlənilən qiymət dinamikası effekti ). 

 

“Tələbin dəyişməsi” və “Tələb həcminin dəyişməsi” anlayışlarını 



ayırmaq lazımdır. 

 

Tələb  həcminin  dəyişilməsi  –  tələb  əyrisi  boyunca  (yuxarı  və  ya 



aşağı)  məhsulun  qiymətinin  dəyişilməsinin  təsiri  altında  hərəkət 

deməkdir ( şəkil 2.9 (a) ). 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Шякил 2.9. Тяляб щяжминин вя тялябин дяйишмяси хятляри 



 

Tələbin  dəyişməsi    -    tələb    əyrisinin  özünün  istehlakçının 

gəlirləri,üstünlükləri,əvəzedici  məhsulların  qiymətləri  və  digər 

faktorların  dəyişilməsinin  təsiri  altında  yerdəyişməsi  deməkdir  (şəkil 

2.9(b) ). 

 

Şəkil 2.9(a) üçün  tələbin dəyişməsinin ümumi qanununda, əgər, 



q

2

>q



1

,isə   onda p

2

1. 


Şəkil 2.9(b) üçün əgər q=const olarsa, onda. 

 

Tələb  elastikliyi  işarəsindən  başqa  (  “minus”  və  ya  “plyus”  ) 



elastiklik əmsalının  mütləq kəmiyyəti də böyük əhəmiyyət kəsb edir. 

P1 


P1 

P1 


P1 

а)

 



б)

 

П



 

П

 



г

 

г



1

 

г



2

 

г



 

г

 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   148


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə