Acta turcica



Yüklə 143,51 Kb.

tarix02.10.2017
ölçüsü143,51 Kb.


174 

 

ACTA TURCICA 

Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi 

Online Thematic Journal of Turkic Studies 

www.actaturcica.com 

Yıl IV, Sayı 2-1, Temmuz 2012 “Kültürümüzde Tebdil-i Kıyafet”, Editörler: Emine Gürsoy Naskali, Hilal Oytun Altun  

 

 

Koryak ve Çukçi Şamanlığında Transvestizm 



Transvestism in Koryak and Chukchee Shamanism 

Mehmet Ali Yolcu

*

 

 



Özet

Kuzeydoğu  Asya  ve  Kuzey  Amerika  yerli  halklarında  olduğu  gibi,  günümüz 

Sibirya  halklarından  Koryak  ve  Çukçilerin  şamanlık  geleneklerinde  şamanların 

toplumsal cinsiyet alanı netlik kazanmamıştır. Bu halklarda şamanlar, üçüncü cinsiyetin 

temsilcisi olarak görülmüş, ruhlar âleminin bir uzantısı olarak cinsiyet tabuları yıkılmış 

bireyler  şeklinde  değerlendirilmiştir.  Bu  çalışmada,  Koryak  ve  Çukçi  şamanlığındaki 

ritüel transvestizm, çeşitli öğeleriyle birlikte tartışılacaktır. 

Anahtar Kelimeler: Koryaklar, Çukçiler, Şamanlık, Transvestizm. 

Abstract:  

The  area  of  gender  of  shamans  is  unclear  -  as  amog  the  Northeast  Asian  and 

North American indigenous peoples - in the traditions of Koryaks and Chukchees who 

are  the  peoples  of  present-day  Siberia.  In  these  peoples,  shamans  were  seen  as  a 

representative  of  the  third  gender,  who  are  regarded  as  an  extention  of  the  world  of 

spirits, they are regarded as individuals who have transgressed gender related taboos. In 

this study, ritual transvestism in Koryak and Chukchee shamanism will be discussed.  

Keywords: Koryaks, Chukchees, Shamanism, Transvestism. 

 

Giriş 

Koryaklar, 

günümüzde 

Rusya 


Federasyonu 

içinde 


kalan 

Kamçatka 

yarımadasının  kuzey  kesiminde,  Koryanskiy  Özerk  Bölgesi’nde  (Rus.  okrug)  yaşayan 

yerli  bir  halktır.  Bir  kısmı  da,  komşu  halk  Çukçilerin  yaşadığı  Chukotskiy  Özerk 

                                                

*

  Yrd.  Doç.  Dr.  Mehmet  Ali  Yolcu,  Nevşehir  Ünv.  Fen  Edebiyat  Fak.  Türk  Dili  ve  Edebiyatı  Bölümü 



Nevşehir. 

mehmetaliyolcu@gmail.com 




175 

 

Bölgesinde  yaşamaktadır.  Bölgedeki  nüfusları  sekiz  bin  kadardır  ve  İtelmen,  Çukçi, 



Kerek  ve  Even  gibi  diğer  etnik  gruplarla  birlikte  nüfusun  yüzde  yirmisini 

oluşturmaktadırlar.  Çukçiler  ise,  1930  yılında  Magadan  Eyaletinden  (Rus.  oblast

ayrılan  Chukotskiy  Özerk  Bölgesi  ile  komşusu  Saha-Yakut  Cumhuriyetinde 

yaşamaktadırlar. Nüfusları 15 bin civarındadır.

1

 

Bu  bölgeler,  17.  yüzyılın  sonunda  Kazak  (İng.  Cossack)  öncü  birlikleri 



tarafından ele geçirilmiş ve 18. yüzyılın ortalarında Rus İmparatorluğu sınırlarına dâhil 

edilmiştir. 17. ve 18.  yüzyıllarda  baskın Yakut  nüfuzu etkisiyle daha kuzeye göç eden 

Çukçiler,  İnuitlerin  (İng.  Eskimo)  yaşadığı  Kuzey  Denizi  ve  Bering  Boğazı  kıyılarına 

yerleşmişler, avcı yaşam biçiminden, balıkçılığa ve deniz ve kürk ticaretine yönelmişler, 

İnuit  nüfusunu  asimile  etmişlerdir.  Bu  süre  zarfında  İnuit  kültürünün  unsurları,  Çukçi 

kültürünü  zenginleştirmiştir.  Yakutistan’da  kalan  Çukçiler,  ren  geyiği  yetiştiriciliğiyle 

uğraşmışlardır.

2

 



Balıkçılık,  deniz  hayvanları  avcılığı  ve  kürk  ticareti,  Koryak  geleneksel 

ekonomik faaliyetleridir. Göçebe yaşam tarzı, Sovyet döneminde sona ermiş; bu nüfus, 

çadırlardan  alınarak  donanımlı  evlere  yerleştirilmiş,  kolektif  çiftliklerde  (Rus.  kolhoz

toplanarak tarım ve hayvancılığa yönlendirilmişlerdir.

3

 

Koryaklar  hakkında  ilk  bilgiler,  1669  yılında,  Okhost’a  bağlı  küçük  bir  şehrin 



yöneticisi  olan  Sosnovskij  tarafından  aktarılmış;  ilk  etnografik  veriler  de,  Atlasov’un 

1697’de  Anadyr  şehrinden ayrılıp Kamçatka’nın  keşfi amacıyla  bu  yarımadaya geldiği 

dönemde elde edilmiştir.

4

 



Bu bölgelerdeki  ilk kapsamlı çalışmalar, şüphesiz 1733-1746  yıllarında  yapılan 

İkinci  Kamçatka  Seferi’nde  olmuştur.  Bu  sefer  sırasında,  yarımadanın  etnografik 

malzemesini toplayan  ve  bunun  için  yarımadada  dört yıl  Karaga  ve Palana  Koryakları 

arasında  yaşayarak  bu  bilgileri  dünyaya  tanıtan  Krasheninnikov

5

  olmuştur.  Eserinde, 



yarımadanın  nüfusu,  maddi kültürü, dini törenleri, evlilik gelenekleri  ve daha  fazlasını 

                                                

1

 2002 Rusya nüfus sayımı istatistikleri için bk. http://www.perepis2002.ru (15.10.2011). 



2

 I. S. Gurvich, Etnicheskaia ıstoriia severo-vostoka Sibri, Nauka, Moskva 1966, s. 42-49. 

3

 M. I. Zharnitskaya, Etnicheskoe razvitie narodov severa v Sovetskii Period, Nauka, Moskva 1987, s. 32. 



4

  Anne-Victoire  Charrin,  “The  Discovery  of  the  Koryaks  and  Their  Perception  of  the  World”,  Arctic

37/4, 1984, s. 441. 

5

 Söz konusu eseri için bk. S. P. Krasheninnikov, Opisanija zemli Kamčatki, St. Petersburg 1755. 




176 

 

işlemiştir.



6

  19.  yüzyılın  ikinci  yarısında  da  gazeteci  Kenan  ile  Sljunin,  Resin  ve 

Margaritov gibi araştırmacılar, bölgeyle ilgili derlemeler yapmışlardır.

7

 



Ünlü antropolog Franz Boas’ın öncülüğünde, 1900 ve 1901 yılları arasında Saint 

Petersburg  Bilimler  Akademisi  ile  Amerikan  Doğal  Tarih  Müzesinin  gerçekleştirdiği 



Jesup  Kuzey  Pasifik  Gezisi,  bu  bölgenin  folklor  malzemesinin  toplanması  hususunda 

önemli  bir  yere  sahiptir.  Gezinin  amacı,  Kuzey  Amerika  ile  Kuzeydoğu  Asya  halkları 

arasındaki  kültürel  ve  etnolojik  bağları  tespit  etmektir.  Bu  geziye  Rus  araştırmacı 

Waldemar  Bogoras

8

  da  katılmıştır.  Gezi  sırasında  çok  önemli  ve  hacimli  derlemeler 



yapılmış ve bunlar Amerikan Etnoloji Derneği tarafından yayımlanmıştır.  

Bogoras, Koryak Texts adıyla yayınlanan eserinde topladığı malzemenin Koryak 

dilindeki orijinallerine de yer vermiştir. Yazar, konuyla ilgili olarak şunları söylemiştir: 

“…bu ciltte yer alan metinler, Aralık 1900 ile Nisan 1901 tarihleri arasında tarafımdan 

toplanmıştır.  Seyahat’in  Kuzeydoğu  Sibirya’daki  etnolojik  çalışmasında  iş  arkadaşım 

Sayın  Waldemar  Jochelson,  Koryak  etnolojisini  araştırırken,  ben  de  onların  dil 

çalışmasını üstlendim; çünkü pratik bilgim ve önceki Çukçi dili çalışmaları, beni Çukçi 

diliyle yakından ilgili olan Koryak dili hakkında bir bilgi kolaylığı elde etmeye yönelik 

bir pozisyona getirdi.”

9

 



Ünlü etnolog W. Jochelson, bölgede yaşayan halkların ekonomik hayatı, maddi 

kültürü  ve  dini  törenleri  üzerine  son  derece  önemli  değerlendirmeler  yapmıştır.

10

 

Günümüzde bile bu çalışma, Koryak toplumunun etnolojisi hakkında ileri sayılabilecek 



bir  çalışmadır.  Diğer  yandan,  Bogoras’ın  Çukçiler  hakkında  yaptığı  çalışmalar,  Batı 

dünyası açısından bir ilk olma özelliği taşımaktadır.

11

 

                                                



6

 Charrin, agm., s. 441. 

7

 Charrin, agm., s. 442. 



8

 Bogoras’la ve dolayısıyla bu bilimsel geziyle ilgili Türkiye’de tek tanıtımı Muvaffak Duranlı yapmıştır. 

Bk.  Muvaffak  Duranlı,  “Sibirya  Araştırmalarında  Öncü  Bir  İsim:  Vladimir  Germanoviç  Bogoraz-tan”, 

Turkish Studies, 3/7, 2008, s. 320-339.  

9

 Waldemar Bogoras, Koryak Texts (V. 5), Publications of American Ethnological Society, Leiden 1917, 



s. 1. 

10

 Waldemar Jochelson, “The Koryak”, Editör: Franz Boas, The Jesup North Pasific Expedition, Memoir 



of the American Museum of Natural History, New York 1908. 

11

  Bk.  Waldemar  Bogoras,  The  Chukchee,  E.  J.  Brill,  Leiden  1909;  Waldemar  Bogoras,  Chukchee 



Mythology, E. J. Brill, Leiden 1910. 


177 

 

20.  yüzyılın ortalarına doğru, bölgeyle  ilgili çalışmaları Vdovin,  Bogdanova  ve 



Zhukova gibi Sovyet etnografları  yürütmüştür.

12

 Diğer  yandan  Antropova’nın Potapov 



ve  Levin’in  editörlüğünde  yayınlanan  ve  Stephen  P.  Dunn  tarafından  The  Peoples  of 

Siberia  adıyla  İngilizceye  çevrilen  eserin  The  Koryaks  adıyla  yazdığı  bölümünde

13

 



bölgeyle ilgili oldukça kapsamlı veriler sunulmuştur. Leontev’in Kerek folkloru üzerine 

yaptığı  çalışması

14

,  Koryak  etnik  tarihi



15

  ve  Çukçi  etnografyası

16

  üzerine  Vdovin’in 



yaptığı  çalışmalar  ile  Zharnitskaya’nın  Çukçi  kültürü  üzerine  yaptığı  çalışması,

17

 



bölgeyle ilgili yapılan araştırmalar arasında kayda değer bir yere sahiptir.  

Koryak  ve  Çukçilerin  dili,  bazı  filologlara  göre  Çukçi-Kamçatka  dil 

ailesindendir.  Bu  dil  ailesi,  Kerek,  İtelmen  gibi  etnik  grupların  dillerini  de  içerir  ve 

Eskimo-Aleut  dil  ailesiyle  akrabadır.

18

  Ancak,  Willem  J.  Reuse,  Eskimo-Aleut  dil 



ailesiyle  bu  dillerin  akrabalığının  kanıtlanabilir  olmadığını  belirtmiştir.

19

  Son  yıllarda, 



bu  gruplarda  anadil  kullanımı  azalmış  ve  bu  diller  yok  olma  tehlikesiyle  karşı  karşıya 

kalmıştır.

20

 

Türkiye’de  filoloji,  folklor, etnoloji  ve  antropoloji disiplini  çerçevesinde, İsmet 



Çetin’in  Çukçi  fıkraları  üzerine  yazdığı  makale  hariç,

21

  doğrudan  bu  bölgeyle  ilgili 



yapılan herhangi bir çalışma yoktur.  

Koryak ve Çukçi şamanlığı 

Kuzeydoğu Sibirya Şamanlığının temellerinde gök, güneş, yer, su, atalar ve ocak 

kültleri  vardır  ve  böylece  bu  Asya  halklarının  inanç  sisteminin  temelinde  insan  ve 

                                                

12

  Dennis  A.  Bartels  ve  Alice  L.  Bartels,  When  The  North  was  Red:  Aboriginal  Education  in  Soviet 



Siberia, Mc-Gill Queen’s University Press, Quebec City 1995, s. 36. 

13

  V.  V.  Antropova,  “The  Koryaks”,  Editörler:  M.  G.  Levin  ve  L.  P.  Potapov,  The  Peoples  of  Siberia, 



İngilizceye Çevirenler: Stephen P. Dunn ve E. Dunn, University of Chicago Press, Chicago 1964, s. 851-

875.  


14

 V. V. Leontev, Etnografia i folklor Kerekov, Nauka, Moskva 1983. 

15

 Innokentii S. Vdovin, Ocherki etnicheskoi istorii Koriakov, Nauka, Leningrad 1973. 



16

 Innokentii S. Vdovin, Ocherki istorii i étnografii Chukchei, Nauka, Moskva 1965. 

17

 M. I. Zharnitskaya, Istoriia i kultura Chukchei, Leningrad 1987. 



18

 Nikolai Vakhtin, “Endangered Languages in Northeast Siberia: Siberian Yupik and Other Languages of 

Chukotka”, Editör: Erich Kasten, Bicultural Education in the North: Ways of Preserving and Enhancing 

Indigenous  Peoples'  Languages  and  Traditional  Knowledge,  Waxmann  Verlag,  Münster  1998,  s.  161-

164;  Michael  Fortescue,  “Comparative  Chukotko-Kamchatkan  Dictionary”,  Mouton  de  Gruyter,  Trends 



in Linguistics, 23, 2005, s. 1-2. 

19

  Willem  J.  Reuse,  “The  Diffusion  of  Chukchi  ‘Magic  Words’  in  Chukotkan  and  St.  Lawrence  Island 



Yupik Folklore Texts”, Études/Inuit/Studies, 31/1-2, 2007, s. 5. 

20

 Vakhtin, agm., s. 161-164. 



21

 Bk. İsmet Çetin, “Çukça Fıkraları”, Milli Folklor, 51, 2001, s. 130-135. 




178 

 

doğanın birlik beraberliği ve uyumu düşüncesi yer alır. Çukçi ve Koryaklar, gökyüzünü 



mesken tutmuş iyilik tanrıları ile yeraltının karanlığına gömülmüş kötülük tanrılarına ve 

ağaçta, taşta, dağda, suda, ateşte, ayda, güneşte uyuyan ruhların  varlığına  inanırlar. Bu 

açıdan  bakıldığında  bu  halkların  inanç  sisteminde  şamanlığın  düalist  yapısı  kendisini 

hissettirmektedir.  Bu  tanrı  ve  ruhlarla  insanlar  arasında  iletişimi  sağlayan  kişiler 

şamanlardır.  

Mihayl  Hoppal’ın  Paulson’dan  aktardığı  bilgilere  göre,  avcı  ve  balıkçı  yaşam 

biçimine  sahip  halklar  arasında,  onların  doğal  çevreleriyle  olan  günlük  karşılıklı 

etkileşimleri  özgün  bir  dünya  görüşü  oluşturmuştur.  Burada  hareket  noktası,  sadece 

insanlığın  değil,  dünyadaki  tüm  canlı  ve  cansız  varlıkların  da  ruhlara  sahip  olmasıdır. 

Sibirya  halklarının  inanç  sistemi  ve  dünya  bilgisi  dar  bir  doğa-animizmi  içinde 

sınıflandırılır.

22

 



Evren,  dünya,  insan,  hayvan  ve  bitkiler  âleminin  bir  bütün  olarak  düşünüldüğü 

şamanlıktaki  bir  diğer  inanış  da,  insan  neslinin  sonsuz  bir  şekilde  devamlılığı 

düşüncesidir.

23

 Çukçi ve Koryaklar, kendi hayatlarını baba, dede ve atalarına ait olan bir 



hayatın devamı olarak görür.  

Çukçiler,  ateş,  su,  güneş  ile  ayı,  geyik,  kuzgun,  balina  gibi  pek  çok  hayvanın 

kutsal ruhlara sahip olduklarını  ve deprem, kar  fırtınaları  vb.  her doğal olayı tanrıların 

bir  gazabı  olarak  düşünmüşlerdir.  Çukçiler,  ayrıca  ruhun  ölümsüzlüğüne  ve 

reenkarnasyona  inanırlar.  Bu  inanca  göre  ölen  kişilerin  ruhu,  yeni  doğmuş  bir  bebek 

kılığında yaşama geri döner.

24

 

Çukçilere  göre,  yaşamda  iyi  ve  kötü  ruhlar  vardır;  doğal  olarak  kötü ruhlardan 



korunmak  için  hayvan  pençeleri,  gagaları  ve  hayvan  vücudu  parçalarından  yapılmış 

tılsımlar  ve  koruyucular  kullanılır.  Diğer  yandan  dövmeler  de  koruyucu  olarak 

kullanılan  figürlerdendir.  Ev  koruyucusu  olarak  evlerde  şaman  davulu  ve  tokmağı 

bulundurulur.

25

 

                                                



22

 Mihayl  Hoppal, “Natur Worship in Siberian Shamanism”, Electronic Journal of Folklore, 4, 1997, s. 

13.  

23

 Anna-Leena Siikala, “The Interpretation of Siberian and Central Asian Shamanism”, Editör: Andrei A. 



Znamenski, Shamanism: Critial Consepts in Sociology, Routledge Curzon Press, New York 2004, s. 175. 

24

 Margaret Stutley, Shamanism, Routledge Press, London 2003, s. 26. 



25

 Stutley, age., s. 107. 




179 

 

M.  A.  Czaplicka,  Çukçilerin  şamanlara  enenilit  dediklerini  aktarır  ve  Çukçi 



şamanlarını  aile  şamanları  ve  profesyonel  şamanlar  olarak  ikiye  ayırır.  Profesyonel 

şamanları da, esrik (İng. ecstaticşamanlar (Çukçice kalatkourgin), kâhinler (Çukçice 



hetolatirgin) ve büyücüler (Çukçice ewganva-tirgin) olmak üzere üç grupta ele alır.

26

 



Koryakların  inanışında  tekli  bir  tanrı  iradesi  yoktur.  Diğer  halklar  gibi, 

Koryaklar  da,  dünyanın  yaratımı  ve  düzenlenmesiyle  ilgili  olarak  bir  açıklama 

geliştirmiş, yaratıcı gücü bir insan şeklinde tasavvur etmişlerdir.  

Charrin’in  aktardığı  bilgilere  göre,  Koryak  Tanrısı,  sözlü  edebiyatta  yaratıcı  ve 

düzenleyici olarak iki rol oynayan bir karakter gibi görünen Kujkynnjakudur. Ancak bu 

yaratıcı, görevlerini kendi ailesinin üyeleriyle paylaşır. Karısı, Miti, oğlu Ememkut, kızı 



Yiňe’a-ňe’ut  ve  onların  yeğenleri  Illa  ve  Kilu’  ile  birlikte,  düzenleyici  görevleri 

yaparlar. Koryak Kujkynnjakusu, yaşlı bir adam ve bir aile reisi şeklinde düşünülmüştür. 

Ancak  Ama-Taigonos  yarımadasının  rengeyiği  çobanları  olan  göçebe  Koryaklar, 

Tanrı’yı Tenanto’mwan olarak adlandırır ve o, Koryakların sadece yaratıcısı değil, aynı 

zamanda atasıdır.

27

 



Koryak  dinsel  simgeleri  ve  toplumsal  yapı  arasındaki  ilişkiyi  incelediği 

makalesinde  Paul  J.  Magnarella,  atalar  ve  ocak  kültünün  kutsallığını  koruyarak,  geçiş 

dönemlerindeki  enstrümantal  sembollerin  baskın  unsurları  haline  geldiğini  belirtmiş, 

Kuzeydoğu Asya halklarındaki tanrılara tapma uygulamalarına değinmiştir.

28

 

Koryaklar,  şamanlara  angangel  adını  vermektedirler.



29

  Koryak  şamanlığında 

şaman;  şarkı  söylemeyi,  davul  çalmayı,  dans  etmeyi,  sihir  yapmayı  öğrenmek 

zorundadır.  Ayrıca  bu  kişiler,  kendisini  koruyacak  ruhlarla  iletişim  kurmaya  ihtiyaç 

duyar.  Bu  ruhlar;  kuş,  martı,  kurt,  ayı  ve  kuzgun  şeklinde  görünebilir.

30

  Kullandıkları 



şaman  davulunun  bir  tarafı  sadece  rengeyiği  derisiyle  kaplı  olmakla  beraber;  diğer 

yerleri  kurt  kuyruğu  derisinden,  tokmağı  balina  kemiğinden  veya  dişinden  yapılmıştır. 

                                                

26

 M. A. Czaplicka, Shamanism in Siberia: Excerpts From Aboriginal Siberia, Clarendon Press, Oxford 



1914, s. 5 ve 26-27. 

27

 Charrin, agm., s. 442. 



28

  Paul  J.  Magnarella,  “Koryak  Religion  and  Society:  An  Anthropological  Analysis”,  Arctic 



Anthropology, IX/2, 1972, s. 27-29. 

29

 Alexander D. King, “Soul Suckers: Vampiric Shamans in Northern Kamchatka, Russia”, Anthropology 



of Consciousness, 10/4, 1999, s. 58. 

30

 Stutley, age., s. 14. 




180 

 

Koryaklar arasında oval davul (Koryakça yyai), şamana değil, ailesine aittir ve bu davul 



bir müzik enstrümanı olmanın yanında kutsal bir nesnedir.

31

 



Her  Koryak  şamanı,  sahip  oldukları  ruhlarla  beraber,  kalau  adı  verilen  kötü 

ruhlarla savaşır. Bu savaşta şaman ruhları, genellikle hayvan veya kuş şeklinde görünür. 

Şamanlar,  büyü  ayinlerinde  bu  hayvanları  simgeleyen  enstrümanlar  kullanarak  sahip 

oldukları ruhların varlıklarına gönderme yaparlar.

32

 

Koryak ve Çukçi şamanlığında kadın şamanların önemli bir yeri vardır. Nitekim 



şamanlık  konusunda  önemli  çalışmalar  yapan  Fuzuli  Bayat,  konuyla  ilgili  şunları 

belirtmiştir: “Kadınların doğurganlığı ve bu süreç içinde gebelik dönemi, bebeklerin tek 

bakıcısı durumunda olması, evin ve ocağın sahibi olması, onları topluluğun biyolojik ve 

tinsel  merkezi  durumuna  getirmiştir.  Toplum  kadınları  doğurganlıklarından  dolayı 

kutsamış,  bu  sosyal  konum  uzun  zaman  devam  ede  gelmiştir.  Bütün  sözlü  gelenek 

ürünleri,  somut  abideler,  tarihi  veriler,  kadınları  şifacı,  otacı,  kâhin,  falcı,  kılık 

değiştirici,  kendinden  geçen  dansçı  olarak  gösterir.  İlk  şamanların  kadın  olduğu, 

şamanlık  kurumunun  kadın  eksenli  bir  yapılanma  geçirdiği  bu  tarihi  ve  sözlü  verilere 

dayanır.  Bazı  araştırmalarda  Uzak  Sibirya,  özellikle  de  Kamçatka  halklarının, 

Koryakların,  Yukagirlerin  şamanları  olmadıkları  bir  dönemde  dahi,  kadınların  özel 

kıyafet giymeksizin ve davula sahip olmaksızın büyü yaptıkları, kehanette bulundukları 

bildirilir.”

33

 

Ritüel transvestizm  



Avrasya  ve  Kuzey  Amerika  yerli  halklarında  olduğu  gibi,  günümüz  Sibirya 

halklarından  Koryak  ve  Çukçilerin  şamanlık  geleneklerinde  şamanların  toplumsal 

cinsiyet alanı netlik kazanmamış bir olgudur. Bu halklarda şamanlar, üçüncü cinsiyetin 

temsilcisi olarak görülmüş, ruhlar âleminin bir uzantısı olarak cinsiyet tabuları yıkılmış 

bireyler olarak değerlendirilmiştir.  

Transvestizm,  karşı  cins  gibi  giyinme,  karşı  cinse  özgü  davranış  kalıplarına 

sahip olma demektir. Şamanlık geleneklerinde kadın şamanların varlığının yanında, bazı 

erkek  şamanların  kadın  kıyafetleri  giymesi,  özellikle  Batılı  araştırmacıların  dikkatini 

                                                

31

 Stutley, age., s. 67. 



32

 Stutley, age., s. 13. 

33

  Fuzuli  Bayat,  “Toplumsal  Cinsiyet  Bağlamında  Kadın  Şamanlar”,  Uluslararası  Sosyal  Araştırmalar 



Dergisi, 3/13, 2010, s. 47. 


181 

 

çekmiş  ve  bu  araştırmacılar,  konuyla  ilgili  olarak  çeşitli  disiplinlerde  çalışmalar 



yapmışlardır. 

James  Frazer’e  göre,  erkeklerle  kadınlar  arasında  giysi  değiştirmek  karanlık  ve 

kompleks  bir  problemdir.  Bu  olayın  yalnız  bir  sebebi  olamaz.  Bu  türlü  örneklerde, 

mesela  Kasis  ve  Island  örneklerinde,  erkekler  kadın  gibi  giyinip  yaşarlar.  Erkek 

şamanların kadınsı kıyafet kullanmalarının esas amacı, dualarla ve hareketlerle daha çok 

erkekleri seçen kadın ruhları esinlendirmektir.

34

 

B.  N.  Basilov,  şaman  transvestizminin  şamanlığın  kendi  içinde  geçirdiği  evrim 



sürecinin bir özelliği olarak anaerkil toplum yapısının bir mirası olan kadın şamanlığın 

zamanla  kıyafet  değiştirme  formuna  dönüşerek  varlığını  sürdürdüğünü  öne  sürer.  Bu 

transvestizm çeşidi, Kuzeydoğu Asya ve Alaska yerlileri arasında oldukça yaygındır.

35

 



Harry  M.  D.  Benjamin,  Kuzeydoğu  Asya  şamanlığında,  özellikle  Yakutlarda, 

yaratıcı güçleri temsil eden ak-şamanlar ile şeytani güçlerin temsilcisi kara-şamanların 

olduğunu,  ikinci  kategoridekilerin  kadın  davranışları  sergileme  eğilimi  taşıdıklarını 

belirtmiştir.  Kara-şamanlar,  saçlarını  kadınlar  gibi  ortadan  ayırıp  göğüslerinin  üstüne 

demirden yapılmış kadın göğsü simgesi taktıklarını ifade etmiştir.

36

 



Bazı bölgesel şaman geleneklerinde, toplumsal cinsiyet ile şamanik güç arasında 

belirli bir ilişki vardır. Nitekim Jane Monnig Atkinson, herhangi bir durum için her iki 

parçalı  olarak  geçmiş  şaman  geleneklerinde  karşı  cinse  yönelik  dinsel-büyüsel  güç 

algısının  bu  geleneğin  öznelerinde  fizyolojik  ve  psikolojik  etkenlerine  bir  yansıması 

olarak öngörülebileceğini öne sürmüştür.

37

 



Ritüel  transvestizmin  çıkış  noktası  konusunda  antropologların  görüş  birliğinde 

olduklarını  söylemek  zordur.  Bazı  araştırmacılar,  çıkış  noktası  olarak  Güneydoğu 

Asya’yı işaret ederken, bazıları da Kuzey Amerika yerlilerini göstermektedir. 

Graham  Harvey  ve  Robert  J.  Wallis’e  göre,  ritüel  transvestizm,  cinsiyet 

değişiminin  bir  sembolü  olarak  ortaya  çıkmış  olup  şamanlığın  çok  eski  ve  farklı  bir 

                                                

34

 James Frazer, Adonis, Attis, Osiris, MacMillan Co., London 1907, s. 433. 



35

 B. N. Basilov, “Vestiges of Transvestism in Central Asian Shamanism”, Editörler: V. Diöszegi ve M. 

Hoppal, Shamanism in Siberia, Akademiai Kiado, Budapest 1978, s. 289. 

36

 Harry M. D. Benjamin, The Transsexual Phenomenon, The Julien Press, New York 1966, s. 101. 



37

 Jane Monnig Atkinson, “Shamanisms Today”, Anthropol, 21, 1992, s. 317. 




182 

 

özelliğidir. Paleolitik kökenleriyle ilgili tartışmalar olsa da, özellikle Kuzey Avrasya’da 



yaygın bir gelenektir.

38

 



Peter  M.  Gardner,  Güneydoğu  Asya  geleneklerinde  çok  eski  dönemlerden  beri 

var  olduğu  bilinen  ritüel  transvestizmin  bu  bölgeden  kuzeye,  dolayısıyla  Asya’nın  iç 

bölgelerine yayılmış olabileceği fikrinin antropologlar arasında diğer fikirlere göre daha 

yaygın olduğunu ifade etmiştir.

39

 

Bazı araştırmacılar, şaman transvestizminin Kızılderili eşcinselliğinin bir parçası 



olan  berdache

40

  geleneğinin  bir  yansıması  olarak  düşünmüşlerdir.  Penelope  Graham, 



çalışmasında,  Iban  şamanlığındaki  kurumsallaşmış  transgender  geleneklerin  Kızılderili 

berdache ritüelleriyle çarpıcı benzerliklerine vurgu yapar. Buna göre, cinsiyet geçişinin 

kadın  ve  erkekler  için  kutsal  yönleri  vardır  ve  bu,  sosyal  statüde  prestij  kazanma 

sebebidir.

41

 



Neil S. Price, erkek ve kadın şamanların çeşitli aracılık pozisyonları ve rollerinin 

sadece  cinsiyet  kavramının  genişletilmesinin  önemini  göstermekte  olduğuna,  örneğin 

Czaplicka’nın  şamanların  toplumsal  cinsiyet  bağlamında  üçüncü  cins  olduğunu  ifade 

ettiğine dikkat çekmiştir.

42

 Araştırmacıya göre, transvestist uygulamalar, aynı zamanda 



bu  toplumlarda  eşcinsel  evliliklere  neden  olmakta  ve  toplum,  bu  durumu  şamanlık 

kökenlerinden  dolayı  sıradan  görmektedir.  Price,  Asya  ve  Amerika  yerli  kültürlerinde 

cinsiyet  değiştirmiş  şamanların  olduğunu,  diğer  yandan  bazı  erkek  şamanların  kadın 

kostümleri  giyerek  ayinler  yaptıklarını  ve  topluma  kendilerini  alternatif  bir  cinsiyet 

olarak  sunduklarını,  hatta  ruhlar  âlemiyle  cinsel  ilişkiler  veya  evlilikler 

gerçekleştirdiklerini  belirtmiştir.  Şaman  açısından  bu  kimlik,  ruhların  komutlarıyla 

verilmiştir ve geçici olabilir.

43

 



                                                

38

  Graham  Harvey  ve  Robert  J.  Wallis,  Historical  Dictionary  of  Shamanism,  The  Scarecrow  Press, 



Toronto 2007, s. 125. 

39

 Peter M. Gardner, “Pragmatic Meanings of Possession in Paliyan Shamanism”, Anthropos, 86, 1991, s. 



381. 

40

 Kızılderili berdache geleneğiyle ilgili daha geniş bilgi için bk. Walter L. Williams, The Spirit and the 



Flesh: Sexual Diversity in American Indian Culture. Beacon Press, Boston 1986.  

41

  Penelope  Graham,  Iban  Shamanism:  An  Analysis  of  the  Ethnographic  Literature,  The  Australian 



University Department of Anthropology, Canberra 1987, s. 77. 

42

 Neil S. Price, The Archaeology of Shamanism, Roudledge Press, New York 2007, s. 219-220. 



43

 Price, age., s. 224. 




183 

 

Stutley, çalışmasında, Koryak, İtelmen ve Asya İnuitlerinde yaratıcının biseksüel 



olarak  algılanmasının  transvestizmin  sıradan  bireylerin  ruhsal  bir  üstünlüğü  olarak 

görülebilmesine yol açabileceğini belirtmiştir.

44

 

Çukçi  ve  Koryaklar  arasında  şaman  cinsiyet  değişimi,  karşı  cins  gibi  giyinme 



şeklini  almıştır.  Bu  giyinme  erkek  şamanların  kadın  kıyafeti  giymesi  şeklindedir.  Bu 

durumun tersi, yani kadın şamanın erkek gibi giyinmesi ender rastlanan durumlardandır.  

Lily  Stylianoudi’ye  göre,  Sibirya  Çukçileri  gibi  bazı  Paleo-Sibirya  halklarının 

kültürlerinde,  şamanlık,  büyücülük,  kâhinlik  gibi  bazı  sınıfsal  ve  dinsel  katmanlarda 

transgenderizm  ve  transvestizm,  sosyal  açıdan  kabul  edilebilir,  hatta  teşvik  edilebilir. 

Bu  toplumlarda  şaman  yetişkin  erkeğin  efeminen  elbiseleri,  tavırları,  ekonomik 

uğraşları  benimsemesi,  hatta  kendi  fizyolojik  hemcinsiyle  evlenmesi  mümkündür. 

İlginçtir ki, bu kişilerin, bölge halklarındaki kadınların düşük sosyal statülerine rağmen, 

toplum içinde yüksek sosyal statüleri vardır.

45

  



Çukçi  şamanlığında  yerleşik  ve kurumsallaşmış  bir durumda olan transvestizm, 

özel  bir  kadın  dili  geliştirmiştir.  Bu  transvestizmin  iki  sebebi  olabilir:  Gizli  bir 

eşcinsellik  veya  ruhların  amaçlarına  hizmet  etmesi  için  erkek  vücuduna  yerleşmesi.

46

 



Ancak,  gizli  eşcinsellik  konusundaki  fikirlere  bazı  araştırmacılar  karşı  çıkmaktadır. 

Örneğin,  Andrei  A.  Znamenski,  Sibirya  şamanlığındaki  transvestist  uygulamaların  ilk 

Batılı  araştırmacılar  tarafından  cinsel  sapkınlık  olarak  yaftalanmasını  eleştirir. 

Araştırmacıya  göre,  bu  olgu,  Sibirya  kültürünün  kendi  dinamikleri  ve  şamanlığın  ruh 

dünyasıyla olan ilişkileri çerçevesinde ele alınmalıdır.

47

 



Benjamin, Çukçiler arasında cinsiyet değiştirmiş şamanlara yirka'-la'vl-ua'irgin

ne'vchica  veya  ga'cikichêce  dendiğini,  şaman  adaylarının  ise  erken  yaşlarda 

transvestizmle tanıştığını söylemiştir.

48

 

                                                



44

 Stutley, age., s. 11. 

45

  Lily  Stylianoudi,  “On  Transvestism”,  Editörler:  Brit  Bergreen  ve  Nanno  Marinatos,  Greece  and 



Gender, Publish of Norwegian Institute, Athens 1995, s. 158. 

46

  Silvia  Tomaskova,  Yes  Virginia,  “There  is  Gender:  Shamanism and  Archaeology’s  Many  Histories” 



Ed.  M.  Bisson  ve  R.  Williamson,  The Archaeology  of  Bruce  Trigger:  Theoretical Empiricism,  McGill-

Queens University Press, Montreal 2006, s. 103. 

47

 Andrei A. Znamenski, The Beauty of the Primitive: Shamanism and the Western Imagination, Oxford 



University Press, London 2007, s. 98. 

48

 Benjamin, age., s. 101. 




184 

 

Bogoras,  Çukçi  şamanlığında  çeşitli  derecelerdeki  şaman  dönüşümünü  şu 



şekilde  maddeler: 1. Şaman  ya da  bir şamanın kontrolünde olan aday-şaman,  saçlarını 

bir  kadının  saçları  gibi  örer  ve  tarar.  2.  Kimi  şamanlar  ruhların  emirleriyle  kadın 

giysileri  giyerler.  Bu  elbise  değişikliğinin  hastaları  iyileştireceğine  inanılır.  3.  Bir 

cinsiyetin  transformasyonu,  rengeyiği  avcılığında,  fok  balıkçılığında  ve  hayvan  derisi 

yüzmede  başarı  getirir.  Çünkü  ruhlar,  bu  şekilde  o  kişilere  yardımcı  olur.  Kişinin 

konuşma tarzı kadınsılaşır, vücudu erkeksi görünümünü kaybeder. 4. Nadir durumlarda 

bu  transvestist  şaman,  kendini  kalıcı  bir  kadın  gibi  hisseder  ve  kendisine  sevgili  arar, 

bazı durumlarda da evlenir.

49

 

Bogoras,  erkek  şamanların  cinsiyet  değişiminden  söz  açtığı  gibi,  kadın 



şamanların  da  erkek  gibi  giyinmelerinden  de  bahsetmektedir.  Ancak  bu  durum  az 

görülür. Bogoras, bir kadının bir erkeğe dönüşmesi olayıyla hiç karşılaşmadığını, ancak 

bununla  ilgili  birkaç  olay  duyduğunu  yazar.  Duyduğu  bir  olayda,  değişen  bir  kadın 

şamanın  çocukları  olan  dul  biri  olduğunu,  ruhların  emirlerini  takip  ederek  saçını 

kestiğini ve erkek kıyafeti giydiğini, erkek konuşma tarzını benimsediğini ve hatta çok 

kısa  bir  zaman  içerisinde  mızrakla  uğraşmayı  ve  tüfekle  ateş  etmeyi  öğrendiğini, 

sonunda evlenmek istediğini ve kolayca genç bir kız bulduğunu belirtmiştir.

50

 



Jochelson,  çalışmasında,  Koryaklar  arasından  kadın  şamanların  erkeklere 

dönüşmesini öğrenemediğini belirmiştir. Koryaklar, dönüşen şamanı kavau veya keveu 

diye  adlandırırlar.  Halk,  onların  kadın  mı  erkek  mi  olduklarını  tam  olarak  bilemez. 

Diğer  yandan,  Koryaklar  arasında  dönüşmüş  şamanlar,  çok  güçlü  ve  prestijli  kabul 

edilir.

51

  



Fuzuli  Bayat,  şamanların  cinsiyet  değiştirmesinin  şaman  statüsüne  bağlı 

kodlardan biri olup homoseksüelizm ile ilişkisi olmadığını, onların kadına dönüşmeleri 

ve  doğurmaları  ve  bir  müddet  sonra  yeniden  erkek  doğmalarıyla  ilgili  transvestizme 

ilişkin  efsanelerin  mistik  manaya  yönelik  olduğunu  belirtmiştir.

52

  Araştırmacıya  göre, 



ruhları  esinlendirmek  için  erkek  şaman  kadın  elbisesi  giyer  ki,  buna  transformasyon 

denir. Söz konusu mistik transvestizm; insanla bağ kurmada önemli bir aşama oluşturan, 

kadınlık  ve  erkekliği;  transandantal  aşkın  birliğe  ulaştırmakla  ölçütlerinin  ve 

                                                

49

 Waldemar Bogoras, The Chukchee, E. J. Brill, Leiden 1909, s. 448-451. 



50

 Bogoras, age., s. 455. 

51

 Jochelson, agm., s. 53. 



52

 Fuzuli Bayat, Ana Hatları ile Türk Şamanlığı, Ötüken Yayınları, İstanbul 2006, s. 108-112. 




185 

 

boyutlarının aşılabilirliğine dair olan  inançtır. Bu nedenle  şaman transvestizmini kadın 



ile  erkeğin  aşkının  birlikteliği,  erkek  ile  kadın  dünyası  arasındaki  sınırların  aşımı, 

metamorfik olarak ruhlarının dünyasına adaptasyon,  yani göçürme olarak  yorumlamak 

yerinde olacaktır.

53

 



Bayat’a göre, şamanik dünya görüşünde insan vücudu evrenin küçük bir modeli 

olup  bütün  enerji  kaynaklarını  yansıtmaktadır.  Bu  nedenle  vücudun  tam  olarak 

kavranması  adayın  şaman  statüsüne  geçişi  sırasında  başlar.  Ölüp  dirilişin  ardından 

ruhlardan terbiye alan şaman, fiziksel değil, metafizik beden ile iletişime geçer. Şaman 

olma  sürecinde  adayın  semavi  karısı  olarak  bilinen  ruhlarla  cinsel  ilişkiye  girmesi, 

kadın cinsel organının  mitolojik anayı  simgelemesi  ve  mistik  bir anlam taşıması önem 

kazanmaktadır.

54

 



Diğer yandan Bayat, konuyla ilgili olarak Batılı araştırmacıların cinsel sapkınlık 

temelinde  yapılan  açıklamalarına  karşı  çıkar  ve  şöyle  der:  “Şaman  anlatılarından  da 

belli  olduğu  gibi,  en  güçlü  şamanların  cinsiyet  değiştirmeleri  konusu  yalın  fiziksel  bir 

temelle  açıklanamaz.  Tüm  ilkel  ve  hatta  daha  uygar  toplumlarda  cinsiyet  değiştirme, 

bazı  hastalıklar  veya  hastalıklı  birinin  sihirli  tapınması  veya  cinsel  sapıklıklar  sonucu 

olmuş  bir  olay  gibi  açıklanmasına  rağmen  bu,  şamanların  ruhların  ilhamıyla 

cinsiyetlerini  değiştirmek  zorunda  kaldıklarını  askıya  almaz.  O  bakımdan  hasta,  cinsel 

sapık  gibi  tanımlanan  şamanların  çoğunun  neredeyse  normal  insanlar  olduğu  da 

saptanmıştır.  Şamanların  cinsiyet  değişmelerinin  bir  kalıntısı  niteliği  taşıyan  kıyafet 

değiştirmenin  dini  ve  sosyolojik  açıklaması,  bütün  bilim  dünyasını  memnun  edici  bir 

şekilde  yapılmamıştır.  Ruhlar  tarafından  esinlenen  erkek  şamanların,  kadınların 

kıyafetlerini  giymesi  dönüşümün  bir  başka  boyutudur.  Bu  bir  bakıma  ilkel  insanlar 

arasında kadına özgü niteliklerin; özellikle, zarafetin, inceliğin, hassaslığın çok yaygın, 

olmasıyla da bağlantılıdır.”

55

 

Sonuç 



Sibirya  halklarında  şaman  transformasyonunun  kaynağında  Güneydoğu  Asya 

gelenekleriyle  Kızılderili  berdache  ritüellerinin  olduğu  öne  sürülmektedir.  Kaynağı  ne 

                                                

53

 Bayat, age., s. 108-112. 



54

 Bayat, age., s. 108-112. 

55

  Fuzuli  Bayat,  “Toplumsal  Cinsiyet  Bağlamında  Kadın  Şamanlar”,  Uluslararası  Sosyal  Araştırmalar 



Dergisi, 3/13, 2010, s. 49. 


186 

 

olursa  olsun,  şamanlıktaki  transvestist  uygulamalar,  Koryak  ve  Çukçi  gibi  Sibirya 



halklarında yaygınlığını korumaktadır.  

Bazı  halklardaki  şamanlık  temelinde  cinsiyet  değişimi,  Koryak  ve  Çukçilerde 

büyük  oranda  kıyafet  değişimine  dönüşmüştür.  Bu  halklardaki  bazı  güçlü  erkek 

şamanlar,  kadın  şamanların  güçlü  olduğu  algısından  hareketle  gücüne  güç  katmak, 

toplumda  saygın  bir  yer  edinmek  amacıyla  kadın  kıyafetleri  giyerler,  davranışlarında 

efeminen tutumlar geliştirirler.  

Transvestizmle  birlikte  kötü  ruhların  egemenlik  altına  alınacağı,  onlara  komut 

verilebileceği düşüncesi yaygınlık kazanmıştır. Bu halkların şamanlık inancında, kıyafet 

değişimi, bazı güçlü ruhların şamana bu konuda emir vermesiyle oluşur. Diğer yandan, 

şamanların  kendilerini  üçüncü  bir  cinsiyetin  temsilcileri  olarak  topluma  sunmak 

istemeleri, bu durumu meşrulaştırmıştır.  

Koryak  ve  Çukçilerde  erkek  şamanların  kadına  dönüşmesi  yaygınken,  kadın 

şamanların erkeğe dönüşmesi ender görülen bir durumdur. Bu konuda Bogoras, sadece 

bir örnek vermiştir.  

Batılı  araştırmacıların  çoğu,  konuyu  Hıristiyan  tutuculuğu  çerçevesinde,  cinsel 

sapkınlıkgizli eşcinsellik temalı yaklaşımlarla değerlendirmişlerdir. Ancak, bu konu, bu 

halkların  geçirdiği  kültürel  süreçten  bağımsız  olarak  değerlendirilmemeli;  şamanlıkta 

ruhlarla  kurulan  iletişim,  bu  ruhların  cinsel  özellikleri  ve  toplumun  algısı  noktasında 

analizler yapılmalıdır.  

 

Kaynaklar 

Antropova, V. V., “The Koryaks”, Editörler: M. G. Levin ve L. P. Potapov, The Peoples 



of  Siberia,  İngilizceye  çevirenler:  Stephen  P.  Dunn  ve  E.  Dunn,  University  of 

Chicago Press, Chicago 1964, s. 851-875. 

Atkinson, Jane Monnig, “Shamanisms Today”, Anthropol, 21, 1992, s. 307-330. 

Bartels,  Dennis  A.  ve  Bartels,  Alice  L.,  When  The  North  was  Red:  Aboriginal 



Education  in  Soviet  Siberia,  Mc-Gill  Queen’s  University  Pres,  Quebec  City 

1995. 



187 

 

Basilov, B. N., “Vestiges of Transvestism  in Central  Asian Shamanism”, Editörler: V. 



Diöszegi  ve  M.  Hoppal,  Shamanism  in  Siberia,  Akademiai  Kiado,  Budapest 

1978, s. 288-296. 

Bayat, Fuzuli, Ana Hatları ile Türk Şamanlığı, Ötüken Yayınları, İstanbul 2006. 

Bayat, Fuzuli, “Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Kadın Şamanlar”, Uluslararası Sosyal 



Araştırmalar Dergisi, 3/13, 2010, s. 44-51. 

Benjamin,  Harry  M.  D.,  The  Transsexual  Phenomenon,  The  Julien  Press,  New  York 

1966. 

Bogoras, Waldemar, The Chukchee, E. J. Brill, Leiden 1909. 



Bogoras, Waldemar, Chukchee Mythology, E. J. Brill, Leiden 1910. 

Bogoras,  Waldemar,  Koryak  Texts  (V.  5),  Publications  of  American  Ethnological 

Society, Leiden 1917. 

Czaplicka, M. A., Shamanism in Siberia: Excerpts From Aboriginal Siberia, Clarendon 

Press, Oxford 1914. 

Charrin,  Anne-Victoire,  “The  Discovery  of  the  Koryaks  and  Their  Perception  of  the 

World”, Arctic, 37/4, 1984, s. 441-445. 

Çetin, İsmet, “Çukça Fıkraları”, Milli Folklor, 51, 2001, s. 130-135. 

Duranlı,  Muvaffak,  “Sibirya  Araştırmalarında  Öncü  Bir  İsim:  Vladimir  Germanoviç 

Bogoraz-tan”, Turkish Studies, 3/7, 2008, s. 320-339.

 

Fortescue,  Michael,  “Comparative  Chukotko-Kamchatkan  Dictionary”,  Mouton  de 



Gruyter, Trends in Linguistics, 23, 2005, s. 1-6. 

Frazer, James, Adonis, Attis, Osiris, MacMillan Co., London 1907. 

Gardner,  Peter  M.,  “Pragmatic  Meanings  of  Possession  in  Paliyan  Shamanism”, 

Anthropos, 86, 1991, s. 367-384. 

Graham, Penelope, Iban Shamanism: An Analysis of the Ethnographic Literature, The 

Australian University Department of Anthropology, Canberra 1987. 

Gurvich, I. S., Etnicheskaia ıstoriia severo-vostoka Sibri, Nauka, Moskva 1966. 

Harvey,  Graham  ve  Wallis  Robert  J.,  Historical  Dictionary  of  Shamanism,  The 

Scarecrow Press, Toronto 2007. 

Hoppal,  Mihayl,  “Natur  Worship  in  Siberian  Shamanism”,  Electronic  Journal  of 

Folklore, 4, 1997, s. 9-26. 



188 

 

Jochelson,  Waldemar,  “The  Koryak”,  Editör:  Franz  Boas,  The  Jesup  North  Pasific 



Expedition,  Memoir  of  the  American  Museum  of  Natural  History,  New  York 

1908. 


Krasheninnikov, S. P., Opisanija zemli Kamčatki, St. Petersburg 1755. 

King,  Alexander  D.,  “Soul  Suckers:  Vampiric  Shamans  in  Northern  Kamchatka, 

Russia”, Anthropology of Consciousness, 10/4, 1999, s. 57-68.  

Leontev, V. V., Etnografia i folklor Kerekov, Nauka, Moskva 1983. 

Magnarella,  Paul  J.,  “Koryak  Religion  and  Society:  An  Anthropological  Analysis”, 

Arctic Anthropology, IX/2, 1972, s. 24-33. 

Price, Neil S., The Archaeology of Shamanism, Roudledge Press, New York 2007. 

Reuse,  Willem  J.,  “The  Diffusion  of  Chukchi  ‘Magie  Words’  in  Chukotkan  and  St. 

Lawrence  Island  Yupik  Folklore  Texts”,  Études/Inuit/Studies,  31/1-2,  2007,  s. 

201-211. 

Siikala,  Anna-Leena,  “The  Interpretation  of  Siberian  and  Central  Asian  Shamanism”, 

Editör:  Andrei  A.  Znamenski,  Shamanism:  Critial  Consepts  in  Sociology, 

Routledge Curzon Press, New York 2004, s. 172-185. 

Stylianoudi,  Lily,  “On  Transvestism”  Editörler:  Brit  Bergreen  ve  Nanno  Marinatos, 

Greece and Gender, Publish of Norwegian Institute, Athens 1995, s. 155-164. 

Stutley, Margaret, Shamanism, Routledge Press, London 2003. 

Tomaskova,  Silvia,  “Yes  Virginia,  There  is  Gender:  Shamanism  and  Archaeology’s 

Many  Histories”  Editörler:  M.  Bisson  ve  R.  Williamson,  The  Archaeology  of 



Bruce  Trigger:  Theoretical  Empiricism,  McGill-Queens  University  Press, 

Montreal 2006, s. 81-113. 

Vakhtin,  Nikolai,  “Endangered  Languages  in  Northeast  Siberia:  Siberian  Yupik  and 

Other Languages of Chukotka” Editör: Erich Kasten, Bicultural Education in the 



North: Ways of Preserving and Enhancing Indigenous Peoples' Languages and 

Traditional Knowledge, Waxmann Verlag, Münster 1998, s. 159-174. 

Vdovin, Innokentii S., Ocherki istorii i étnografii Chukchei, Nauka, Moskva 1965. 

Vdovin, Innokentii S., Ocherki etnicheskoi istorii Koriakov, Nauka, Leningrad 1973. 

Williams,  Walter  L.,  The  Spirit  and  the  Flesh:  Sexual  Diversity  in  American  Indian 



Culture, Beacon Press, Boston 1986. 


189 

 

Zharnitskaya,  M.  I.,  Etnicheskoe  razvitie  narodov  severa  v  Sovetskii  Period,  Nauka, 



Moskva 1987. 

Zharnitskaya, M. I., Istoriia i kultura Chukchei, Leningrad 1987. 

Znamenski,  Andrei  A.,  The  Beauty  of  the  Primitive:  Shamanism  and  the  Western 

Imagination, Oxford University Press, London 2007. 

 

Haritalar 

 

 

 



 

Harita 1. Koryanskiy Özerk Bölgesi ve Chukotskiy Özerk Bölgesi

56

 

                                                



56

 http://www.welt-atlas.de/map_of_russia_0-9017 (20.10.2011). 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə