Adı İnkâr Edilen Millet



Yüklə 103,16 Kb.

tarix16.11.2018
ölçüsü103,16 Kb.


*  Eski Adalet Bakanı.

Adı İnkâr Edilen Millet

Prof. Dr. Hikmet Sami TÜRK*





Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

343


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

I. Giriş


S

on zamanlarda bir “Türk kimliğinden kaçış” modası başladı. Kimileri, 

Türk” dememek için zorlama bir sözcükle “Türkiyeli” diyor. Böylece 

etnik çağrışım yapmayan bir sözcük kullanıldığı sanılıyor. Birçok kimse 

de, –bir etnik kimlik karşılaştırması ile– kendisinin aslında Türk olmadığını, 

Kürt, Arap, Arnavut, Lâz, Gürcü, Çerkez, Boşnak vb olduğunu söylüyor.

Dahası var: TBMM’nde grubu bulunan dört siyasî partinin üçer temsilci-

sinden oluşan ve yeni Anayasa Taslağını hazırlamakla görevlendirilen Anayasa 

Uzlaşma Komisyonu’nda görüşülmek üzere, yürürlükteki Türkiye Cumhuriyeti 

Anayasası’nın “Türk vatandaşlığı” kenar başlıklı 66. maddesinin yerini alacak 

Taslak madde için siyasî partilerce Yazım Komisyonu’na yapılan önerilerin 

çoğu da, bu modaya uygun bir içerik taşıyor. Yeni maddenin kenar başlığı için 

MHP şimdiki “Türk vatandaşlığı” ibaresinin korunmasını isterken; AK Parti ya 

da –basında kullanılan yaygın kısaltma ile– AKP ve BDP “Vatandaşlık”, CHP 

seçenekli olarak “Vatandaşlık-Türk vatandaşlığı” sözcük veya ibarelerini öneriyor.

Aynı yaklaşımla MHP, 66. maddenin I. fıkrasında “Türk Devletine vatandaş-



lık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.” tanımının korunmasını isterken; AKP, bu 

tanımı, başındaki “Türk” sözcüğüne yer vermeksizin “Devlete vatandaşlık bağı 



ile bağlı olan herkes Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır.” şekline dönüştürüyor. 

CHP ve BDP ise, Anayasa’nın vatandaşlık tanımından çok eşitlik hükmünde 

yer alacak hükümler öneriyor. Bu çerçeve içinde CHP, “Türk vatandaşlığı”; 

BDP ise “Türkiye vatandaş-lığı” terimini kullanıyor.

Yaklaşım farkı, yürürlükteki Anayasa’nın milletvekilleri ve Cumhurbaşka-

nının göreve başlarken ant içmelerine ilişkin 81 ve 103. maddelerinin yerini 

alacak hüküm-lerle ilgili önerilerde de görülmektedir. Hâlen bu maddeler uya-

rınca milletvekilleri, “... büyük Türk Milleti önünde ...”; Cumhurbaşkanı ise, “... 



büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda ...” ant içerler. Bu ibareler yerine CHP, 

milletvekili ve Cumhurbaşkanı antlarında “...Türk Milleti önünde...”; MHP, 

milletvekili andında “...büyük Türk Milleti huzurunda ...”, Cumhurbaşkanı 

andında “...büyük Türk Milleti ve tarih huzurunda ...” ibarelerini önerirken; 

AKP, milletvekili ve Cumhurbaşkanı antları için “Türk Milleti” ibaresine yer 

vermeksizin “... mukaddesatım ve şerefim üzerine yemin ederim.” biçiminde 

tamamlanan birer metin önermekte; milletvekili andı için herhangi bir öneri 

getirmeyen BDP ise, ikincisi için “Türk Milleti” ibaresine yer vermeksizin 

Cumhurbaşkanı, TBMM Genel Kurulunda ... yemin ederek görevine başlar.” 

hükmünü önermektedir.

Böylesine farklı yaklaşımlar arasında nasıl bir uzlaşma sağlanacağı, Ana-

yasa Uzlaşma Komisyonu çalışmasını tamamladığı zaman görülecektir. Gerçi 

milletvekili ve Cumhurbaşkanı antları bakımından bir yanda CHP ve MHP, 



Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

344


Ankara Barosu Dergisi  2013/ 1

öbür yanda AKP ve BDP önerileri arasında belirli bir yakınlıktan söz edile-

bilir. Üstelik AKP ve BDP, gerek vatandaşlık tanımında, gerek milletvekili 

ve Cumhurbaşkanı antlarında “Türk” sözcüğüne yer vermemek konusunda 

kararlı görünmektedirler. Böylece çok ilginç bir tablo ortaya çıkıyor. Bu, aynı 

zamanda her türlü milliyetçiliği, bu arada Türk milliyet-çiliğini ayaklarının 

altına aldıklarını söyleyen Başbakan Erdoğan’ın

[1]


 partiler arasında geniş bir 

uzlaşma olmazsa yeni Anayasayı BDP desteğiyle TBMM Genel Kurulundan 

geçirip halkoylamasına sunma düşüncesinin altyapısını oluşturmaktadır.

II. “Türk” Sözcüğü ve Anlamı

Aslında yukarıda işaret edilen farklı düşünce ve tutumların, dolayısıyla uzlaş-

mazlığın temelinde “Türk” sözcüğünün özel isim olarak kullanıldığında yalnız 

bir etnik kimliği değil; aynı zamanda bir vatandaşlık kimliğini ifade ettiğinin 

dikkate alınmayışı vardır. Anayasal metinlerde ise bu sözcük, sadece “Türk 



vatandaşı” anla-mında kullanılmaktadır.

Bu nedenlerle konuyu hem Türkiye’deki tarihî gelişimi içinde, hem karşı-

laştırmalı hukuk açısından incelemekte yarar görüyoruz

Çeşitli anlamları arasında cins ismi olarak “güç, kuvvet”, sıfat olarak “güçlü, 



kuvvetli” anlamına gelen “Türk” sözcüğünün bir devlet adında ilk kullanılışı, 

532-744 yıllarında Orta Asya’da hüküm süren Gök-Türk veya Kök-Türk Dev-

letinde görülmektedir. Bu sözcük, kendilerini “Türk budun” olarak adlandıran 

Göktürkler’den kalan taş belgeler niteliğindeki Orhun yazıtlarında “Türk” 

veya “Türük” biçiminde yazılmış ve “devlete bağlı halk, tebaa” anlamında 

kullanılmıştır

[2]

.

Kurucusu Osman Gazi ya da I. Osman’a göre “Devlet-i Osmaniye” olarak 



adlandırılan Osmanlı İmparatorluğu’nda uyrukluların da aynı sözcükle adlan-

dırılması doğaldı.Nitekim ilk yazılı anayasamız niteliğindeki 1876 Kanun-i 

Esasî’nde –günümüz Türkçe’siyle– şu hüküm yer alıyordu: “Osmanlı Devleti 

[1]  Bk. Sabah, 18.2.2013, s. 1, 20 “Ne Türk, Ne Kürt Milliyetçiliği”; Bugün, 18.2.2013, s. 

13 “Erdoğan: Kimse, Kürtlük ve Türklükle karşımıza çıkmasın”; İHA Bülteni (Eda Işık/

Ahmet Topal), 19.2.2013 “AK Parti Grup Toplantısı”.

[2]  Bu konuda daha geniş bilgi için bk. Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi, C. 23, 

İstanbul 1986 (Librairie Larousse – Milliyet), s. 11804 “Türk”; Ana Britannica Genel 

Kültür Ansiklopedisi, C. 30, İstanbul 1994 (Encylopaedia Britannica, Inc. – Hürriyet), 

s. 369 “Türkler”; İslâm Ansiklopedisi, C. 12/2, Eskişehir 2001 (MEB Devlet Kitapları), 

s. 142 vd “Türkler”.

 

Yine “MEB Devlet Kitapları” arasında yayımlanan Türk Ansiklopedisi’nde ise bu anlamda 



ne “Türk”, ne “Türkler” başlıklı bir maddeye yer verilmeyişi, bu adı taşıyan bir ansiklopedi 

için açıklanması güç bir eksikliktir. Bu maddenin alfabetik sıraya göre bulunması gereken 

yer için krş. Türk Ansiklopedisi, C. XXXII, Ankara 1983, s. 63.



Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

345


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

uyrukluğunda bulunan bireylerin tümüne herhangi din ve mezhepten olursa olsun 

istisnasız Osmanlı denir.” (m. 8). “Osmanlı” sözcüğü, Kanun-i Esasî’de Devletin 

veya ülkenin adından başka kamu hak ve özgürlükleri ile ilgili hükümlerde de 

tekil veya çoğul olarak geçer (m. 9, 13, 14,17, 18).

1921 Teşkilât-i Esasiye Kanunu (m. 3) ile konulan yeni adıyla Türkiye 

Devleti’nin vatandaş tanımı ise, 29 Ekim 1923 günü Cumhuriyet’in ilânından 

sonra yapılan 1924 Teşkilât-i Esasiye Kanunu’nda verilmiştir: “Türkiye ahalisine 



din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle (Türk) ıtlak olunur.” (m. 88/I). 

1945 yılında Teşkilât-i Esasiye Kanunu, –“mana ve kavramda bir değişiklik 



yapılmaksızın” (m. 104)– “Anayasa” olarak Türkçeleştirilirken anılan tanım 

da, şöyle ifade edilmiştir: “Türkiye’de din ve ırk ayırt edilmeksizin vatandaşlık 



bakımından herkese ‘Türk’ denir.” (m. 88/I). Fakat 1952 yılında yeniden önceki 

Teşkilât-i Esasiye Kanunu met-nine dönülmüştür.“Türk”sözcüğü, ayrıca 1924 

Teşkilât-i Esasiye Kanunu/Anayasa’nın milletvekili seçme ve seçilme hakları 

ile kamu hak ve özgürlüklerine ilişkin çeşitli maddelerinde de tekil veya çoğul 

olarak kullanılmıştır (m.10-11, 68, 69, 82, 87).

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal 

Atatürk, Âfet İnan’a yazdırdığı, bazı bölümlerini bizzat kaleme aldığı “Vatandaş 

İçin Medenî Bilgiler” kitabında “Türk milleti” için şu özlü tanımı yapmıştır: 

Türkiye Cumhuriyetini kuran Türkiye halkına Türk milleti denir.

[3]

.

İşte Atatürk’ün Cumhuriyet’in 10. yılında “Az zamanda çok ve büyük işler 



yaptık. ... Fakat yaptıklarımızı asla kâfi göremeyiz.” dediği, “Millî kültürümüzü 

muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkaracağız.” hedefini gösterdiği, Türk mil-

letinin üstün yetenek ve niteliklerini belirttiği ünlü söylevinin sonunda “Ne 



mutlu Türküm diyene!” sözüyle kastettiği Türk, yukarıda anılan tanımlardaki 

Türk’tür


[4]

.

Başlangıç Kısmındaki ifade ile “27 Mayıs 1960 Devrimi” sonrasında 1961 



yılında yapılan ve halkoylamasıyla kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 

Vatandaşlık” kenar başlıklı 54. maddesinde şu tanımı vermiştir: “Türk Devle-



tine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.” (f. I). “Türk” sözcüğü, 1961 

Anayasası’nda ayrıca temel hak ve özgürlükler ile milletvekili veya Cumhuriyet 

Senatosu üyesi seçme ve seçilmeye ilişkin çeşitli maddelerde tekil veya çoğul, 

olumlu veya olumsuz cümle yapısı içinde kullanıldığı gibi (m. 18/III, 54/II, IV, 

[3] 

Bk. Afet [İnan], Vatandaş İçin Medenî Bilgiler, I. Kitap, İstanbul 1933, s. 7; A. Âfetinan, 



Medenî Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, Ankara 1969 (Türk Tarih Kurumu 

Yayınları, XVI. Seri – Sa. 9), s. 18, 351 (Atatürk’ün el yazısıyla).

[4] 

Cumhurbaşkanı Atatürk’ün 29 Ekim 1933 günü Ankara’da yapılan törende verdiği Onuncu 



Yıl Söylevi’nin tam metni için bk. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II (1906-1928), 2. 

bası, Ankara 1959 (Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları: 1), s. 274-276; Atatürk’ün 

Bütün Eserleri, C. 26 (1932-1934), İstanbul 2009 (Kaynak Yayınları), s. 267 vd.



Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

346


Ankara Barosu Dergisi  2013/ 1

58/I, 60/I, 68/I, 71, 72); “Türk Milleti” terimi Başlangıç (f. II) ile egemenlik 

ve yargı yetkisine ilişkin hükümlerde (m. 4/I, 7), “Türk toplumu” terimi ise, 

ailenin ve devrim kanunlarının korunması ile ilgili hükümlerde kullanılmıştır 

(m. 35/I, 153/I)

12 Eylül 1980 askerî müdahalesi ya da darbesinden sonra 1982 yılında 

yapılan ve yine halkoylamasıyla kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 

bu kez “Türk vatandaşlığı” kenar başlığını taşıyan 66. maddesinde 1961 Anaya-

sası’ndaki tanımı benimsemiştir: “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan 

herkes Türktür.” (f. I). “Türk” sözcüğü, 1982 Anayasası’nda ayrıca Başlangıç (f. 

V, VI, IX) ile siyasî haklar ve ödevlere, milletvekili seçilmeye ilişkin hükümlerde 

tekil olarak, olumlu veya olumsuz cümle yapısı içinde kullanıldığı gibi (m.66/

II, IV, 70/I, 72, 76/I); “Türk Milleti” terimi Başlangıç (f. I, III, IX) ile Devletin 

temel amaç ve görevlerine, egemenlik ve yargı yetkisine ilişkin hükümlerde (m. 

5, 6/II, 7, 9), “Türk Vatanı” ve “Türk Devleti” terimleri Başlangıç (f. I), “Türk 



toplumu” terimi ailenin ve devrim kanunlarının korunması ile ilgili hüküm-

lerde (m. 41/I, 174/I), “Türk vatandaşı” terimi tekil veya çoğul olarak eğitim 

ve öğretim kurumlarında ana dili olarak Türkçe öğretimi, yabancı ülkelerde 

çalışan Türk vatandaşlarına yardımcı olma, yurt dışında bulunan Türk vatan-

daşlarının oy hakkı, genel olarak seçme ve halkoylamasına katılma hakları ile 

ilgili hükümlerde kullanılmıştır (m. 42/X, 62, 67/II-III).

Görüldüğü gibi anayasal terim olarak “Türk” sözcüğü, bir etnik kimliği 

değil, bir vatandaşlık kimliğini ifade etmektedir. Bu konuda 1961 yılından 

beri yürürlükte olan anayasal tanım değişmemiştir. Fakat yeni Anayasa’da Türk 

vatandaşlığı tanımının “Türkiye Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkese 



hiçbir etnik fark gözetmeksizin Türk denir.” biçiminde ifade edilmesi, gerek 

Devletin adına uygunluk, gerek farklı etnik kökenlerden insanları ortak bir 

vatandaşlık kimliğinde birleştirme amacının açıklıkla belirtilmesi bakımından 

daha isabetli olacaktır

[5]

.

III. Yabancı Anayasalardan Örnekler



Yabancı anayasalarda da her milletin kendi adını ifade eden sözcüklerle vatan-

daşlık tanımı yapıldığı ya da temel insan hak ve özgürlüklerine ilişkin hüküm-

ler konduğu görülmektedir. Ayrıntılarına girmeksizin bazı AB ülkelerinin 

yürürlükteki anayasaları ile AB üyesi olmayan bir Avrupa ülkesi olarak İsviçre 

Konfederasyonu Anayasası’ndan örnekler vermek, konuyu karşılaştırmalı hukuk 

açısından değerlendir-mek bakımından yararlı olacaktır:

[5] 

Bu konuda ayrıca bk. Hikmet Sami Türk, “Anayasa Değişikliği İçin Öneriler”, Parlamento



Eylül/Ekim 2011, S. 277, s. 34.


Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

347


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

Başlangıcında belirtildiği gibi, “...birleşik bir Avrupa’da eşit haklara sahip bir 



üye olarak dünya barışına hizmet etmek iradesiyle ... das Deutsche Volk” (Alman 

Halkı) tarafından “anayasa yapma erkine dayanılarak” kabul edilen Federal 

Almanya Cumhuriyeti Anayasası

[6]


, aksine yasal düzenleme bulunmadıkça Alman 

uyrukluğuna sahip kişinin “Deutscher” (Alman) olduğunu belirtmektedir (m. 

116/1). “Alle Deutschen” (Tüm Almanlar), toplantı, dernek kurma, yerleşme 

ve meslek seçme haklarına sahiptirler (m. 8/1, 9/1, 11/1, 12/1).

Demokratik bir cumhuriyet”, “özerk eyaletlerden oluşan federal bir devlet” 

öngören Avusturya Federal Anayasası (m. 1, 2)

[7]

, vatan savunması yüküm-



lülüğünü “jeder männliche österreichischer Staatsbürger” (her erkek Avusturya 

vatandaşı) için zorunlu, “österreichische Staasbürgerinnen” (kadın Avusturya 

vatandaşları) için gönüllü hizmet olarak düzenlemiştir (m. 9a/3-4).

Hollanda Krallığı Anayasası’na

[8]

 göre; kimin “Nederlander” (Hollandalı) 



olduğu kanunla düzenlenir (m. 2/1); “Alle Nederlanders” (Bütün Hollandalılar), 

kamu makamlarında eşit olarak görev almak hakkına sahiptirler (m. 3); “iedere 

[6] 

Federal Almanya Cumhuriyeti Anayasası’nın Almanca özgün metni için bk. Udo Di Fabio 



(Textausgabe mit Sachverzeichnis und Einführung), Grundgesetz, 41. Aufl., München 

2007 (Beck Texte im dtv), s. 15-76; Adolf Kimmel/Christiane Kimmel (Textausgabe mit 

Einführung und Sachverzeichnis), Verfassungen der EU-Mitgiedstaaten, 6. Aufl., München 

2005 (Beck Texte im dtv), s. 57-110; Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland 

(www.bundestag.de/.../grundgesetz/index.ht...; www.gesetze-im-internet.de/.../gesamt.

pdf). İngilizce ve Türkçe çevirileri için bk. Gisbert H. Flanz (Ed.), Constitutions of the 

Countries of the World VII Germany. Gisbert H. Flanz (Translation), The Basic Law 

for the Federal Republic of Germany (including 51st Amendment of July 26, 2002), 

New York 2003 (Oceana Publications), s. 39-99; Alişan Genç (Çev.), Federal Almanya 

Cumhuriyeti Anayasası, Berlin [?] (Concept Verlag), 3-60; T. C. Adalet Bakanlığı Kanunlar 

Genel Müdürlüğü (Çev.), Avrupa Birliği Üyesi Bazı Ülkelerin Anayasaları, Ankara 2011 

(T. C. Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Dairesi Başkanlığı), s. 209-276.

[7] 

Avusturya Federal Anayasası’nın Almanca özgün metni için bk. Hans R. Klecatsky/Siegbert 



Morscher (Herausgeber), Die österreichische Bundesverfassung, Wien 1997 (Manz Verlag), 

s. 8-230; Kimmel/Kimmel, age, s. 459-544; Gisbert H. Flanz (Ed.), Constitutions of the 

Countries of the World I Austria, Booklet 2, The Federal Constitutional Law, Official 

German Text, New York 2000 (Oceana Publications), s. 1-87; Bundes-Verfassungsgesetz 

(www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?...). İngilizce ve Türkçe çevirileri için bk. Gisbert 

H. Flanz (Ed.), Constitutions of the Countries of the World I Austria, Booklet 1, 

Gisbert H. Flanz (Translation) The Federal Constitutional Law, New York 2000 (Oceana 

Publications), s. 1-95; T. C. Adalet Bakanlığı Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 

1-98.

[8]  Hollanda Krallığı Anayasası’nın Felemenkçe özgün metni için bk. Grondwet voor het 



Koninkrijk der Nederlanden (www.st-ab.nl/wetgrondwet.htm); Nederlandse grondwet 

(nl.wiki-source.org/.../Nederlandse_grondwe...). Almanca, İngilizce ve Türkçe çevirileri 

için bk. Kimmel/-Kimmel, age, s. 437-458; Gisbert H. Flanz (Ed.), Constitutions of the 

Countries of the World XIII Kingdom of Netherlands. Frank Hendrickx (Translation)/

Ministry of Home Affairs (Unofficial English Translation), The Constitution of the 

Kingdom of the Netherlands, New York 1996 (Oceana Publications), s. 1-35; T. C. 

Adalet Bakanlığı Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 355-384.



Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

348


Ankara Barosu Dergisi  2013/ 1

Nederlander” (her Hollandalı) –kanunda öngörülen sınırlamalar ve istisnalar 

dışında– genel temsil organlarının üyelerini seçmek ve bu organlara üye seçilmek 

(m. 4), –yine kanunda öngörülen veya kanun gereğince yapılan sınırlamalar 

dışında– işini özgürce seçmek hakkına sahiptir (m. 19/3). Geçimini bizzat 

sağlayamayan “Nederlanders” (Hollandalılar), ülke içinde kanunla düzenlenecek 

bir kamusal sosyal yardım istemek hakkına sahiptirler (m. 20/3).

Belçika Anayasası’na göre

[9]


; topluluk ve bölgelerden oluşan bir federal 

devlet olan Belçika’da Almanca Konuşanlar Topluluğu, Flaman Topluluğu ve 

Fansız Topluluğu olarak üç toplum; Valon Bölgesi, Flaman Bölgesi ve Brüksel 

Bölgesi olarak üç bölge; Almanca Bölgesi, Fransızca Bölgesi, Felemenkçe Bölgesi 

ve iki dilli Başkent Brüksel Bölgesi olarak dört dil bölgesi vardır (m. 1-4). İşte 

bu topluluk ve bölgeleri birleştiren Belçika Anayasası, sivil ve askerî makam-

lara gelmede Belçikalıların kanun önünde eşitliği; Belçikalılara tanınan hak 

ve özgürlüklerden yararlanmanın ayırım gözetilmeksizin sağlanması; toplantı 

ve dernek kurma hakları ile ilgili hükümlerinde ülke vatandaşlarını anılan üç 

dildeki ortak bir terimi ifade eden sözcüklerle “Belgier”, “belges” ve “Belgen” 

(Belçikalılar ) olarak adlandırmaktadır (II. Başlık, m. 10/II, 11, 26/I, 27).

Fransız Anayasası’nın

[10]

 Başlangıcında “Le peuple français” (Fransız halkı), 



1789 Beyannamesi ile tanımlanan, 1946 Anayasası’nın Başlangıcında teyit 

edilen ve tamamlanan insan hakları ve ulusal egemenlik ilkelerine bağlılığını 

ilân etmektedir. Bu terim, Anayasa’da ayrıca Cumhuriyetin “au sein du peuple 

français” (Fransız halkının sinesinde) deniz aşırı halkları ortak bir özgürlük, 

eşitlik ve kardeşlik ideali içinde tanıması (m. 72-3/I), “Les Français” (Fransızlar) 

[9] 

Belçika Anayasası’nın Almanca, Fransızca ve Felemenkçe özgün metinleri için sırasıyla bk. 



Die Verfassung Belgiens (www.senate.be/deutsch/const_de.html); Kimmel/Kimmel, age, 

s. 1-40); Gisbert H. Flanz (Ed.), Constitutions of the Countries of the World I Belgium, 

The Constitution of Belgium. Booklet 2, Official French, Dutch and German Texts, New 

York 2001 (Oceana Publications), s. 83-125 “Die Verfassung Belgiens. Koordinierter Text 



vom 17. Februar 1997”; Flanz (Ed.), age, s. 1-41 “La Constitution Belge. Texte coordonné du 

17 février 1997”; La constitution belge (www.senate.be/doc.const_fr.html); De Belgische 

Grondwet (www.senate.be/doc/-const_nl.html); Flanz (Ed.), age, s. 41-82 “De Belgische 



Grondwet. Gecoördineerde tekst van 17 februari 1997” . İngilizce ve Türkçe çevirileri için bk. 

Flanz (Ed.), age, Booklet 1, Flanz/Inter-University Associates, Inc. (English Translation), 

s. 1-48; T. C. Adalet Bakanlığı Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 99-147.

[10]  Fransız Anayasası’nın Fransızca özgün metni için bk. Constitution du 4 octobre 1958, 

Version consolidée au 01 décembre 2009 (Legifrance.gouv.fr–Le service public de l’accès 

au droit); Gisbert H. Flanz (Ed.), Constitutions of the Countries of the World VII 

France. Constitution du 4 octobre 1958 (mise a jour au 3 octobre 2000), New York 2000 

(Oceana Publications), s. 27-44 (Official text of the French Government). Almanca, 

İngilizce ve Türkçe çevirileri için bk. Kimmel/Kimmel, age, s. 169-195; Flanz (Ed.), age, 

Inter-University Associates, Inc. (English Translation), s. 1-26; T. C. Adalet Bakanlığı 

Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 169-207.



Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

349


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

sözcüğü ise Fransa dışında yerleşik Fransızların Senato’da temsili (m. 24/III) 

ile ilgili olarak kullanılmıştır.

İrlanda Anayasası’nda

[11]

 “The Irish Nation” (İrlanda Milleti), önce kendi 



hükümet şeklini seçme, diğer milletlerle ilişkilerini belirleme ve siyasal, ekonomik 

ve kültürel hayatını kendi özellik ve geleneklerine göre geliştirme konusundaki 

devredile-mez, ilga edilemez ve egemen hakkını teyit etmekte (m. 1); sonra da 

kesin isteğinin İrlanda adası topraklarını paylaşan tüm halkları farklı kimlikleri 

ve gelenekleri ile barışçı yollardan uyum ve dostluk içinde birleştirmek oldu-

ğunu açıklamaktadır (m. 3). “Irish language” (İrlanda dili), ulusal dil olarak 

birinci resmî dildir; “English language” (İngiliz dili) de ikinci resmî dil olarak 

kabul edilir (m. 8).

İspanyol Anayasası’nın

[12]


 Başlangıcında “La Nación española” (İspanyol 

Mil-leti), adalet, özgürlük ve güvenlik sağlamak ve tüm vatandaşlarının refahını 

geliştir-mek arzusu ile hareket ederek, kendi egemen iradesi ile kabul ettiği 

temel ilkeleri ilân etmiştir. Bu terim, İspanyol Milletinin bozulmaz birliğini, 

tüm İspanyolların ortak ve bölünmez vatanını belirten, fakat onu oluşturan 

milliyetler ve bölgelerin özerklik ve aralarında dayanışma hakkını tanıyan ve 

garanti eden Anayasa’nın 2. maddesinde de geçer. Ayrıca Anayasa’nın hak ve 

özgürlüklerle ilgili maddelerinde onların öznesi olarak “los españoles” (İspan-

yollar) veya “todos los españoles” (tüm İspanyollar) sözcükleri kullanılmıştır (m. 

14, 19/I, 29/I, 47).

Portekiz Cumhuriyeti Anayasası’nın

[13]


 Başlangıcında “longa resistência do 

povo portuguêsa” (Portekiz halkının uzun yıllar süren direnişi) sonucunda 25 

[11]  İrlanda Anayasası’nın “ikinci resmî dil” İngilizce özgün metni için bk. Bunreacht Na 

hÉirann. Constitution of Ireland (www.taoiseach.gov.ie/Constitution%20...; www.

Constitution.org/-..._irelan...); Gisbert H. Flanz (Ed.)/Inter-University Associates, 

Inc.,, Constitutions of the Countries of the World IX Ireland. Bunreacht Na hÉirann. 

Constitution of Ireland, New York 2002 (Oceana Publications), s. 1-32. Almanca ve 

Türkçe çevirileri için bk. Kimmel/Kimmel, age, s. 255-288; T. C. Adalet Bakanlığı 

Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 277-317.

[12]  İspanyol Anayasası’nın İspanyolca özgün metni için bk. La Constitución Española de 

1978 (noticias.juridicas.com/.../constitucio...); Albert P. Blaustein/Gisbert H. Flanz (Ed.), 

Constitutions of the Countries of the World XVII Spain. Constitución Española, New 

York 1991 (Oceana Publications), s. 89-122 (Texto oficial de la Constitución). İspanyol 

Anayasası’nın Fransızca, İngilizce, Almanca ve Türkçe çevirileri için bk. La Constitution 

espagnole, [Madrid] 1982 (Presidencia del Gobierno); Spanish Constitution, [Madrid] 

1982 (Presidencia del Gobierno); Blaustein/Flanz (Ed.), age, Flanz (Translation), The 

Spanish Constitution, s. 43-87; Kimmel/Kimmel, age, s. 789-830; T. C. Adalet Bakanlığı 

Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 533-583.

[13]  Portekiz Cumhuriyeti Anayasası’nın Portekizce özgün metni için bk. Constituição da 

República Portuguesa (www.parlamento.pt ›...› Legislaçao...; dre.pt/comum/html/legis/

crp.html). Almanca, İngilizce ve Türkçe çevirileri için bk. Kimmel/Kimmel, age, s. 593-

681; Gisbert H. Flanz (Ed.), Constitutions of the Countries of the World XV Portugal

Booklet 1, Inter-University Associates, Inc., Constitution of the Portuguese Republic, Fifth 




Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

350


Ankara Barosu Dergisi  2013/ 1

Nisan 1974 günü Silâhlı Kuvvetlerin müdahalesi ile faşist rejimin devrildiği; 

devrimin “aos Portugueses” (Portekizlilere) temel hak ve özgürlüklerini geri 

verdiği belirtilmiştir. Anayasa’da “Cidadania portuguesa” (Portekiz vatandaşlığı) 

için “Kanun veya uluslararası antlaşmalar gereğince böyle kabul edilen tüm kişiler 

Portekiz Cumhuriyeti vatandaşıdır.” tanımı verilmiş (m. 4); “Portugueses no 

estrangiero” (Yurt dışındaki Portekizliler) için “Yurt dışında bulunan veya orada 

ikamet eden Portekiz vatandaşları, haklarını kullanırken Devletin korumasından 

yararlanırlar ve ülke dışında bulunmaları ile bağdaşan yükümlülükleri yerine 

getirirler.” hükmü konmuştur (m. 14).

Polonya Cumhuriyeti Anayasası’nın

[14]

 oldukça uzun bir metin niteliğindeki 



Başlangıcında özetle 1989’da yeniden egemen ve demokratik bir biçimde kendi 

kaderi üzerinde karar verme olanağını kazandıktan sonra; gerek Tanrı’ya gerçeğin, 

adaletin, iyinin ve güzelin kaynağı olarak inanan, gerek bu inancı paylaşmayan 

ve aynı evrensel değerleri başka kaynaklardan çıkaran, ortak varlık Polonya’ya 

karşı hak ve ödevlerde eşit tüm Cumhuriyet vatandaşları olarak “Naród Polski” 

(Polonya Halkı), bu Anayasa’yı Devletin özgürlük ve adalete, kamu gücünün 

işbirliğine, toplumsal diyaloga, vatandaşların haklarını ve oluşturdukları toplu-

lukları güçlendirme ilkesine dayalı temel hukuku olarak kabul ettiğini açıklar. 

Rzecypospolita Polska” (Polonya Cumhuriyeti), tüm vatandaşların ortak varlığı, 

sosyal adalet ilkelerini gerçekleştiren demokratik bir hukuk devleti, bir birlik 

devletidir (m. 1, 2, 3). Polonya Cumhuriyetinde “jezyk polski” (Polonya dili, 

Lehçe) resmî dildir (m. 27). “Obywatelstwo polskie” (Polonya vatandaşlığı), bu 

kimliğe sahip ana ve babanın çocuğu olarak doğmakla kazanılır. Bir “obywatel 

polski” (Polonya vatandaşı), kendisi feragat etmedikçe Polonya vatandaşlığını 

kaybetmez (m. 34).Tam ehliyetli “obywatele polscy” (Polonya vatandaşları), 

kamu hizmetlerine girme konusunda eşit hakka sahiptirler (m. 60). En geç 

oy verme gününde onsekiz yaşını dolduran her “obywatel polski” (Polonya 

vatandaşı), halkoylamasına katılmak, Cumhurbaşkanı, milletvekili, senatör ve 

yerel yönetim organları seçimlerinde oy kullanmak hakkına sahiptir (m. 62/1).

AB üyesi olmayan bir ülke olarak üç resmî dili (Almanca, Fransızca, İtal-

yanca), hatta Lâtince’den türemiş bir dil olan Romence konuşan kişilerle 

Revision 2001, New York 2002 (Oceana Publications), s. 1-106; T. C. Adalet Bakanlığı 

Kanunlar Genel Müdürlüğü (Çev.), age, s. 439-531.

[14]  Polonya Cumhuriyeti Anayasası’nın Lehçe özgün metni için bk. Konstytucja Rzecypospo-

litej Polskiej (www.sejm.gov.pl/prawo/.../polski/kon1.ht...); Gisbert H. Flanz (Ed.), 

Constitutions of the Countries of the World XV Poland, Booklet 2, Konstytucja 

Rzecypospolitej Polskiej (Official Polish Text), New York 1997 (Oceana Publications), s. 

1-48; Almanca, İngilizce ve Türkçe çevirileri için bk. Kimmel/Kimmel, age, s. 545-591; 

Flanz (Ed.), age, Booklet 1, Inter-University Associates, Inc (English Translation), The 

Constitution of the Republic of Poland, s. 1-61; T. C. Adalet Bakanlığı Kanunlar Genel 

Müdürlüğü (Çev.), age, s. 385-438.




Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

351


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

ilişkilerde bu dille birlikte dört resmî dili bulunan İsviçre Konfederasyonu 

Anayasası’nın

[15]


 Başlangıcında –bu Anayasa’nın anılan ilk üç dildeki metinle-

rinde kullanılan terimlerle– “Das Schweizervolk/Le peuple suisse/Il popolo svizzero” 

(İsviçre halkı) ve kantonlar, dünya önünde özgürlük ve demokrasiyi, bağımsızlık 

ve barışı dayanışma ve aleniyet içinde güçlendirmek için Birliği yenilemek 

çabasıyla bu Anayasa’yı yaptıklarını belirtirler. İsviçre halkı ve adları Anayasa’da 

gösterilen yirmi iki kanton tarafından “Schweizerishe  Eidgenessonschaft / Con-



fédération  suisse / Confederatione  svizzera” (İsviçre Konfederasyonu) kurulur 

(m. 1). Konfederasyon, halkın özgürlük ve hakları ile ülkenin bağımsızlık ve 

güvenliğini korur (m. 2/1). Anayasa’nın anılan üç dildeki metinlerinde bazen 

anlam farkları ve sıra değişiklikleriyle kullanılan terimlerle “Schweizerinnen 



und Schweizer/Les suisses et suisseses/Ogni persona di cittadinnanza svizzera” 

(Kadın İsviçreliler ve erkek İsviçreliler/Erkek İsviçreliler ve kadın İsviçreliler/

İsviçre vatandaşlığında olan her kişi), ülkenin her yerinde yerleşmek, İsviçre’yi 

terk etmek ve İsviçre’ye dönmek hakkına sahiptir (m. 24). “Schweizerinnen 



und Schweizer/Les suisses et suisseses/Le persone di cittadinnanza svizzera” (Kadın 

İsviçreliler ve erkek İsviçreliler/Erkek İsviçreliler ve kadın İsviçreliler/İsviçre 

vatandaşlığında olan kişiler), İsviçre’den sınır dışı edilemezler; yabancı makamlara 

ancak kendi rızalarıyla teslim edilebilirler (m. 25/1). Bir komün ve bir kantonun 

hemşehrilik hakkına sahip olan kişi, “Schweizerbürgerin oder Schweizerbürger” 

(Kadın İsviçre vatandaşı veya erkek İsviçre vatandaşı) olup, “citoyenneté suisse/



cittadinnanza svizzera” (İsviçre vatandaşlığı) statüsündedir (m. 37/1). Birlik, 

Auslandschweizerinnen und Auslandschweizer/Suisses et suisseses de l’étranger/-



Svizzeri all’estero” (Yurt dışı kadın İsvçreliler ve yurt dışı erkek İsviçreliler/Yurt 

dışındaki erkek İsviçreliler ve kadın İsviçreliler/Yurt dışındaki İsviçreliler) ara-

sındaki [ilişkileri ve bunların] İsviçre ile olan ilişkilerini teşvik eder; bu amacı 

izleyen örgütleri destekleyebilir (m. 40/1). “Jeder Schweizer/Toute homme de 



nationalité suisse/Gli huomini svizzeri” (Her erkek İsviçreli/İsviçre uyrukluğunda 

olan her erkek/-İsviçre erkekleri”, askerlik hizmeti yapmakla yükümlüdürler; 

kanun, bunun yerine bir sivil hizmet öngörebilir. “Schweizerinnen/Les suisseses/

Le donne” (Kadın İsviçreliler/-İsviçreli kadınlar/Kadınlar) için askerlik hizmeti 

gönüllüdür (m. 59/1-2).

[15]  İsviçre Konfederasyonu Anayasası’nın Almanca, Fransızca ve İtalyanca özgün metinleri 

için bk. Bundesverfassung der Schweizerishen Eidgenossenschaft (www.admin.ch/ch/

sr/101); Constitution fédérale de la Confédération suisse (www.admin.ch/ch/f/rs/101); 

Costituzione federale della Confederaziona Svizzera (www.admin.ch ›...›101); Gisbert 

H. Flanz (Ed.), Constitutions of the Countries of the World XVII Switzerland, The 

Constitution of the Swiss Confederation, New York 1999 (Oceana Publications), s. 1-53 

(Official French Text), 55-106 (Official German Text), 107-157 (Official Italian Text). 

İngilizce çevirisi için bk. Flanz (Ed.), age, Flanz (English Translation), s. 159-224.




Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

352


Ankara Barosu Dergisi  2013/ 1

IV. Sonuç

B

ir makale sınırları içinde dokuz AB ülkesi ile AB üyesi olmayan İsviçre’den 



seçtiğimiz yukarıdaki örnekler de gösteriyor ki; her millet, –içinde farklı 

etnik gruplar veya milliyetler, ülkesinde özerk bölgeler bulunsa da, resmî 

dil yanında bir kültür zenginliği olan ve korunması gereken farklı diller konuşulsa 

da– yaptığı anayasada kendi adını kullanmaktadır. Zaten doğal olan, normal 

olan da budur. Dolayısıyla Anayasa’da Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve 

egemenliğin sahibi olan milletin “Türk Milleti”, onun aynı zamanda vatandaş 

sıfatıyla çeşitli hak ve yükümlüklerin öznesi olan bireylerinin tekil veya çoğul 

Türk” adıyla belirtilmesi bir zorunluluktur. Bu sözcük, Türk Milletini oluş-

turan bütün etnik grupların, yani etnik anlamda Türk, Kürt, Arap, Arnavut, 

Lâz, Gürcü, Çerkez, Rum, Boşnak, Acem, Ermeni veya Yahudi, vb. olarak 

adlandırılan insanların ortak vatandaş kimliğidir. Yapılacak yeni Anayasa da

bütün bu insanları bir araya getirecek, birleştirecek bir toplumsal sözleşme 

olmak zorundadır.

Anayasasında adı söylenemeyen, inkâr edilen bir millet olamaz. Aksi takdirde 

şu soru cevapsız kalacaktır: “Siz, bu Anayasayı hangi millet için hazırlıyorsunuz; 

olası bir halkoylamasıyla hangi milletin onayına sunmayı düşünüyorsunuz?”.



Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

353


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

KAYNAKÇA


AFET [İNAN]: Vatandaş İçin Medenî Bilgiler, I. Kitap, İstanbul 1933.

ÂFETİNAN, A.: Medenî Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, Ankara 1969 (Türk Tarih Kurumu Yayınları, 

XVI. Seri – Sa. 9).

Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi, C. 30, İstanbul 1994 (Encylopaedia Britannica, Inc. – Hürriyet), 

s. 369 “Türkler”.

Atatürk’ün Bütün Eserleri, C. 26 (1932-1934), İstanbul 2009 (Kaynak Yayınları).

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II (1906-1928), 2. bası, Ankara 1959 (Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları: 1).

De Belgische Grondwet (www.senate.be/doc/-const_nl.html).

BLAUSTEIN, Albert P./FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World XVII Spain. Constitución 

Española, New York 1991 (Oceana Publications)

Bugün, 18.2.2013, s. 13 “Erdoğan: Kimse, Kürtlük ve Türklükle karşımıza çıkmasın”.

Bundes-Verfassungsgesetz (www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?...).

Bundesverfassung der Schweizerishen Eidgenossenschaft (www.admin.ch/-ch/sr/101).

Bunreacht Na hÉirann. Constitution of Ireland (www.taoiseach.gov.ie/-Constitution%20...; www.Constitution.

org/-..._irelan...).

Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi, C. 23, İstanbul 1986 (Librairie Larousse – Milliyet), s. 11804 “Türk”.

La Constitución Española de 1978 (noticias.juridicas.com/.../constitucio...).

Constituição da República Portuguesa (www.parlamento.pt ›...› Legislaçao...; dre.pt/comum/html/legis/

crp.html).

La Constitution espagnole, [Madrid] 1982 (Presidencia del Gobierno).

Constitution du 4 octobre 1958, Version consolidée au 01 décembre 2009 (Legifrance.gouv.fr–Le service 

public de l’accès au droit).

Constitution fédérale de la Confédération suisse (www.admin.ch/ch/f/rs/101).

Costituzione federale della Confederaziona Svizzera (www.admin.ch ›...›101).

DI FABIO, Udo (Textausgabe mit Sachverzeichnis und Einführung): Grundgesetz, 41. Aufl., München 2007 

(Beck Texte im dtv).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World I Austria, Booklet 1, Gisbert H. FLANZ 

(Translation) The Federal Constitutional Law, New York 2000 (Oceana Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World I Austria, Booklet 2, The Federal Constitu-

tional Law, Official German Text, New York 2000 (Oceana Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World I Belgium, The Constitution of Belgium, 

Booklet 1, Gisbert H. FLANZ/INTER-UNIVERSITY ASSOCIATES, INC. (English Translation).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World I Belgium, The Constitution of Belgium. 

Booklet 2, Official French, Dutch and German Texts, New York 2001 (Oceana Publications).




Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

354


Ankara Barosu Dergisi  2013/ 1

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World VII Germany. Gisbert H. Flanz (Translation), 

The Basic Law for the Federal Republic of Germany (including 51st Amendment of July 26, 2002), New York 

2003 (Oceana Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World VII France. Constitution du 4 octobre 1958 

(mise a jour au 3 octobre 2000), New York 2000 (Oceana Publications), (Official text of the French Government). 

Gisbert H. FLANZ/INTER-UNIVERSITY ASSOCIATES, INC. (English Translation).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.)/INTER-UNIVERSITY ASSOCIATES, INC.: Constitutions of the Countries of the World IX 

Ireland. Bunreacht Na hÉirann. Constitution of Ireland, New York 2002 (Oceana Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World XIII Kingdom of Netherlands. Frank 

HENDRICKX (Translation)/MINISTRY OF HOME AFFAIRS (Unofficial English Translation), The Constitution of 

the Kingdom of the Netherlands, New York 1996 (Oceana Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World XV Poland,Booklet 1, INTER-UNIVERSITY 

ASSOCIATES, INC. (English Translation), The Constitution of the Republic of Poland, New York 1997 (Oceana 

Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World XV Poland, Booklet 2, Konstytucja Rzecy-

pospolitej Polskiej (Official Polish Text), New York 1997 (Oceana Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World XV Portugal, Booklet 1, INTER-UNIVERSITY 

ASSOCIATES, INC., Constitution of the Portuguese Republic, Fifth Revision 2001, New York 2002 (Oceana 

Publications).

FLANZ, Gisbert H. (Ed.): Constitutions of the Countries of the World XVII Switzerland, The Constitution of 

the Swiss Confederation, New York 1999 (Oceana Publications) (Official French Text), (Official German Text), 

(Official Italian Text). Gisbert H. FLANZ (English Translation).

GENÇ, Alişan (Çev.): Federal Almanya Cumhuriyeti Anayasası, Berlin [?] (Concept Verlag).

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (www.st-ab.nl/wetgrondwet.-htm).

Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (www.bundestag.de/.../-grundgesetz/index.ht...; www.

gesetze-im-internet.de/.../gesamt.pdf).

İHA Bülteni (Eda IŞIK/Ahmet TOPAL), 19.2.2013 “AK Parti Grup Toplantısı”.

İslâm Ansiklopedisi, C. 12/2, Eskişehir 2001 (MEB Devlet Kitapları), s. 142 vd “Türkler”.

KIMMEL, Adolf/KIMMEL, Christiane (Textausgabe mit Einführung und Sach-verzeichnis): Verfassungen der 

EU-Mitgiedstaaten, 6. Aufl., München 2005 (Beck Texte im dtv).

KLECATSKY, Hans R./MORSCHER, Siegbert (Herausgeber), Die österreichi-sche Bundesverfassung, Wien 1997 

(Manz Verlag).

Konstytucja Rzecypospolitej Polskiej (www.sejm.gov.pl/prawo/.../polski/-kon1.ht...).

Nederlandse grondwet (nl.wiki-source.org/.../Nederlandse_grondwe...).

Sabah, 18.2.2013, s. 1, 20 “Ne Türk, Ne Kürt Milliyetçiliği”.

T. C. ADALET BAKANLIĞI KANUNLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ (Çev.): Avrupa Birliği Üyesi Bazı Ülkelerin Anayasaları, 

Ankara 2011 (T. C. Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Dairesi Başkanlığı).




Adı İnkâr Edilen Millet / TÜRK

355


2013/ 1  Ankara Barosu Dergisi

TÜRK, Hikmet Sami: “Anayasa Değişikliği İçin Öneriler”, Parlamento, Eylül/Ekim 2011, S. 277, s. 34-36.

Die Verfassung Belgiens (www.senate.be/deutsch/const_de.html).

KISALTMALAR



AB  

:

 Avrupa Birliği



age  

:

 adı geçen eser



AKP :

 AK Parti Adalet ve Kalkınma Partisi



Al.  

:

 Almanca


Aufl. :

 Auflage (Al.)



BDP :

 Barış ve Demokrasi Partisi



Bk., bk. 

:

 bakınız


Cilt

CHP :

 Cumhuriyet Halk Partisi



Çev. :

 Çeviren


Ed.  

:

 Editor (İng.)



EU  

:

 Europäische Union (Al.)



fıkra

Inc.  

:

 Incorporated (İng.)



İHA :

 İhlâs Haber Ajansı



İng. :

 İngilizce



krş.  

:

 karşılaştırınız



m.  

:

 madde


MEB :

 Millî Eğitim Bakanlığı



MHP :

 Milliyetçi Hareket Partisi



S., Sa. 

:

 Sayı


s.  

:

 sayfa


TBMM :

 Türkiye Büyük Millet Meclisi



T.C. :

 Türkiye Cumhuriyeti



vb.  

:

 ve benzeri, ve bunun gibi, ve başkaları



vd.  

:

 ve devamı






Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə