А. Д. Чудаков гиймятляр вя гиймятин



Yüklə 3,85 Mb.

səhifə45/148
tarix14.09.2018
ölçüsü3,85 Mb.
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   148

 

132


Nəqliyyat xərcləri verilmiş nəqliyyat növü üçün sabit hissədən və 

verilmiş  nəqliyyat  növü  üzrə  yük  vahidinin  daşınmasına  çəkilən 

proporsional xərclər hissəsindən ibarətdir. 

Belə  hesab  edilir  ki,    su  nəqliyyatı  üçün  ilkin  (daimi)  xərclər 

maksimal olurlar. (Bu, xüsusi qablaşdırma və  yüksək yerləşdirilməsinə 

eləcə  də  liman  təsərrüfatının  aparılması  ilə  bağlıdır).  Bu  xərclər  dəmir 

yolu  və  avtomobil  nəqliyyatı  üzrə  daşımalarda  daha  azdılar.  Hava 

nəqliyyatında  ilkin  xərclər  maksimal  hesab  edilirlər.  Bu  uzunmüddətli 

nəqletmələr  üçün  nəzərdə  tutulan  xüsusi  qoruyucu  qablaşdırmaya 

zərurətli  olmaması  ilə  bağlıdır.    Lakin  məhsul  vahidinin  hər  bir 

nəqliyyat üzrə daşınmasına tarifləri əks qaydada qurmaq lazımdır. Hava 

nəqliyyatı ilə daşınma üzrə tariflər daha yüksək olurlar, bir qədər ucuz 

avtomobil  daşımaları,  sonra  isə  dəmiryolu  ilə  daşımalar  ucuzdur.  Ən 

ucuz  su  nəqliyyatı  ilə  daşınmadır.  Şəkil  4.8-də  orta  məsafəyə  eyni  bir 

yükün yükdaşımalarının müxtəlif variantlarının E dəyəri üçün qrafiklər 

verilib. 

 

E

1



const                                                                             

E



2

const                                                

E

3



const                                 

E



4

const                  

      


      0         n

3

         n



2

         n

          n        



 

 

 



Şəkil 4.8. Daşınan  

yükün 


həcmindən 

asılı 


olaraq 

daşınmaların dəyərini dəyişmə qrafiki. 

E

1

const



,  E

2

const



,  E

3

const



,  E

4

const



    -  müvafiq  olaraq  su,  dəmiryolu, 

avtomobil və su nəqliyyatı ilə daşımalara ilkin xərclər. 1,2,3,4-n (yükün) 

daşınan  həcmindən  aşağı  olaraq  su,  dəmiryolu,  avtomobil  və  hava 

nəqliyyatına çəkilən ümumi xərclərin birbaşa dəyişməsi. Bu düz xətlərin 

meyl  bucağı  bu  nəqliyyat  növləri  üçün  qəbul  edilmiş  fəaliyyətdə  olan 

tariflərə  proporsionaldır.  Verilmiş  halda  n

1

,  n


2

,  n


daşınan  yüklərin 

böhran  kütlələri  və  ya  həcmləridir.  Bunların  da  yüksəlməsinə  müvafiq 

olaraq  su,  dəmiryolu  və  ya  avtomobil  nəqliyyatından  istifadə  etmək 

məqsədybnlüdür.  Bu  cür  qrafiklər  orta  və  daha  yüksək  məsafələrə 

nəqletmə variantlarının seçilməsi üçün qiymət təhlili zamanı qurulur. 




 

133


Beləliklə,  mövcud  nəqliyyat  tariflərinin  (təsiri  bu  və  ya  digər 

nəqletmə  variantının  seçiminə,  eləcə  də  istehsal-tədarük  fəaliyyətinin 

bütün təşkilinə) nəzərə çarpacaqdır. 

Material  axınları  bazarında  tariflərin  dəyişməsi,  qiymətlərin  

istənilən  dəyişmələri  kimi  tələb  və  təklifin  qarşılıqlı  münasibətilə 

müəyyən  edilir.  Artıq  deyildiyi  kimi  nəqliyyat  xidmətinə  tələb 

funksiyası monotondur və elə şəkildə müəyyən edilir ki, bu xidmətlərə 

tələb  tarifin  yüksəlməsilə  aşağı  düşür  və  əksinə,  nəqliyyat  xidmətinə 

təklif  qanunu  onu  bildirir  ki,  xidmətətəklifi  monotonolaraq  artır  və 

əksinə, tariflərin azalması ilə müvafiq nəqliyyat  xidmətlərinin təklifi də 

azalır (şəkil 4.9). 

 Şəkil 4.9-da şaquli oxda 

tariflərin (qiymətlərin) göstəriciləri 

verilib (P), üfüqü oxda isə material 

axının kəmiyyəti (n) verilib. 

Nəqliyyat xidmətinə tələb (D) 

(sahibləri fəaliyyətdə olan tariflərlə 

nəqletməyə razı qaldıqları material 

axını ölçüsü) daşımaya çəkilən 

tariflərin azalması ilə artır, əksinə 

nəqliyyat xidmətinin təklifi (S) 

 

 Шякил 4.9.Гиймятдян асылы тяляб  



вя тяклиф функсийасы 

 

(material  tutumunun  həcmi,  hansı  ki,    nəqliyyat  vasitələrinin  sahibləri 



mövcud  tariflər  üzrə  nəqletməyə  hazırdırlar)  tariflərin  artması  ilə 

yüksəlir (çoxalır), onların azalması isə ilə aşağı düşür. D və S əyrilərinin 

kəsişmə nöqtəsi tarazlıq nöqtəsidir. 

P

0



  tarifində  tələb  və  təklifin  tarazlığı  yer  alır.  Daha  yüksək  

tariflərdə nəqliyyat xidmətin təklif artıqlığı yer alır, daha aşağı tariflərdə 

isə nəşr (qıtlıq) əmələ gəlir. 

Qiymət  təhlili  zamanı  xərclərin  örtməsini  və  müəyyən  mənfəətin 

əldə  edilməsini  təmin  edən  tariflər  diapozonunu  müəyyən  etmək 

vacibdir.  Nəqliyyat  xərclərinin  örtülməsi  nöqteyi  nəzərdən  üç  tip  tarif 

fərqləndirilir: 

• 

son hədd tarifi –

 sıfır mənfəətə gətirən (aparan) mənfəət; 

• 

məqsədli  tarif  –

  texniki  tarifə    əlavənin  tətbiq  edilməsi 

yolu ilə təyin edilən tarif; 





P

0

 



 

n



0

 

 



n

 



 

134


• 

texniki  tarif  –

  verilmiş  konkret  material  axını  üçün 

ziyansızlıq tarifidir. 

Nəqliyyat şirkətləri öz tariflərini onların istehlakçılarına praktik 

verilməsi  üçün  (təyin  edirlər  və    təsnifləşdirirlər)  (aşağıdakı  şəkildə  – 

cədvəldə və ya sxem şəklində). 

Beləliklə,  əmtəə  axını  üçün    ümumi  xərclər  i-xərc  növü  və  c-tip 

əmtəə tipləri üzrə əmtəə hərəkəti xərclərinin (cəmi kimi müəyyən edilir) 

nəqliyyat xərclərinin,  anbar  xərclərinin (eləcə də sifarişlərin dəyərinin) 

müəddətə  yerinə  yetirilməyən  (qiymətinin  məhsulun  dəyərinin 

kalkulyasiyası) 

nəqletmə 

əməəməliyyatlarının 

və 


zəruri 

sənədləşdirmənin şəkil 4.10-da verilib. 

Verilmiş  sxem  əmtəənin  qiymətinin  onun  istehsalçıdan  

istehlakçıya nəql edilməsi prosesində dəyişməmiş ilüstrasiya edir. 

Yuxarıda  sadalanan  bütün  əməliyyat  üçün  beynəlxalq  ticarət 

təcrübəsində  standart    açıqlamalar,  terminologiyalar  və  müəyyən 

etmələr hazırlanıb, onlardan ən vacibi aşağıda verilib. 

Təchizatın zavoddan boşaltma – EXW (ExWorld) – satıcı alıcı 

qarşısında  öz  öhdəliyini  alıcının  sərəncamını    əmtəənin  istehsalçı 

zavoddan verilməsi anından yerinə yetirmiş hesab edilir. 

Franko daşıyıcı – FCA (Free carrier)- satıcı alıcı qarşısında öz 

öhdəliyini  əmtəənin  alıcı  tərəfindən  göstərilən    daşıyıcıya  ötürülməsi 

anından yerinə yetirmiş olur. 

Sərhəddə  qədər  çatdırma  –  DAT  (Delivirdat  fronter)  –  satıcı 

alıcı qarşısında öz öhdəliyini ixrac rüsumlarından tənizlənmiş əmtəənin 

sərhəddə  göstərilmiş  məntəqəyə  çatması  anından  yerinə  yetmiş  hesab 

edilir. 


Dəyər və fraxt (göstərilən təyinat limanından) CFR (Cost And 

freight)

  –  satıcı  əmtəənin  razılaşdırılmış  təyinat  limanına  çatdırılması 

üçün zəruri olan xərcləri ödəməyə məcburdur. 

Dəyəri  sığortalanma  və  fraxt  –  CIF  (Cost,  insurance  and 

reight).

 Satıcı əmtəənin razılaşdırılmış təyinat limanına çatdırılmasından 

başqa həm də sığortalanmanı da ödəməlidir. 

Gəminin  çatdırılması  –  DES  (Delivered  exship)  –  satıcı  alıcı 

qarşısında  öhdəliyini,  idxal  (daxilolma)  rüsumlarından  təmizlənmiş  

əmtəənin rızalışdırılmış təyinat limanında  gəmiyə alıcının sərəncamına 

verilməsi anından yerinə yetirmiş olur.  



Sahildən    çatdırma  (franko-sahil)  DEQ  (Deleverd  exquay)  – 

satıçı  alıcı  qarşısında  öz  öhdəliyini  (onun  sərəncamına)  (əmtəənin 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   148


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə