Allotropiya anlayişinin ümumiLƏŞDİRİLMƏSİ TƏCRÜBƏSİNDƏn mürşüd Fərəcov pedaqoqika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent İradə Babaxanova



Yüklə 84,4 Kb.
tarix27.02.2018
ölçüsü84,4 Kb.

Kimya məktəbdə




ALLOTROPİYA ANLAYIŞININ ÜMUMİLƏŞDİRİLMƏSİ TƏCRÜBƏSİNDƏN
Mürşüd Fərəcov

pedaqoqika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

İradə Babaxanova

Xəzər rayonu 156 saylı orta məktəbin kimya müəllimi

Vaqif Əsgərov

Lənkəran Dövlət Universitetinin baş müəllimi
Allotropiya haqqında ilkin və qısa məlumatı “İlk kimyəvi anlayışlar”a aid bəsit və mürəkkəb maddələrlə bağlı dərsdə vermək olar.Burada qeyd edilir ki,eyni növ atomlardan əmələ gələn maddələrə bəsit maddələr deyilir. Şagirdlər artıq bilirlər ki, atomların müəyyən növü element adlanır. Məlum elementlərin sayı110-dur, lakin bəsit maddələrin sayının 400-ə yaxın olduğu bildirilir. Belə sual ortaya çıxır kı, bəsit maddələrin sayının çox olmasına səbəb nədir? Qısa da olsa cavab verilə bilər ki, hər bir element növündən bir neçə bəsit maddə əmələ gələ bilər. Buna da “allotropiya” deyilir. Məsələn, oksigen, ozon bəsit maddələrdir. Hər ikisinin molekulu oksigen atomundan təşkil olunmuşdur.Bu qayda ilə başqa elementlərin də müxtəlif xassəli bəsit maddələr əmələ gətirməsi, bunlara nəyə görə allotropik maddələr deyildiyi sonrakı dərslərdə öyrəniləcəkdir.. “Oksigen”mövzusunu keçdikdə belə bir sual qoyulur:oksigen elementi bəsit maddə olaraq yalnız oksigen qazı əmələ gətirir? Müəllim əlavə olaraq qeyd edir ki, atmosferin yuxarı qatlarında ozon təbəqəsi olduğunu bilirsiniz. Onun da tərkibi oksigen atomlarından ibarətdir. Allotropiya bir elementin bir neçə bəsit maddə əmələ gətirməsi hadisəsidir.Oksigen elementinin əmələ gətirdiyi allotropik şəkildəyişmələr sxem-modeli şagirdlərə çəkdirilir, fərqlər yaddaşda möhkəmləndirilir.

O2 və O3 qazlarının fiziki xassələrindəki əsas fərqləri bilmək üçün şagirdlərin dərslikdəki cədvələ baxmağı təklif olunur.

“Fosfor, alınması, xassələri”ni öyrəndikdə allotropiyaya aid keçmiş biliklər aktuallaşdırılır. Cavablar alındıqdan sonra bu elementin allotropik modifikasiyaları (şəkildəyişmələri) varmı? Əgər varsa, onların quruluşu necə olmalıdır? Sualları aydınlaşdırmaq üçün müəllim şagirdlərə belə bir sualla müraciət edir: Bəsit maddələrdə hansı rabitə növü olur? Fosforun hər atomu neçə belə rabitə əmələ gətirməlidir? Fosforun allotropik şəkildəyişmələrinin quruluş sxemləri göstərilir və soruşulur: bir-biri ilə birləşmiş bu atomlarda sərf edilmiş neçə valentlik vahidi qalır? Cavablar alındıqdan sonra fosforla bağlı xassələrin nəzəri mülahizələrə uyğun gəldiyini təcrübədə sübuta yerinə yetirmək qalır.

Kristal qəfəsin quruluşuna və fiziki xassələrinə görə fosforun allotropik modifikasiyalarını cədvəl üzrə müqayisə edin.




Ağ fosfor

Qirmızı fosfor

Qara fosfor

Açıq sarı rəngli

Qırmızı rəngli

Qara rəngli

Molekulyar kristal qəfəs

Atom kristal qəfəs

Atom kristal qəfəs

Zəhərli,sarımsaq iyli

Zəhərli deyil,iysiz

Zəhərli deyil, iysiz

İşıq saçır,suda h/olmur

İşıq saçmır,suda h/olmur

İşıq saçmır, suda h/olmur

CS2-də h/olur

CS2-də h/olmur

CS2-də h/olmur

400C-də alovlanır

2600C-də alovlanır

49O0C-də alovlanır

Sıxlığı 1,8 q/sm3

Sıxlığı 2,3 q/sm3

Sıxlığı 2,7 q/sm3

Qeyd edək ki, fosforun allotropik şəkildəyişmələrinə səbəb həmin maddələrin kristal qəfəsini təşkil edən fosfor atomları arasındakı ölçünün müxtəlif olmasıdır.

“Kükürd, təbiətdə tapılması və allotropik şəkildəyişmələri” dərs mövzusunda onun atomunun elektron quruluşu və allotropik şəkildəyişmələrində elektronların paylanması haqqında məlumat verilir. Kükürdün əriməsi onun molekul tərkibinin və eləcə də xassələrinin dəyişməsi ilə müşayət olunur.

S8 S6 S4 S2 S

Narncı qırmızı sarı rəngsiz

Kimya fənn kurikulumunun tələbləri əsasında allotropiya anlayışının öyrənilməsinə aid bir dərs nümunəsini nəzərdən keçirək.



X sinif

Mövzu:

Karbonun allotropik şəkildəyişmələri



Standart:

1.1.1. 1.2.1. 3.2.1. 4.1.2.



Məqsəd:

1. Karbonun allotropik şəkildəyişmələrinin quruluşunu, xassələrini müəyyənləşdirir.

2. Karbonun allotropik şəkildəyişmələrini onların fiziki xassələrinə əsasən müqayisə edir, fərqləndirir, səbəbini aydınlaşdırır.

3. Almaz, qrafit, ağac kömürün tətbiq sahələrinə aid təqdimatlar edir.



İnteqrasiya:

Fizika - 2.1.1. 2.2.1. Biologiya- 2.1.1 Coğrafiya- 2.1.7.



İş forması:

Kollektiv və kiçik qruplarla iş



Təlim üsulu:

Problemli şərh, müzakirə, anlayışın çıxarılması



Resurslar:

Almaz və qrafit nümunələri və kristal qəfəslərinin modeli, şəkil–tablo, cədvəl, kömür parçası, quru ağac çöpləri, qrafit, şüşə lövhə, kompyüter, proyektor, audiovizual disk



Motivasiya:

Şagirdlərə aşağıdakı sxem göstərilir və belə sualla müraciət olunur:

Sxemdə göstərilən maddələri əmələ gətirən hansı elementdir?


Dərsin gedişi:

Şagirdlərə stolun üstündə qoyulmuş kömür parçası, qrafit, hislənmiş şüşə lövhə və brilyant qaşlı üzük bir-bir növbə ilə göstərilir. Sonra isə, bunlar haqqında onlardan məlumat alınır. Şagirdlərdə mövzu ilə əlaqədar müəyyən bir fikir formalaşdırdıqdan sonra onlara bir neçə sual verilir.



Tədqiqat sualı:

Nə üçün almaz, kömür və qrafit doğma qardaşlar sayılır ?

Gördüyünüz bu maddələrdə eyni olan nədir?

Bu maddələr haqqında nə bilirik?



Tədqiqatın aparılması:

Bu suallara cavab tapmaq üçün qruplara bölünək və təklif olunan suallar üzrə axtarış aparaq.

Qruplara verilən tapşırıqlar:

Dərslikdən və təqdim olunan şəkillərdən istifadə etməklə sizə verilən tapşırıqlara cavab hazırlayın.

I qrup- Almaz:

1. Almazın kristallik quruluşu və fiziki xassələrini müəyyənləşdirin.

2. Onun tətbiq sahələri haqqında məlumat verin.

3. Almazın tərkibinin karbon elementindən ibarət olmasını necə sübut etmək olar?

II qrup – Qrafit

1. Qrafitin kristallik quruluşu və fiziki xassələrini müəyyənləşdirin.

2. Onun tətbiq sahələri haqqında məlumat verin.

3. Qrafitin tərkibi hansı element atomlarından ibarətdir? Bunu necə sübut etmək olar?



III qrup – Karbin

1. Karbin və füllerenin kristallik quruluşu və fiziki xassələrini müəyyənləşdirin.

2. Onun tətbiq sahələri haqqında məlumat verin.

3. Karbin və füllerenin tərkibinin karbon atomlarından ibarət olmasını təcrübədə necə sübut etmək olar?

IV qrup – Kömür

1. Kömürün kristallik quruluşu və fiziki xassələrini müəyyənləşdirin.

2. Onun tətbiq sahələri haqqında məlumat verin.

3. Aktivləşmiş kömür necə alınır? Adsorbsiya, desorbsiya nədir?




Qrupların təqdimatı: Tapşırıqların cavablandırılmasını verilən vaxt tamamlandıqdan sonra hər qrupdan bir nəfər tədqiqatın nəticələrini təqdim edir. Onlar bir-birilərinin işləri ilə tanış olurlar.



İnformasiyanın müzakirəsi:

Təqdimatdan alınan cavablara əsasən şagirdlər təqdimat edənlərə suallarla müraciət edirlər, müzakirə aparılır.



Müzakirə: nəticələrin ümumiləşdirilməsi

Müzakirə müəllimin bütün sinfə verdiyi aşağıdakı suallara cavablar alınması ilə ümumiləşdirilir:



  1. Almaz və qrafitin kristallik quruluşu nə ilə fərqlənir? Bu maddələrin hansı xassələri onların tətbiqini şərtləndirir?

  2. Aktivləşdirilmiş ağac kömürü hansı xassəyə malikdir və harada tətbiq olunur?

  3. Koks və his necə alınır və harada tətbiq olunur?

  4. Kömürün lakmus məhlulunu rəngsizləşdirməsini izah edin.

Şagirdlərin mövzu üzrə biliklərinin ümumiləşdirilməsini asanlaşdırmaq üçün aşağıdakı cədvəldən istifadə olunur.

Allotropik modifikasiyaların fiziki xassələrinə aid cədvəl.




Maddənin adı


Aqreqat

halı


Rəngi və şəffaf-lığı


Parlaqlığı


Sıx-

lığı


Bərkliyi


İstilikkeçirmə və elektrik keçirmə qabiliyyəti

Almaz

Bərk

Rəngsiz

Şəffaf


Güclü almaz parlaq-lığı

3,5

Çox bərkdir

(bərklik şkalası

ilə 10)


İstiliyi pis keçirir, elektrik cərəyanını keçirir

Qrafit

Bərk

Boz rəngdə,

şəffaf deyil



Zəif metal parlaq-lığı

2,2

Çox yumşaqdır

(bərklik şkalası

ilə 1)


İstiliyi və elektrik cərəyanını yaxşı keçirir

Karbin

Bərk

Qara rəngdə, şəffaf deyil, narın kristal tozdur


Metal parıltılı

1,9-2

Qrafitdən bərk,

almazdan xeyli yumşaq



Yarımkeçirici xassəyə malikdir

Təqdim olunan cədvəl proyektorla ekranda göstərilir.

Qazanılmış bilikləri möhkəmləndirmək və tətbiq etmək məqsədilə bütün qruplara aşağıdakı test tapşırıqlarını cavablandırmaq təklif olunur:

Test

1. Allotropik şəkildəyişmələri olan elementlər sırasını göstərin?

A) O, N, Cl B) Cu, Zn, C C) O,S,P,C,

D) P, S, Fe E) Zn, Al, F

2. Hansı sırada bir elementin allotropik şəkildəyişmələri tam göstərilmişdir?

A) Almaz, Karbin

B) Qırmızı fosfor,Qara fosfor

C) Silisium, Qara fosfor

D) Kükürd, Xlor

E) Qrafit, Azot

3. Almaz və qrafit üçün hansı ifadələr doğrudur?

I. Aqreqat halları eynidir.

II. Adi şəraitdə hər ikisi atom quruluşludur.

III. Fəza quruluşları eynidir.



  1. I , II C) I, III

  2. II, III D) yalnız II E) yalnız III

Qiymətləndirmə:

Təqdimatlara əsasən hər qrupun fəaliyyəti dərs prosesi boyunca aşağıdakı meyarlara əsasən qiymətləndirilir.



Qruplar
Meyarlar

Almaz

Qrafit

Karbin

Kömür


1.

Maddələrin fiziki xassələrini şərh edir













2.

Tətbiq sahələrini söyləyir













3.

Modelləşdirir














4.

Əməkdaşlıq















Ev tapşırığı:

Karbonun allotropik şəkildəyişmələrinə aid həyatda rastlaşdığımız hadisələri müşahidə etmək və qeyd aparmaq. İnternetdən əlavə məlumat əldə etmək.


İstifadə edilmiş ədəbiyyat:


1. V.M Abbasov və b. X sinif üçün kimya dərsliyi, 2009-cu il, IX sinif kimya dərsliyi,2009-cu il VIII sinif kimya dərsliyi-2006-cı il,

2. Z.Veysova, Fəal-interaktiv təlim,

3. A.H.Əliyev, VIII və IX sinifdə kimyanın tədrisi vəsaitləri.2004, 2006.
4. X.Qədirova,İnteraktiv təlim metodları, 2005-ci il. Ximya vı şkole, 1989
5. Y.V. Xodakov, və b. 9-cu sinifdə kimyanın tədrisi, Bakı-1975




Из опыта обобщения понятия «аллотропия»

Фараджов М.С., Бабаханова И.Г., В.Аскеров


АННОТАЦИЯ
В статъе «обясняется сушностъ образования простых веществ аллотропические видоизменения. В статъе также мзлагается строение кристаллических решеток, простых веществ, отличающихсия друг от друга строениями и возникающими между ними видами связей. Дается ход урока «Аллотропические видоизменения элемента углерода» интерактивными методами.


From exprimend teachinq of Allotropicconception

M.S. Faradjov, I.H. Babakhanova, V.Asgarov


SUMMARY
İn the article “Allotropic changes of carbon” have been given the process of lecture according to the theme of active training.

İn the sustem of cages orde of the atoms at the same time measining crystal differing among them had been exsplanied.




Açar sözlər: Allotropiya, almaz, qrafit, karbin fülleren, fiziki xassələr, tətbiq sahələri, ağac kömürü, adsorbsiya, desorbsiya, koks, kristal qəfəslər, kükürd, fosfor, oksigen, ozon.
Key words: allotropic, diamond, graphite, carbine, fwllerenes, physical properties, areas application, tree coal, absorption, desors, coke, crustal be active cages, Sculptures, Phosphorus, oxygen, ozone.
Ключевые слова: Аллотропия, алмаз, графит, карбин, фуллерен, физическое свойство, применение, древесный уголъ, адсорбция, десорбция, кокс, кристаллическая решетка, сера, фосфор, кислород, озон








Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə