A n a d o L u a y d I n L a n m a V a k f I



Yüklə 438,25 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix15.07.2018
ölçüsü438,25 Kb.
#56048


A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

1

 



 

 

 



 

 

ANADOLU’DA EZOTERİK YAPILANMALAR 

M. Bülent Gürkan 



 

 

Önce konumuzun kavramsal çerçevesini oluşturmak, sonra da tarihsel ve kültürel sürecini ele 

almak kanımca yararlı olacaktır. 

 

Ezoterik (Bâtıni, içrek): Dışa kapalı, içe dönük demektir. 



 

Ezoterizm  (Bâtıniye,  içreklik):  Kadim  bilgelikle  günümüze  kadar  gelen  ve  gerçeğin  yalnızca 

seçkin  ve  söyleneni  anlayacak  kişilere  verilebileceği  anlayışına  dayalı  bir  öğreti  biçimidir. 

Toplumdaki akıldışı âdet ve bilgilerle çatışan ussal öğretiler zorunlu olarak içrekliği  ve kapalı 

olmayı, başka deyişle ezoterik (gizlemli) yapılanmaları gerektirmiştir.  

 

Ezoterik yapı: İsteklilerin özenle seçildiği, kendine özgü çalışma yöntemi (erkânı) ve öğretimi 

olan,  bilgi  ve  görgülerin  doğrudan  değil  simgeler,  özdeyişler  ve  alegorik  öykülerle  aşamalı 

olarak verildiği, kapalı bir topluluktur. 

 

Antik Yunan’da bu yapı daha çok belli bir topluluğa özgü ve dışarıya kapalı bir öğretiyi anlatır. 



Doğudaki biçiminde ise kapalı olmanın yanında anlam içrekliği de söz konusudur. 

 

Tarihsel ezoterizm daha çok dinsel kavramların dış yüzünden iç yüzüne geçmeyi dile getirir. 



Kutsal olanın özüne bakıştır. Bu kadim gelenek, adaylara inisiyasyon (tekris) yolu ile aktarılır. 

Yola girmek isteyene âşık, müptedi, tâlip, çırak ya da  mürid (inisiye), yol gösterene de usta, 

mürşid (inisiyatör) denir. 

 

Ezoterik  bilgi:  Yalnızca  akla  değil,  aynı  zamanda  deneyime  dayalı,  bilgeliği  de  içeren  bilgi 

türüdür.  Adaydan,  kendisinde  doğuştan  bulunan  yeteneklerini  hayata  geçirmesi  istenir. 

Bunlar, üzerine erdemlerin inşa edileceği yeteneklerdir ve ustalık gerektirir.  

 

Akla dayalı bilgiye Zâhiri-bilgi, keşfe dayalı bilgiye ise Bâtıni-bilgi denmiştir. 



 

Zâhiri  bilgi  ilim,  Bâtıni  bilgi  irfan  diye  adlandırılır.  Zâhiri  bilginin  kanıtı  akıl  ve  deney,  bâtıni 

bilginin kanıtı ise zevk ve vicdandır.  

 

Zâhiri  bilgi  kavramlarla  elde  edilirken,  Bâtıni  bilgi  simgeler,  ritüeller  aracılığıyla  keşfedilir. 



Keşfedilen  bilgi  (irfan)  kişinin  kendisinde  gizlidir  (gömülüdür).  Bu  nedenle  “Bilen  başkasını 

bilir, keşfeden kendini keşfeder,” özdeyişi ünlüdür. 

 

Ezoterik  bilgi,  mistik  bilgiden  ayrılır;  gerçi  her  ikisi  de  deneyime  dayanır,  ancak  mistik 



deneyim düzensiz olduğu halde, ezoterik deneyim düzenli ve ritüeliktir. 

 



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

2

 



 

 

 



 

Bâtıni gelenekte, bilgi sırrîdir ve adaylara derece derece verilir ve her derece için yeniden ahit 

(and) yapılır; ahde vefa ise en önde gelen değerdir. Bu nedenle geleneğe bağlı olanlara vefai 

de denmiştir. 

 

Anadolu’daki  yapılanma  sürecini  düzgün  izleyebilmek  için,  Anadolu’nun  kültür  yapısına  ve 



sosyal  tarihine  bakmak  gerekir.  Bilindiği  gibi  Anadolu  ‘doğu’dur  ve  ışık  doğu’dan  yükselir. 

Anadolu,  Ana-Tanrıça’nın  yani  Kibele’nin  vatanıdır  ve  antik  mitler  Anadolu’da  doğup 

serpilmiştir;  tüm  Tanrılar  (inançlar)  Kibele’nin  çocukları  olduğu  için  kardeştir  ve  aralarında 

Kibele’nin şefkati hâkimdir. Daha sonra pagan öğreti ve gelenekler bu mitlerle kaynaşmıştır. 

Pagan  geleneğin  pluralist  (çoğulcu)  yapısı  özünde  hoşgörüyü  barındırır;  herkes  birbirinin 

inancına  saygı  duymaktadır.  Tek  Tanrılı  dinlerin  Anadolu’ya  gelişi,  ikonoklast  (put-kırıcı) 

tavrıyla  baskı  oluşturmuş  ve  bu  nedenle  de  kadim  öğretileri  yer  altına  itmiş  ve  ezoterik 

örgütlenmeyi pekiştirmiştir.  

 

İyonya felsefe geleneği, Diyonizos ve Orfe Geleneği, Delf Mabedi ve Pisagor Okul-Mabedi bir 



pota  oluşturmuş  ve  sonradan  gelen  inanç  ve  gelenekleri  kendi  potasında  dönüştürmüştür 

(simya).  Anadolu’daki  çoğulcu  yapı  bununla  da  sınırlı  değildir.  Yukarıda  anılanların  yanında 

Sümer,  Hitit,  Asur,  Babil’in  kültürel  mirası,  Budist  gelenek,  Zerdüştilik,  Gnostik  Hıristiyanlık, 

Sufi  İslâm,  Karmatilik,  Bâtınilik,  bu  kültür  toprağına  ekilmiş  tohumlardır.  Günümüzde  yeni 

yeni bilgi dağarcığımıza katılan ve Anadolu’nun en kadim öğretisi ise Luvi’lerin öğretisidir ve 

kendilerine ‘ışığın çocukları’ denmektedir. 

 

Her  ne  kadar  resmi  din  ve  ideolojiler  bu  kadim  geleneği  heretik  (sapkın)  ilân  etmişse  de 



gelenek her inancı bir elbise gibi giyip çıkarma yeteneğiyle bu baskılardan ustaca sıyrılmasını 

bilmiş ve bu güçlü çekirdek ezoterik gruplar toplumu alttan alta etkilemeyi sürdürmüştür. 

Kapadokya  katakomplarında  yuvalanmış  Gnostik Hıristiyanların hemen  yanı  başına  Horasan 

göçmeni  sufi  İslâm  Alp-Erenler  yerleşmiş,  Ihlara  vadisinin  bir  ucunda  Mevlâna  Celâleddin-i 

Rûmi,  diğer  ucunda  Hace  Bektaşi  Veli  hiçbir  kıyım  olmaksızın  tüm  Anadolu  kültleriyle 

bağdaşmayı başarmıştır. 

 

İslamiyet’in  ilk  yıllarında,  Peygamberin  ölümünden  sonra  yeni  dinin  Bâtınilik  yanlısı  grubu 



olan  Hanifler,  halifeliğe  Hz.  Peygamberin  damadı  Ali’nin  seçilmesini  istemiş,  ancak  Sünni 

çoğunluğun  kabulü  ile  Hz.  Ebu  Bekir  seçilmiştir.  Ali’yi  sevmeyen  ve  onun  halife  olmasını 

istemeyenler  bir  araya  gelerek  Haricileri,  Ali  yandaşları  da  bir  araya  gelerek  Şiileri  (Dost, 

Yoldaş)  oluşturdular.  Ali’nin  halifelik  sorunu  olarak  siyasal  biçimde  başlayan  bu  bölünme 

giderek düşünsel ayrılığa da dönüştü, hatta bir iman sorunu biçimine büründü. 

 

Bilindiği  gibi  her  düşünce  kendine  uygun  ortamda  doğar  ve  gelişir.  Tasavvuf  da  İslam’ın  bu 



bölünme devresinde ve daha çok eski inançların yerleştiği bölgelerde gelişmiştir. Bu bölünme 

Ortodoks Müslümanlığa karşı bir çeşit Protestan Müslümanlığı ortaya çıkartmıştır. Tasavvuf 

düşüncesinin,  Peygamberin  amcaoğlu  ve  damadı  Ali’nin  “Peygamber  bana  ayetlerin  gizli 

anlamlarını açıklardı,” sözü ile başladığı (Aleviler) öne sürülür.  

 

Örneğin,  Kutsal  Kitap’taki  “Allah  Âdem’i  kendi  suretinde/şeklinde  yarattı  ve  ona  kendi 



ruhundan  üfledi”,  “Önsüz  sonsuz  benim,  her  nereye  baksanız  beni  görürsünüz”  sözleri  “Her 

şey  aynı/tek  varlık,  o  da  Tanrı’dır”  şeklinde  yorumlanmış  ve  Bâtıniliği  de  içeren  tasavvuf 


A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

3

 



 

 

 



 

süreci  başlamıştır.  (8.  yy.  Bâtıniliğin  temsilcisi  İsmailliye  oldu)  (Alevilik:  1-  Ali  yandaşlarının 

benimsediği  görüş,  2-  Ali  ile  karısı  Fatıma’nın  ‘peygamberin  Hatice’den  olma  kızı’  soyundan 

gelenler). 

 

Tasavvuf  (Mistisizm,  Gizemcilik):  Kişinin  doğrudan  tanrı  bilgisine  ulaşmasını  amaçlayan 

düşünce,  inanç  ve  yaşam  biçimidir.  Başka  deyişle.  duygu  ve  sezgiye  dayalı  gerçeğe  ulaşma 

anlayışıdır.  Kişinin  kendi  içine  dönerek  Tanrı’yı  kendinde  araması,  Tanrı’nın  varlığında 

eriyerek kişiliğin (Ben zannının, egonun, nefsin) yok edilmesidir. 

 

Kuruluşta  temel  nitelik,  dünyadan  yüz  çevirip  katıksız  bir  dinsel  yaşamı  gerçekleştirme 



çabasıydı.  Emevi  saltanatına  tepki  duyan  ilk  Zahitler  (günahtan  sakınan)  toplumdan 

uzaklaşarak (uzlet) bireysel bir dinsel yaşama yöneldi.  

 

Çile  çekmek  (arınmak),  sabırlı  olmak,  tanrıya  güvenmek  (tevekkül),  günahtan  kaçınmak  ve 



tanrı sevgisi gibi öğelerle tasavvuf giderek zenginleşti. 

 

Gelişme döneminde (9. yy. başı) dinsel (İslami) kuralların yorumlanması başladı. Tasavvufun 



ilke,  kural  ve  yöntemleri  oluşurken,  Eski  Yunan,  Hint,  İran  gelenek  ve  inançlarının  etkisi  de 

görülür  oldu.  Tanrıya  manevi  yolculuğun durakları  (makamlar)  ve  kişideki  tanrısal durumlar 

(haller)  belirlendi.  Bunu  insanın  tanrıya  dönüşmesi  kuramı  izledi.  Artık  tanrı  yetkin  insanda 

(İnsan-ı Kâmil) görünüyor, onun ağzından konuşuyordu. 

 

Bu  Bâtıni  anlayış  Yunan  felsefesinin  İslamileştirilmesi  (Hukemalık-Filozoflar,  hikmetli  kişiler, 



âlimler) ile eski Hint-İran dinlerinin ve Sabiliğin bir karışımıdır. Burada ezoterik olan tanrısal 

gizlerin asıl anlamlarıdır. Tanrı sözlerinin bir dış bir de iç anlamı vardır. Bu anlamlara tevil (ilk 

ve asıl olana götürme) adı verilen yorum yöntemi ile ulaşılır. 

 

Tasavvufta  yaratılış  değil,  varlık  birliği  (Vahdet-i  Vücut)  vardır.  Hiçbir  şey  yoktan  varolmaz. 



Evren varolandır. İlksiz, sonsuzdur ne yaratılmıştır ne de yok olacaktır (Parmedines). Her şey 

karşıtı ile gelişir (Herakleitos). Her şeyde varlık belirir, süregiden bir oluş vardır. 

Peygamber yetkin insan (İnsan-ı Kâmil), Cebrail ise onun (tümel) aklıdır.  

 

Doğanın  gelişmiş,  dönüşmüş  en  yetkin  biçimi  ‘insan’dır.  O  halde  gerçek  apaçık  ortadadır: 



Kendini Bil.  

 

Sır  “Enel  Hak”tır.  Tanrı’yı  arayan  sonunda  kendini  bulur.  Bunun  da  yolu  temelde  arınma 



(saflaşma), yolda irfaniyet (anlayış, hikmet), sonda aşktır.  

 

İslami  ezoterizmin  (Bâtıniliğin)  temel  özellikleri:  Yorum  yöntemi  (Tevil),  Peygamber  ve 

İmam’a  aşırı  inanç  (Gulüvv),  Tanrının  insanda  görünüşünü  (Tecelli)  kabul  ve  giderek  tüm 

dinsel kuralların düzeni temin için olduğunu anlayıp tüm bunların dışlanması.  

 

Halkın  anlayışına  göre  söylenmiş  sözlerin  asıl  anlamlarını  açıklayan  İmam  böylece  insanları 



dinsel kuralların (Şeriat) yükünden kurtarmış olur.  

 



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

4

 



 

 

 



 

Gerçek diye anlatılan bu bilgilerin dine aykırı olduğunu öne süren İslam bilginleri bu duruma 

şiddetle  karşı  çıkmış  ve  birçok  Sufinin  hapsine  ve  öldürülmesine  neden  olmuşlardır 

(Sühreverdi, Hallac-ı Mansur). Daha sonra tasavvuf Muhyiddin Arabî ile (öl. 1240) varlık birliği 

(vahdet-i vücud) öğretisine dayalı felsefi bir sisteme dönüşmüştür.  

 

12.  yüzyıldan  sonra  tasavvufta  kurumlaşma  ve  örgütlenme  süreci  başlar.  Tasavvufun  pratik 



kural  ve  yöntemlerini  yeniden  belirleyen  mutasavvıflar  kendi  adlarıyla  anılan  tarikatların 

oluşmasına  neden  oldular.  Tasavvufun  Anadolu’da  yayılması  Selçukluların  gerileme  devrine 

ve  küçük  beyliklerin  kuruluş  dönemine  rastlar.  Bunalmış  insanların  sıkıntılarını,  acılarını 

giderecek  bir  dayanak  aradıkları  yerlerde  ot  biter  gibi  yabancı  çevrelerden  gelmiş  bir 

‘ermiş’in karanlıklar içinde belirdiği görülür. Moğol saldırıları sonucu varı yoğu elinden alınıp 

iyice yoksullaşan 12–13. yy. Anadolusu ‘ermişler yatağı’ olmuştur. 

 

Selçuklu döneminde Anadolu’ya biri İran diğeri Suriye-Irak üzerinden iki karşıt görüşün girdiği 



görülür.  Tarikat  kavramı  altında  toplanan  bu  iki  kuruluştan  ilki  Ali’ye  ikincisi  Sünniliğe 

bağlıdır.  Ali’ye  bağlı  Aleviliğin  İran’daki  kolu  Şiilikten  beslenir,  özünde  eski  İran  çoktanrıcı 

inançlar vardır. Anadolu Aleviliği ise tüm Anadolu kültür birikiminin bir bağdaşımıdır. Ahilik, 

Bektaşilik, Kızılbaşlık, Tahtacılık, Çepnilik gibi kolları bulunur.  

 

Tarikat, Arapça ‘yollar’ demektir. Tasavvufta ise kulu Tanrı’ya ulaştıran zevk, neşe, irfan, aşk 

ve  cezbe  yoludur.  Bu  yola  giren  kişi  varlığını  Tanrı’ya  verir,  her  yerde  onun  kudret  ve 

hikmetini görür. Kendini Tanrı’da yok eder, bilişi (ilm-el yakin) görüş, görüşü de (ayn-el yakin) 

oluş (hak-el yakin) haline gelir. Bilmek-Bulmak-Olmak şeklinde dile gelir. 

 

İslam düşüncesi tanrısal bilgiyi, onun getireceği coşku ve mutluluğu 3 ayrı yoldan aramıştır: 



 

1-

 



Kutsal Kitabın/Kuran sözcük anlamları ile aramıştır. Tanrısal bilginin tek yolu Kuran ve 

Hadislerdir  (Tarik-i  Muhammediye);  yoruma  gerek  yoktur  (Arap  düş,  Zâhir  bilimi, 

Sünnilik).  

2-

 



Kutsal Kitabın yorumu ile aramıştır. Mutasavvıflara göre dinin açık anlamları bilgisizler 

içindir.  İçrek  anlamları  yetkin  kişilerin  (Arif,  İmam)  yorumları  ile  ortaya  çıkar.  Farklı 

yetkin  kişilerin  farklı  yorumlarından  farklı  tarikatlar  ortaya  çıkmıştır  (İran  düşüncesi, 

Bâtın bilimi, Bâtınilik). 

3-

 

Kutsal  Kitabın  sözcük  anlamını  da,  yorumunu  da  dikkate  almayan  yalın  Tanrı 



düşüncesi ile aramıştır (Türk düşüncesi, Tanrı bilimi, Melâmilik). 

 

Bu  bağlamda  tasavvuf  içinde  tasavvufa  karşıt  bir  görünüm  veren  Melâmilik’ten  biraz  söz 



edelim.  9.  yy.  Horasan’da  kurulmuştur  (Horasan  Erenleri-Alp  Erenler).  İsimleri  ‘levm  - 

kınanmak, taşlanmak, pişmanlık’ kökünden gelir.  

 

Melâmiler,  içinde  (bâtınında)  dava,  dışında  (zâhirinde)  riya  ve  gösterişi  olmayan  kişilerdir. 

Özel  bilgileri,  kıyafetleri,  toplantıları  yoktur.  Halktan  ayrılmazlar,  “Tanrı’ya  zikirle,  rüya  ile 



ayin/törenlerle  varılmaz,  bu  yol  dürüstlük,  alçakgönüllülük,  Hakk’a  bağlanmak  ve  Halka 

hizmet  yoludur,”  derler.  Bu  anlayış  Melâmi  görüşünü  halka  yayan  esnaf  ve  sanatkârları 

örgütleyen ‘Fütüvvet/Ahilik’i meydana getirmiştir.  

 



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

5

 



 

 

 



 

Sünniler Tanrısal buyruklara uyacak, ölümden sonra Tanrı’ya ulaşacaktır.  

Bâtıniler Tanrı’yla bir olduklarını bilirler, ancak tarikatın da ‘bilgisizlere Tanrı ile bir olduklarını 

öğreten kendini bilme yolu’ olduğu için gereğine inanırlar.  



Melâmiler ise Tanrı’dan başka her şeyi gönlünden çıkarıp ‘gönül beklemeye’ geçerler. Bütün 

eylemlerin  Hak’tan  geldiğini,  kendinin  de  tüm  varlıklar  gibi  Hak’tan  bir  parça  olduğunu 

düşünür, ölümsüzlük sevincine (varlık birliği) ulaşırlar. Buna ‘Melâmet Neşesi’ denir.  

 

Başka bir deyişle, Melâmet bir neşedir, zevktir, ‘hal’dir, terk-i dava ve giderek ‘terk-i terk’tir. 



Sohbet  esastır,  ‘muhabbette  fena,  sohbete  devamda  vefa,  marifette  beka’  anlayışı 

egemendir. Bektaşilik, Mevlevilik, Abdallar, Kalenderilik, Haydarilik gibi tarikat oluşumlarına 

öncülük etmişlerdir. 

 

9 ve 10. yüzyılda tarikat denince, ‘her sufinin tek tek izlediği manevi yol’ anlaşılırdı. Zamanla 



sufiler şeyh, baba, dede, pir adı verilen manevi önderlerin etrafında toplanmaya başladılar. 

12.  yüzyılda  tarikat,  bir  şeyhin  önderliğinde  yaşamını  ve  ibadetini  belli  kurallara  göre 

düzenleyen müritler topluluğu oldu.  

 

Tarikat  başının  (Pir)  ruhani  silsilesi  peygambere  (Hz.  Muhammed)  Hz.  Ali  yoluyla  ulaşıyorsa 



bunlara ‘Alevi’, Hz. Ebubekir yoluyla ulaşıyorsa ‘Bekri’ ya da ‘Sünni’ denir. 

 

Kurumlaşmış tarikatın başında ya o tarikatın kurucusu (Pir) ya da kurucu kabul edilen bir kişi 



vardır.  Ayrıca  silsilesi  ona  ulaşan  halifeler,  bu  halifelerin  irşad  (aydınlatma)  yetkisi  verdiği 

Şeyhler, Babalar, Dedeler ve onların müritleri (öğrencileri) bulunur. 

 

Tarikatın Pir makamı (Pir’in yattığı tekke - Astane), Hankah denen büyük tekkeleri, daha altta 



dergâhları, konaklama yerleri (zaviyeler), özel giyimleri, zikir biçimi, adap ve erkânı, hizmetli 

dervişleri ve geçimlerini sağlayan vakıfları vardır. Böylece toplumdan ayrı ‘Sufiler’ denen elit 

bir sınıf ortaya çıkmıştır. 

 

13.  yy.  İranlı  Şihabettin  Fazlullah  Esterabadi’nin  kurduğu  ‘harf  ve  rakamlardan  dinsel 



anlamlar  çıkaran’  İslam  tarikatına  “Hurufilik”  denir.  Harf  ve  rakam  yorumlayan  bütün  eski 

sistemlerin (Pythagoras gizemciliği, Bâtınilik, Tasavvuf) bir sentezidir. 

 

Hurufiliğe  göre  varlığın  özü  sesten  oluşur.  Sesin  ortaya  çıkmasıyla  evren  var  olmuştur. 



Cansızlarda gizilgüç olan ses, canlılarda istemle ortaya çıkar. İnsanın ayrıcalığı sözdür (kelâm). 

Gerçekleşmiş  varlık  ya  da  belirmiş  Tanrı  olan  söz  insanda  dile  gelir.  Başka  deyişle,  insan 

konuşan  Tanrı’dır.  Bâtıniliğin  temel  düşüncesini  sürdüren  Hurufilikte  amaç  insandır.  İnsanı 

bilmek Tanrı’yı bilmektir. 

 

İran’dan  kaçan  Hurufiler  Anadolu’da  Akçahisar,  Eskişehir,  Sivas,  giderek  İstanbul  ve 



Rumeli’de  Arnavutluk  ve  Ergiri  Kasrına  geldiler.  Fazl’ın  Halifesi  Aliyyul-Ala’nın  Hacı  Bektaş 

tekkesinde öğreti yaptığı söylenirse de Hurufiliğin Bektaşiliğe Mir Şerif ve Nesimi ile etki ettiği 

bilinmektedir.  Osmanlı  döneminde  Sultan  Fatih’in  Hurufiliğe  eğilimini  duyan  Edirne  Camii 

müderrisi Fahreddin-i Acemi şeriat adına Hurufileri yaktırmıştır.  

 



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

6

 



 

 

 



 

15-16.  yy.  Hurufilik,  Bektaşiliğin  asli  inançlarından  olmuştur.  Ancak  günümüz  Bektaşiliğinde 

bir  geleneğe  uyuş  biçimine  dönüşmüştür.  Hurufilik  Mevleviliğe  ve  son  Melamilere  de  etki 

etmiş ancak ‘bunu da biliriz’ olarak kalmış, ön plana çıkamamıştır.  

 

Mevlevilik:  13.  yy.’da  Anadolu’da  Celaleddin  Rumi’nin  düşüncelerini  temel  alan  tarikatın 

adıdır.  Şeriat  ile  birlikte  Yeni  Platoncu  görüşler,  varlık  birliği  inancı  ve  eski  Anadolu 

gelenekleri bir arada bulunur. Ayrıca Kalenderilik, Melâmilik ve Bektaşilikten alınma pek çok 

motif vardır. 

 

Mevlevilik, Tanrı’yla evrenin birliği görüşüne dayanır. Gerçek varlık Tanrı’dır ve başka varlık 



yoktur.  Önsüz  sonsuz,  salt  us  (Saf  Bilinç),  salt  ışık  (Nur),  salt  erk  (Güç),  salt  sevgidir.  Evren 

Tanrı’nın görünümüdür, bu nedenle seven de, sevilen de, sevgi de kendidir. 

 

Her şey Tanrı’dan gelir ve Tanrı’ya döner. İnsan ruhu (ölümsüz tanrısal öz) evren yaratıldıktan 



sonra  insan  bedenine  girmiş  ve  geldiği  yere  dönmenin  özlemi  içinde  çırpınıp  durmaktadır. 

Mevlana  bu  durumu  ‘ney’den  çıkan  dokunaklı,  yakınmalı,  özlem  dolu  sese  benzetir.  Bu 

nedenle ölüm, sevgiliye kavuşma anlamında bir düğün gecesidir (Şeb-i Aruz). 

 

Kişiyi tanrısal özün gizemlerine ulaştıracak olan akıl değil, Tanrı’ya duyulan büyük özlem, aşk 



ve  sevgidir.  Bu  şekilde  olgunlaşmanın  yolu  ise  ‘kendini  bilmek’tir.  Sevgi  tanrısal  özdür.  Bu 

nedenle  sevmek tanrısal  bir  eylemi  gerçekleştirmektir.  İnsan  Tanrı’yı  yansıtan  varlık  olduğu 

için insanı sevmek Tanrı’yı sevmektir.  

 

Âşık Tanrı’nın aynasıdır. Bu ayna (Gönül) arınmış ve pırıl pırıl olmamışsa nur orada parlamaz. 



İnsan  iyiye,  doğruya,  güzele  yönelmeyi,  sabırlı,  çalışkan  ve  erdemli  olmayı  ilke  edinmelidir. 

Sevgi tüm insanları birleştirir, kardeşlik duyguları içinde barışsever bir yaşam sağlar. 

 

Mevleviliğin katılım, çalışma yöntem ve törenlerini (Ayin) oğlu Sultan Veled düzenlemiştir. Bir 



şeyhe  bağlanmak,  çile  çıkarmak  (matbaha/mutfak  soyunmak)  isteyen  tâlip  (Muhip) 

dedelerden  biri  tarafından  soruşturulması  için  Meydancı  Dede’ye  götürülür.  Soruşturma 

olumlu geçerse talibe bu yolun zorlukları anlatılır ve Kazancı Dede ile tanıştırılır. 

 

Bu aşamada ahlâki yönden araştırılan muhip sonuç olumlu ise Aşçıbaşı Dede’ye götürülür ve 



Hak  Erenler  yardımcın  olsun”  sözleriyle  kabul  edilmiş  olur.  Çile  çıkarmak  isteyen  Muhip’e 

Âşık  denir.  Âşık  Mutfak/Matbah  kapısından  içeri  alınır.  Dış  kapı  yanına  serilen  Ayak  Postu 

(Saka Postu) denen beyaz bir posta dizüstü çökertilir.  

 

Burada  sessizce  ve  düşünerek  (Murakabe)  geçen  üç  günün  sonunda  isteğinde  kararlıysa 



kendisine  tennure  (yakasız,  kolsuz,  geniş  etekli  giysi)  giydirilir.  Beline  Eliflamed  (ince,  uzun 

kuşak) bağlanır, sırtına Destegül (kolu kısa hırka), başına da Sikkesi (Mevlevi külahı) konur. Bu 

kılığa ‘soyunmak’ denir, kendisi ‘Matbah Canı’ sayılır ve ‘Ayakçı’ ünvanını alır. 

 

İkrar verme’ denen bu tören sonunda mutfağa gönderilir ve 1001 gün sürecek çile dönemi 



başlar.  Üç  yıla  yakın  meydancılık,  çamaşırcılık,  şerbetçilik,  bulaşıkçılık  vb.  18  hizmeti 

tamamlayan ‘Can’ derviş giysisini giyer, saka postuna oturur, dedelerin yemeğinin bitmesini 

bekler. Sonra tüm dedelerin sağ ellerini öper ve tören sona erer.  



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

7

 



 

 

 



 

Dedelik makamı için önce üç, ardından 18 günlük yeni bir hücre çilesi vardı. Sonunda kendi 

zikrini  alır,  hücre  sahibi  bir  dede  olurdu.  Mevlevilikte  yönetim  ‘Çelebi’  denen  Mevlana 

soyundan gelen şeyhlerdedir.  

 

Mevlevi  Törenleri:  Mevlevilerin  giyim  kuşamları,  müzikleri,  raksları,  deyimleri  çok  özel  ve 

kutsaldır. Törenler (Ayin) Mevlevihane’de düzenlenir. Müzik ve raks/semah ile yürütülen dört 

bölümlük  ruhsal  coşku  törenidir.  ‘Selam’  denen  bölümler  bir  dervişin  geçirdiği  gelişme 

dönemlerini simgeler. Bunlar şeriatın koşullarını (dinsel kuralları) öğrenme, tarikatın ilkelerini 

benimseme  ve  özümseme,  gerçeği  arayıp  bulma  (kendini  bilme)  ve  bilgisini  ve  coşkusunu 

başkalarına aktaracak hizmet dönemleridir. 

 

Semah  töreninde  ney,  kudüm,  cenk,  rebap  ve  benzeri  sazlar  eşliğinde  Mesnevi’den  şiirler 



okunur, raks edilir. Namaz sonrası dervişler üstlerinde tennure, bellerinde eliflam, sırtlarında 

güldeste  ve  başlarında  sikkeleriyle  ayakta  beklerler.  Neyzenbaşı’nın  ney  taksimiyle  maddi 

dünyadan uzaklaşır, şeyhe baş keserek Semah’a başlanır. 

 

Semah  tam  bir  simgesel  törendir.  Her  hareketin  tanrısal  bir  anlamı  vardır.  ‘Çark  atmak’ 



dönmek;  her  yönde  Tanrı’yı  görmeyi  ve  her  yönden  Nur  (tanrısal  ışık)  almayı  anlatır.  ‘Ayak 

vurmak’  benliği  (nefsi/egoyu)  ayaklar  altında  ezmek,  ona  egemen  olmak  demektir.  Kolları 

yana açmak olgunluğa yönelmek, teşekkür etmektir. 

 

Semazenin  başındaki  sikke  mezar  taşını,  sırtındaki  hırka  mezarını,  tennuresi  de  kefenini 



simgeler. Sağ elleri yukarı, sol elleri aşağı dönüktür. Bu, ‘Hak’tan alır Halk’a veririz, hiçbir şeyi 

kendimize mal etmeyiz, aracı olmaktan başka bir şey değiliz’ anlamını taşır. 

 

Semah  töreni  Tanrı  aşkı  taşıyanların  coşku  ile  dönmesidir.  Bu  dönüş  hem  kendi  etrafında, 



hem  de  çevreyi  dönme  şeklinde  yapılır.  Özünden  ayrı  düşen  insanın  geçirdiği  evreleri  ve 

insan olduktan sonra özüne dönüşü anlatır. Çevreyi dönmek Tanrı’yı aramak, kendi etrafında 

dönmek gönül aynasında parlayan Nur’un pervanesi olmak demektir. 

 

Bektaşilik: 13. yy. Hace Bektaşi Veli’nin kurduğu ve Halifesi Balım Sultan’ın düzenlediği Türk 

tarikatıdır.  Yesevi,  Haydari,  Kalenderi,  Babai,  Melâmi,  Hurufi  ve  Bâtıni  gelenek  ve 

düşüncelerle  oluşmuş  bir  ezoterik/gizlemli  yapılanmadır.  Hace  Bektaş  zamanında  Fütüvvet 

ehliyle  kaynaşmış,  Abdallar,  Kalenderiler,  Haydariler  ve  giderek  Babailer,  Edhemiler  gibi 

toplulukları temsil etmeye başlamıştır. Eşitlik ve kardeşlik anlayışı, ortak mal varlığı görüşü ve 

kapalı  oluşu  Bâtınilikten  geçmedir.  Bütün  bu  gelenek  ve  törenleri  birleştirerek  son  şeklini 

almıştır. 

 

Hace  Bektaşi  Veli’nin  evli  olduğunu  savunan  gruba  ‘Çelebi  Kolu’,  evli  olmadığını  savunan 



guruba ‘Babalar Kolu’ denir. Bu nedenle Bektaşilik hem evli hem de evlenmeyen (Mücerret) 

Babalarla temsil edilir.  

 

Mücerret babalar sağ kulaklarına demir ya da bakırdan Mengüş adı verilen bir halka takarlar. 



Kadın-erkek ayrımı yoktur, eşler törenlere birlikte katılırlar. 

 

 




A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

8

 



 

 

 



 

Bektaşilikte ‘Dört kapı’ ilkesi vardır. Her kapıda 10’ar makam bulunur. 



Şeriat Kapısı: Bel-oğlu; İslam Dininin ve Aleviliğin genel koşulları 

Tarikat Kapısı: Yol-oğlu; Mürşide bağlanma, törenler, Yol-oğlu olmanın erdemleri 

Hakikat Kapısı: İl-oğlu; Kendini Bilme aşaması 

Marifet Kapısı: Atam Gök – Anam Yer; Tanrı-Evren-İnsan hakkındaki tüm gizemler. 

 

Bektaşiliğe  göre  ruh,  kafes  (beden)  içinde  bir  kuş  gibidir.  Özüne  (Tanrı’ya)  dönmeye  çalışır. 



Ölüm  (Hakka  Yürümek),  ruhun  beden  değiştirmesidir  (Tenasüh).  İnsan  ateş,  hava,  su  ve 

topraktan yapılmıştır (Çarmıh). Sultan olan (benliği yöneten) akıldır. İyiye götüren akıl Hüma 

kuşu (Zümrüt-ü Anka), kötüye götüren akıl Şeytandır. 

 

Tanrı-Muhammed-Ali  üçlemesi  teslis  inancına  benzer.  Yetkin  insan  ‘Kutup’,  Kutupların  en 



yetkini ‘Kutuplar Kutbu’dur ve evren bunların etrafında döner. 

 

Alevi-Bektaşiler  Tanrı’nın  birliğine,  Hz.  Muhammed’in  son  peygamberliğine,  Kuran’ın  Tanrı 



buyruğu olduğuna, Ali’nin de Halife ve İmamlığına inanırlar. Ehl-i Beyt’i (ev halkı: Muhammet, 

Ali, Fatma, Hasan, Hüseyin) seveni sever (tevella), sevmeyeni sevmezler (teberra). İbadet yeri 

Meydan Odası’, kıblesi ‘Meydan Taşı’dır; ‘Çerağ’dır, ‘Post’tur. Besmelesi ‘Bismişah’tır. 

 

Ahlâk ilkeleri: Benliğe egemen olma, dürüst, saygılı, sabırlı ve hoşgörülü olmaktır.  



 

Bektaşi  olmak:  Sevecenlikte  güneş  gibi,  cömertlikte  su  gibi,  alçakgönüllülükte  toprak  gibi, 

teslimiyette  ölü  gibi,  giz  saklamada  gece  gibi  olmaktır.  Bektaşi  yalan  söylemeyen,  gönül 

kırmayan, öfkesini yenebilen kişidir.  

 

İyiliğe  iyilik  her  kişinin  kârı,  kötülüğe  iyilik  er  kişinin  kârı’  ilkesine  uygun davranır. ‘İncinme, 



incitme’ anlayışına bağlı olarak her çeşit düşünce ve inanca saygı gösterir. 

 

Eline  sahip  olup  hırsızlık  ve  kötülük  yapmayacak,  diline  sahip  olup  kötü  sözler  ve  yalan 



söylemeyecek,  beline  sahip  olup  namus  ve  iffete  dikkat  edecektir.  İbadetin  en  büyüğü, 

çalışmak, doğruluk ve insan sevgisidir. 

 

Bektaşiliğe  giriş  töreni:  Bektaşiliğe  girmek  ‘Nasip  Almak’,  ‘İkrar  Vermek’  ya  da  ‘Kurban 

Edilmek’ adı verilen bir törenle olur. Bektaşilikte Âşık, Muhip, Derviş, Baba, Halife dereceleri 

vardır. Tarikata girecek olana Âşıkİstekli ya da Harici denir. 

 

İki  kişinin  kefaleti  ile  tarikata  tanıtılan  istekli  tören  günü  bir  kurban  tığlatır  (kestirir)  ve 



rehberi ile birlikte Meydan Odası’na gelirler. Dünyaya ait kabul edilen para, altın, vb. değerli 

şeyler üzerinden alınır. 

 

Daha sonra başları açık, ayakları çıplak olan can ya da canlara kendi istekleriyle mi geldikleri 



sorulur.  “Evet”  yanıtını  alan  Baba,  bu  yolun  güçlüğünü,  demirden  leblebi,  ateşten  gömlek 

olduğunu anlatır. Ardından “Erenler, gelme gelme, dönme dönme, gelenin malı, gidenin canı 



buyurmuştur, kendinizde bu gücü buluyor musunuz?” diye sorar. 

 

Allah, Eyvallah” diyen âşık rehberin dizini öper ve çerağ uyandırma töreni başlar. 




A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

9

 



 

 

 



 

 

Çerağcı (delil) denen küçük mumları ayak mühürleyerek gittiği ocaktan (küre makamı) yakar. 



Terceman  denen  dizeler  eşliğinde  kürsüdeki  mumları  uyandırdıktan  sonra  iki  parmak 

arasında  çerağı  ezerek  söndürür  (sırreder,  dinlendirir).  Baba’nın  “Eğlenceler  daim,  cemler 



kaim, gönüller şen ola” sözlerinden sonra rehber âşığı dışarı çıkartır ve abdest aldırır.  

 

Caferi  Mezhebi’ne  göre  abdest  alan  istekli  ellerini  yıkarken  rehberi  ona;  “Tanrı’nın 



yasaklarına  el  sürdün  ise  arınmak  için  yıka,”  ağzını  çalkalarken  “Yalan  ve  kötü  sözlerden 

arınmak  için  yıka,”  yüzünü  yıkarken  “Yüz  kızartıcı  suçlardan  arınmak  için  yıka,”  başını 

ıslatırken “Akılsızca yaptığın işlerden arınmak için yıka,” ayaklarını yıkarken “Suça ve günaha 



gittin ise arınmak için yıka!” der ve havlu verirken de “Tanrı’dan başka her şeyden silinip Pir-ü 

pak olmak içindir, sil” diyerek bitirir. 

 

O gün tığlanmış kurbanın yününden örülmüş ipi boynuna takar, sağ elinden tutarak meydana 



getirir. Peymançeye (ana karnındaki durum) geçerek içeri giren isteklinin bu duruşu ‘yeniden 

doğuş’u simgeler. Dört Kapıya selâm verilir. Baba isteklinin boynundaki tığbendi çıkarır, sağ 

elini  tutar,  âşık  da  Babanın  eteğini  tutar  (El  benim,  etek  senin,  doğru  yolda  yürüyelim)  ve 

Babanın tövbe ettirici sözlerini tekrarlar. 

 

Baba  âşığa  “Kimseye  kötülük  etme,  benliğinle  mücadele  et,  bağışlayıcı  ve  alçakgönüllü  ol, 



eline,  beline,  diline  –  aşına,  eşine,  işine  sahip  ol,  hakikat  sırlarını  açıklama”  gibi  öğütlerde 

bulunur. 

 

Başına  Bektaşi  başlığını  (12  dilimli  Taç-Arakıyye)  takar.  Tığbende,  eline  ve  diline  sahip 



olmasını  simgeleyen  iki  düğüm  atar,  beline  sahip  olmayı  simgeleyen  üçüncü  düğümü 

bağlanırken  çözülecek  şekilde  (harama  bağlı-helâle  açık)  düğümleyip  beline  bağlar.  Böylece 

dış âlemden (şeriattan) gelerek Muhiplik derecesini alan istekli tarikata girmiş olur. Artık açık 

anlamların ardındaki gizli anlamları öğrenecek (marifet) ve gerçeğe (hakikate) ulaşacaktır. 

 

Muhip  ‘post’a,  ‘dar’a,  ‘ocağa’,  ‘Baba’ya,  oturanların  her  birine  ya  da  ‘cümleden  cümleye’ 



diyerek niyaz ettikten sonra Baba sakiye seslenerek “Kalk Erenler! Hz. Hüseyin için sebil eyle!” 

der. Hazırlanmış olan şerbet herkese sunulur. Bazen şerbet yerine tuzlu su içilir. 

 

Baba su ile (bilim-bilgelik) tuzu (adalet-erdem) karıştırıp Muhip’e ve oradakilere içirir. Yoldan 



dönülemeyeceğini  simgeleyen  su  ve  tuza  ant  içildikten  sonra  rehber  bir  süpürgeyi  yerde 

sürüyerek  sembolik  bir  temizlik  yapar  ve  tarikata  giriş  töreni  bitmiş  olur.  Sofra  serilir,  dem 

(rakı)  eşliğinde  sohbet  başlar  ve  muhabbet  denen  sazlı  sözlü  (deyiş)  ve  semahlı bu toplantı 

gece boyunca sürer.  

 

Bektaşilik  Caferi  Mezhebini  kabul  ettiğini  söylemekle  birlikte  alınan  abdest  o  gecekinden 



ibarettir.  Namaz  kılınmaz.  Oruç  Muharrem’in  ilk  on  günü  su  içmemektir.  Bu  yönleriyle  de 

Bektaşilik tamamıyla Bâtıni bir tarikattır. 

 

Sofra  başında  yapılan  sohbet  toplantısına  ‘Ayn-ül  Cem’  denir.  Yemekler  yenir,  saz  eşliğinde 



nefesler okunur, Pervaz (semah) yapılır, anlaşmazlıklar görüşülüp karara bağlanır. 

 



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

10

 



 

 

 



 

Bir  başka  Bektaşi  erkânı  da  ‘sorulma’dır  (baş  okutma).  ‘Dar-ı  Mansur’a  gelip  Peymançeye 

geçen  can,  sağ  eli  kalbinde  “Elim  erde,  yüzüm  yerde,  özüm  darda,  bu  fakirden  incinmiş, 

gücenmiş canlar haklarını istesin,” der. Böyle bir kişi çıkarsa Baba ikisini de dinler, çözümler 

getirir ve onları barıştırır. Sessizlik varsa Canlar hep birlikte “Biz hoşnutuz, erenler de hoşnut 



olsun,” derler. Dem sofrası kurulur, ‘Zakir’ler çalıp söyler, semahlar, devranlar yapılır. 

 

Diğer  bir  erkân  gençlere  yol  yöntem  öğretmek,  onlara  tarikat  ilkelerini  aşılamak  amacıyla 



düzenlenen (Koldan Kopan) toplantılarıdır. 

 

Ölen  (Hakka  yürüyen)  Bektaşi  önce  ‘sedir’  sonra  ‘saf  su’  ile  yıkanır.  Arakıyesi  başına  takılır, 



tığ-bendi  beline  bağlanır.  Derviş  ya  da  Baba  ise  önce  tennure  ve  hırkası  üzerine  serilir,  tığ-

bendi boynuna takılıp uçları ellerine verilir ve kefen kapatılır. 

 

‘Dar’dan  İndirme’  erkânı,  ölen  Bektaşi’de  kimsenin  hakkı  kalıp  kalmadığının  sorulduğu 



mirasçıların isteğiyle yapılan toplantıdır.  

 

Kısaca Bektaşilik Edep-Erkân yoludur. 



 

Her  ağaç  meyvesinden  tanınır”  özdeyişi  Anadolu  kadim  bilgeliğinin  temel  düsturudur. 



“Kitaplardaki  bilgi  zihne  yazılır  ve  ölüdür,  bilgelerdeki  bilgi  (irfan)  kalbe  yazılır  ve  diridir. 

Kitapta sevgi yoktur ki alalım, kişi, bilgelerin sevgi ve şefkat ışığıyla gelişir” diyerek, Pisagorcu 

philo-sophia (sevgi ve hikmet) geleneğinin halen yaşatıldığının izlerini göstermişlerdir. 

 

Bu  nedenle  “Bu  gelenek  en  iyi  biçimde  onun  meyveleri  sayılan  bilge’lerden  zevk  edilir” 



denmiştir.  En  başta  Pisagor’un  philo-sophia’sı  (sevgi  ve  hikmet)  kadim  bilgeliğin  tüm 

sürümlerinde korunmuştur.  

 

İlim,  mantıkla  ve  düz  yazıyla  ifade  edilirken,  bilgeliğin  (irfan)  dili  şiir  olmuştur.  Bir  anlamda 



poetik felsefe’den söz etmiş oluyoruz. 

 

Bektaşiliğin piri Hace Bektaşi Veli’nin ünlü deyişi: 



 

Hararet nardadır, sacda değildir;  

Keramet baştadır, tacda değildir. 

Her ne arar isen kendinde ara,  

Kudüs’te Mekke’de Hac’da değildir. 

 

Bir  Bektaşi  dervişi  olan  Yunus  Emre,  “Yetmiş  iki  milleti  bir  bilmeyen  insan  değil”  diyerek 

vurguyu insanın evrenselliğine yapmıştır. Yine Yunus Emre“Cümle yaratılmışlara bir göz ile 

bakmayan, halka müderris ise de hakikatte asidir,” demiştir. 

 

Aşk imamdır bize, gönül cemaat;  

Dost yüzü kıbledir, daimdir salât. 

Dost yüzün görünce şirk yağmalandı;  

Onunçün kapıda kaldı şeriat. 

 



A N A D O L U   A Y D I N L A N M A   V A K F I

 

     



                                                          | 

11

 



 

 

 



 

Din ve millet sorar isen, Âşıklara din ne hacet. 

Âşık kişi harab olur, Âşık bilmez din diyanet. 

 

Bir örnek de ünlü Hak âşığı Melâmi Niyazi-i Mısri’den verelim: 



 

Zât-ı Hak’kı anla gör, zâtındır senin,  

Hem sıfatı, hep sıfatındır senin, 

Sen seni bilmek necatındır senin,  

Gayre bakma sende iste, sende bul. 

 

Hüsnünü izhar eder bunca sıfat, 



Zatına insanı burhan eylemiş, 

Hakkı istersen yürü, insana bak, 

Şems-i zât, yüzünden rahşân eylemiş, 

Hak yüzü insan yüzünden görünür, 

Zât-ı Rahman, şeklin insan eylemiş. 

 

 

 

Kaynakça: 

• Metin Bobaroğlu – Anadolu Aydınlanma Vakfı Çalışmaları 

• Prof. Dr. Cavit Sunar, Tasavvuf Tarihi, Ankara İlahiyat Fak. Yayınları 

• Prof. Dr. Cavit Sunar, Tasavvuf Felsefesi veya Gerçek Felsefe, Ankara İlahiyat Fak. Yayınları 

• Hilmi Ziya Ülken, İslam Felsefesi, Cem Yayınları 

• Hilmi Ziya Ülken, Aşk Ahlâkı, Ülken Yayınları 

• Cemil Sena, İnsan Ruhu Ebedi midir?, Erkmen Matbaası 1951 

• Orhan Hançerlioğlu, Düşünce Tarihi, Remzi Kitabevi 

• İsmet Zeki EyuboğluTarikatlar ve Mezhepler Tarihi, Geçit Kitabevi 

• Büyük Dinler ve Mezhepler Ansiklopedisi, Tan Matbaası, İst. 1964 

• Nevzad Odyakmaz, Bektaşilik-Mevlevilik-Masonluk, İnkılâp Kitabevi 

• Fernand Schwarz, Kadim Bilgeliğin Yeniden Keşfi, İnsan Yayınları 

• Abdülbaki Gölpınarlı, Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatlar, İnkılâp Kitabevi 

• Abdülbaki Gölpınarlı, Menakıb-ı Hace Bektaşi Veli “Vilayet-nâme”, İnkılâp Kitabevi 

• Alevi-Bektaşi İnancının Esasları, Danimarka Alevi Birlikleri Federasyonu, Danimarka 2008 



 

 


Yüklə 438,25 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə