Akarsularda aşindirma akarsu, belirli bir yatak içinde sürekli veya en az bir mevsim boyunca akan sudur



Yüklə 445 b.
tarix04.02.2018
ölçüsü445 b.


  AKARSULARDA AŞINDIRMA

  • Akarsu, belirli bir yatak içinde sürekli veya en az bir mevsim boyunca akan sudur.

  • Akarsuyun doğduğu yere kaynak, döküldüğü yere ağız denir.

  • Bir akarsuyu komşu akarsu havzasından ayıran sınıra su bölümü çizgisi denir.

  • Su bölümü çizgisi, kalkerli arazilerde, kurak bölgelerde ve bataklık alanlarda belirsizdir.


AKARSULARDA AKIM (DEBİ)

  • Akım, akarsu yatağının herhangi bir kesitinden 1 sn.de geçen su miktarıdır.

  • m ³/sn  olarak ifade edilir.

  • Akımı en yüksek olan akarsu Amazon

  • dur. Türkiye’de ise Fırat tır.



Akımda Etkili olan Faktörler

  • Havzaya düşen yağış miktarı,

  • Araziyi oluşturan taş ve tabakaların geçirimliliği,

  • Sıcaklık : Sıcaklığın arttığı dönemlerde buharlaşma artacağından dolayı o dönemde akım düşmesi olur. Ayrıca kış sıcaklıklarının çok düşük olduğu yerlerde yağışlar kar  şeklinde düşer. Bunlar kışın erimediği için akarsu bu dönemde beslenemez. Dolayısıyla akım düşmesi görülür.

  • Akarsu yatağı çevresindeki bitki örtüsü

  • Havzanın genişliği,

  • Havzadaki dağların kar buzları,

  • Yer altı suları ve kaynakları,

  • Beşeri faktörler: Akarsulardan sulama amacıyla yararlanılması



AKARSU REJİMİ [Akarsuyun akımında yıl boyunca meydana gelen değişikliğe akarsu rejimi denir]

  • Akarsu Rejiminde Etkili Faktörler

  • Yağış rejimi (en fazla etkili olan faktördür)

  • Sıcaklık şartları

  • Havzanın genişliği: Aynı iklim bölgesinde geniş olması sadece akımı etkiler. Farklı iklim bölgelerinde geniş ise rejim daha düzenli olur.

  • Akarsu yatak eğimi: Eğimin fazla olması rejimin düzensizliğine yol açar.



Rejimlerine Göre Akarsular

  • Düzenli Rejimli Akarsular: Yıl boyunca akım değişikliğinin az olduğu akarsulardır. Ekvatoral iklim ve Ilıman Okyanus iklimlerindeki akarsular. Bu akarsular yıl boyunca  enerji üretmeye, sulama, içme suyu elde etmeye ve ulaşıma elverişlidir.

  • Düzensiz Rejimli Akarsular: Yıl boyunca akım değişikliğinin fazla olduğu akarsulardır. Yağış rejimi düzensiz olan iklimlerde görülür.

  • Karma Rejimli Akarsular: Sularını farklı iklim bölgelerinden toplayan akarsulardır. Türkiye akarsuları genelde karma rejimlidir. Çünkü kısa mesafede iklim değişmeleri  görülür. 



  • Sel Rejimli Akarsular: Yağışlı dönemlerde coşkun akarsular haline gelip, kurak dönemde kuruyarak ortadan kalkan akarsulardır. Örnek: İç Anadolu Bölgesi akarsularında olduğu gibi.

  • Kaynak Sularıyla Beslenen Akarsular: Gür kaynaklarla beslenen ve seviyelerinde çok  az değişikliğin olduğu akarsular da vardır. Örnek: Manavgat Çayı gür karstik kaynaklarla beslendiği için Akdeniz’deki diğer akarsulara göre daha düzenli akıma sahiptir. Ayrıca  Düden Suyu ve Köprü Çayı da kaynaklarla beslenen akarsulara örnektir.



AKARSULARDA AŞINDIRMA  

  • Kimyasal aşındırma: Akarsuyun geçtiği yerlerdeki kolay eriyebilen kayaları eriterek beraberinde taşıması olayıdır.

  • Mekanik aşındırma: Akarsuların aşındırması daha çok mekanik yolla gerçekleşir.



  Mekanik Aşındırmada Etkili Olan Faktörler

  • Akarsu yatak eğimi,

  • Akarsuyun akımı,

  • Akarsuyun akış hızı,

  • Akarsuyun yük miktarı,

  • Akarsuyu yatağı çevresindeki bitki örtüsü,

  • Akarsu yatağındaki kayaların özelliği,

  • Akarsular aşındırma faaliyetini daha çok ağızdan kaynağa doğru geri aşındırma şeklinde gerçekleştirir.

  • Denize dökülen bir akarsu yatağını en son deniz seviyesine kadar aşındırır.



AKARSU ASINIM ŞEKİLLERİ



AKARSU AŞINIM ŞEKİLLERİ

  • 1. VADİ: Akarsuların aşındırarak içinde aktığı , sürekli inişi olan yatağına denir.

  • Vadi Tipleri:

  • a. Çentik (“v” biçimli ) vadi: Akarsu yatak eğiminin fazla olduğu alanlarda derine aşındırmanın etkisiyle oluşurlar.  



b. Boğaz (yarma ) vadi: Akarsular tarafından dağların enine yarılması sonucu oluşan ve 

  • b. Boğaz (yarma ) vadi: Akarsular tarafından dağların enine yarılması sonucu oluşan ve 

  • profilleri “u” harfine benzeyen vadilerdir. Türkiye’de en fazla Karadeniz ve Akdeniz

  • Bölgelerinde görülür. Kıyı ile iç kesim arasında önemli geçit yollarıdır.



c. Kanyon Vadi: Oluşumu boğaz vadilere benzer. Fakat kalkerli arazi üzerinde oluştukları için yamaçları basamak basamak düzlüktür.

  • c. Kanyon Vadi: Oluşumu boğaz vadilere benzer. Fakat kalkerli arazi üzerinde oluştukları için yamaçları basamak basamak düzlüktür.

  • Ör: Göksu vadisi ve Köprülü kanyonu. Dünyanın en büyük kanyonu A.B.D’de Colorado kanyonudur.  



d. Tabanlı vadi: Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşur.

  • d. Tabanlı vadi: Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda yana aşındırmanın etkisiyle oluşur.

  • Ör: Ege Bölgesi akarsu vadilerinde olduğu gibi.   



2)MENDERES (BÜKLÜM): Akarsu yatak eğiminin az olduğu alanlarda , akarsuyun büklümler yaparak akması sonucu oluşurlar.

  • Menderesler oluşturan bir akarsuyun özellikleri

  • Yatak eğimi azdır.

  • Akış hızı azdır.

  • Aşındırma gücü azalmıştır.

  • Boyu uzamıştır.

  • Sık sık yatak değiştirir.

  • Hem aşındırma hem de biriktirme yapar.  



DEV KAZANI

  • Akarsuların şelale şeklinde aktığı yerlerde, suların düşme alanında aşındırma ile oluşan çukurluklara denir.

  • Ör:Manavgat, Kurşunlu, Düden şelalelerinde 

  • olduğu gibi.



PERİBACALARI:

  • Volkanik arazilerde kalın tüflü arazilerde) sel aşındırması sonucu oluşur.

  • Tüfler içindeki lavlar yüzeyi kaplayarak akan sel sularının aşındırıcı etkisine karşı  altlarındaki tabakaları korurlar. Zamanla çevresine göre aşınmamış yer şekilleri oluşur. 

  • Bunlara peribacaları denir.

  • Ör: Ürgüp, Göreme, Avanos, ıhlara Vadisi çevresinde (Nevşehir) görülür.



6)KIRGIBAYIR (Badlands: Kötü arazi):

  • Eğimin fazla , bitki örtüsünün seyrek olduğu milli, tüflü arazilerde sel sularının araziyi çok sık bir şekilde yarması ile oluşan yer şekilleridir.

  •   En fazla İç Anadolu ve G.Doğu Anadolu Bölgelerinde görülür.  



PLATO:

  • Akarsular tarafından derince yarılmış yüksek düzlüklere denir. En fazla İç Anadolu Bölgesinde görülür.

  • İç Anadolu Bölgesi: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzun yayla.

  • Akdeniz Bölgesi: Taşeli ve Teke platoları.

  • G.Doğu Anadolu Bölgesi: G. Antep ve Ş.Urfa platoları

  • Doğu Anadolu Bölgesi: Erzurum-Kars platoları.

  • Ege Bölgesi:Bayat (Yazılı kaya ) platosu



Aşınma

  •  

  • Çevre koşulları bir yüzeyin çeşitli biçimlerde aşınmasına neden olabilir. Bunlar ortaya çıkış biçimlerine göre fiziksel-mekanik, kimyasal, biyolojik ve biyokimyasal aşındırmalar olarak sınıflandırılabilir. Aşınmanın derecesi o çevrenin iklim ve hidroloji koşullarına bağlı olarak değişir.



AKARSU BİRİKİM ŞEKİLLERİ



AKARSULARDA BİRİKTİRME  

  • Akarsu Biriktirmesinde Etkili Olan Faktörler

  • Yatak eğiminin azalması (en fazla etkili faktör).

  • Akış hızının azalması.

  • Yük miktarının artması.

  • Akımın düşmesi.

  • Akarsu gücünün azaldığı yerde taşıdığı maddeleri biriktirmeye başlar. Gücünün azaldığı  yerde önce iri maddeleri gücünün tamamen azaldığı yerde ise ince maddeleri biriktirirler.  



BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

  • 1. Birikinti Konisi: Dağlardan inen akarsu veya derelerin taşıdığı malzemeleri, dağ eteğinde eğimin azalması sebebiyle yelpaze şeklinde biriktirmesidir.  



2) Dağ eteği ovası: Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere  denir.

  • 2) Dağ eteği ovası: Birikinti konilerinin birleşmesi sonucu oluşan hafif dalgalı düzlüklere  denir.

  • 3)Dağ içi ovası: Etrafı dağlarla çevrili çukur alanlara inen akarsu ve derelerin taşıdıkları malzemeleri yatak eğimlerinin azaldığı yerde biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir.



4)Taraça (Seki):

  • Akarsuların önce biriktirmesi, sonra tekrar aşındırması ile oluşan basamak şeklindeki düzlüklerdir. Sekiler eski vadi tabanlarıdır.

  • Akarsuyun tekrar aşındırma yapabilmesi için:

  • Akım yükselmesi veya taban seviyesinin yükselmesi gerekir.



5)Delta ovası:Akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle  oluşan düzlüklerdir.

  • 5)Delta ovası:Akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle  oluşan düzlüklerdir.

  • Ör: Çukurova, Bafra, Çarşamba, Göksu gibi.

  • Delta ovasının oluşabilmesi için:

  • Döküldüğü deniz sığ olmalı (kıta sahanlığı geniş olmalı)

  • Kıyı akıntısı olmamalı.

  • Gel-git olayı kuvvetli olmamalı.

  • Bol miktarda alüvyon taşınmalı.

  • Kuzey batı akarsularının hiç birisi döküldüğü yerde delta ovası oluşturamaz.



6)Irmak adası: Akarsu yatak eğimini azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde taşınan alüvyonların yatak içinde birikmesi ile oluşur.  

  • 6)Irmak adası: Akarsu yatak eğimini azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde taşınan alüvyonların yatak içinde birikmesi ile oluşur.  

  • 7)Taban Seviyesi Ovası: Deniz seviyesine yaklaşan akarsuların taşıdığı maddeleri yatağı çevresinde biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir.



HAZIRLAYAN: ÖZGE SALARVAN





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə