Aristotel r I t o r I k a birinci kitab Ikinci kitab Üçüncü kitab Baki-2008



Yüklə 12,35 Kb.

səhifə3/64
tarix05.12.2017
ölçüsü12,35 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   64

nin müasir nəzəriyyəçiləri məhz bu inandırmä üsullarına  to- 
xımurlar.  Bu üsullarm hər birinə ayrıca olaraq ehtiraslardan 
danışanda toxunacağıq.10
Nəhayət, nitqin özü bizi о halda inandırır ki,  onda na­
tiq  hər bir  verilmiş  sual üçün hazırladığı  dəlillərdən  əsil  hə- 
qiqəti və ya gorüntülü həqiqəti aşkara çıxara bilsin.
Sübutlar  məhz  belə  yollarla  həyata  keçirildiyinə  görə, 
onda,  aydındır  ki,  onlardan  ancaq  əqli  nəticələr  çıxarmağa 
və  xarakter,  müsbət  məziyyət  və  ehtirasları  tədqiq  etməyə, 
ehtiraslann hər birinin пэ olduğunu, təbiətcə песэ olduğunu, 
nəyin  nətıcəsində  və  песэ  yarandığmı  araşdırmağa  qabil 
olan insan istifadə edə bilər,  beləliklə,  ritorika dialektikanm 
və  ədalətli  olaraq  siyasət  adlandırdığımız  əxlaq  haqqmda 
elmin  bir  sahəsi  kimi  meydana  çıxır.11  Bunun  nəticəsinds 
ritorika siyasət görkəmi alır və ritorikanı öz mail hesab edən 
adamlar ya nadanlıq, ya da şarlatanlıq, ya da insan təbiətinə 
xas  başqa  səbəblər  üzündən  özlərini  siyasətçi  kimi  qələmə 
verirlər.  Əslində,  biz  əwəldən  dediyimiz  kimi,  ritorika  dia­
lektikanm  müəyyən  bir  hissəsi  və  bənzəridir:  hər  ikisi  hər 
hansı  müəyyən  bir  predmet,  onun  təbiətinin  necə  olması 
haqqmda  elm  deyildir,  amma  onların  hər  ikisi  sübutlarm 
tapılması  üçün  ancaq  metodlardır.  Beləliklə,  biz,  yəqin  ki, 
bu  elmlərin  mahiyyətini  və  onların  qarşılıqlı  münasibətləri 
haqqmda kifayət qədər damşdıq.
Həqiqət  və  ya  görüntülü  surətdə  sübutetmə  üsullarma 
gəldikdə  isə  dialektikada  istiqaməttendirmə,  sillogizm  və 
görüntülü  sillogizm  olduğu  kimi,  burada  da  eynilə  möv- 
cuddur, çünki, misal istiqamətləndirmədən başqa bir şey dey­
il,  entimema -  sillogizmdir,  görüntülii entimema isə -   görü- 
ntülü sillogizmdir.12
Мэп  ritorik  sillogizmi  entimema  adlandırıram,  misalı 
isə  -   ritorik  istiqamətləndirmə:  axı  bütün  natiqbr  öz  dəlil- 
lərini ya misal gətirməklə, ya da entimemalar qurmaqla izah 
edirlər  və bundan  başqa  heç bir  sübut  üsullarından  istifadə 
etmirbr.
10
Odur ki, əgər hər hansı bir şeyi ya sillogizm, ya da Isti- 
qamətlətıdirmə  yolu  ilə  sübut  etmək  zəruridirsə  (bu  bizim 
üçün  “Analitıkadan”  məlumdur)  onda  bu  sübutetmə  üsul- 
lanm n  hər  biri  mütləq  y'\xarıda  adı çəkibnlərin hər  biri  ilə 
üst-üstə diişür.
Misal və entimema arasmdakı fərqlərə gəldikdə isə, bu 
artıq  “Topik”dən  məlumdur,  belə ki,  orada  daha  əwəl  sil­
logizm  və  istiqamətləndirmə  haqqmda  deyilib:  çoxlu  oxşar 
hadisəbr əsasında hər hansı bir  faktm olması haqqmda nə- 
ticə çıxanhr ki, bu cür nəticə orada istiqamətləndirmə, bura­
da  isə  misal  adlamr.  Əgər  hər  hansı  bir  faktın jnövcud- 
luğundan nəticə çıxarılarsa ki, bu faktm mövcudluğu həmişə 
və ya çox zaman ondan fərqli olan başqa bir faktm mövcud- 
luğunun nəticəsi olur, onda bu nəticə orada sillogizm, bura­
da ise entimema adlanır.
Məlumdur ki, həm bu,  həm də başqa qəbildən olan ri­
torik  arqumentasiyamn  öz  yaxşı  cəhətləri  var.  Biz  “Meto- 
dika”da15  nə  deyiriksə,  onu  eynilə  burada  da  tapırıq:  bəzi 
nitqlər  misallara,  digərbri  isə  entimemalara  meyllidir.  Mi- 
sallarla dolu nitqlər heç də az inandırıcı deyildir, amma en- 
timemalarla dolu nitqbr ise daha böyük  təsir bağışlayır.  Biz 
bunun  səbəbini,  hem  də  bu  iki  qəbildən  olan  dəlillərin  hər 
birindən песэ istifadə etmək üsulu haqqmda bir qədər sonra 
danışacağıq. Indi isə onlarm əsıl mahiyyətini dəqiq тйэууэп 
edək.
Hər  hansı  bir  məşhur  adam  üçün  inandırılma  belə ol- 
malıdır,  həm  də  bir  qəbildən  olan  inandırma  bilavasitə  Öz- 
özlüyündə inandırır  və  etibar  doğurur,  digər  qəbildən  olanı 
isə  ona görə buna nail olur ki, birinci qəbildən inandırıcılığı 
vasitəsilə  sübut  olunmuş  kimi görünür;  amma  heç  bir  sənət 
özəl halları nəzərdən keçirmir:  məsəbn,  tibb  elmi Sokrat və 
ya  Kallinin16  sağlamlığı üçün  nəyin  faydalı  olduğunu deyil, 
müəyyən xüsusiyyətlərə malik insanın və ya hər hansı adam- 
larm sağlamhğı üçün nəyin faydab olduğu haqqında danışır;
11


bu  qəbildən  olan  suallar sənət  sahəsinə  daxildir,  özəl  hallar 
isə saysız-hesabsızdır və bilik iiçün əlçatmazdır.
Ritorika  da  buna  görə  ayrica  bir  şəxs  üçün,  məsələn, 
Sokrat vs  ya  Kaili  üçün  həqiqətə  uyğun  olam  nəzərdən  ke- 
çirmir,  ancaq  bütün  insanlar  üçün  inandmcı  olam  oldugu 
kimi nəzərə  alir.  Dialektika da eyni cür  hərəkət edir;  bu  sə- 
nət her nədən gəldi nəticə çıxarmir (axı dəlilər üçün də nə isə 
inandırıcı  ola  bilər),  ancaq  müzakirəyə  ehtiyacı  olanlardan 
nəticə  çıxanr,  eyni  ilə  ritorika  da  adətən  məsləhətləşməyə 
ehtiyacı olan məsələbrlə məşğul olur.
O,  e b  məsələlərə  toxunur ki,  onlar haqqmda  biz məs- 
ləhətləşirik, amma onlara dair bizdə ciddi müəyyən olunmuş 
qayda  yoxdur  və  həm  də  elə  dinləyiciləri  nəzərdə  tutur  ki, 
onların пэ uzun mühakimälər zəncirini tez qavramaq,  пэ də 
kənardan  baxıb  nəticə  çıxarmaq  qabiliyyəti  yoxdur.  Görü- 
ndüyü  kimi,  biz  onun  barəsində  məsbhətləşirik  ki,  nə  keç- 
mişdə,  nə  indi,  пэ  də  gələcəkdə  başqa  cürə  ola  bilməzlər, 
çünki  biz  onları  elə  olduğu  kimi  başa  düşürük,  ona  görə 
məsləhətləşmirik ki, bunun heç bir mənası yoxdur.
Qərar vermək və nəticə çıxarmaq olar, birincisi,  əvvəl- 
cədən  sillogitik yolla  sübut olunmuş  müddəalardan,  ikincisi 
isə  -  sillogizm  yolu  ilə  avvəlcədən  sübut  olunmamış  müd- 
dəalardan olsun və  buna görə  də  bu cür sübutetmələrə  ehti- 
yacı  olsur,  belə  ki,  bu  olmazsa,  onlar  həqiqətə  uyğun  kimi 
təqdim  olunmazlar;  birinci  halda  mülahizələr  çox  uzun  ol- 
duğuna  görə  asan  başa  düşülmür,  çünki  hakim  adi  adam 
kimi  nəzərdə  tutulur,  ikinci halda  isə  onlar  inandırıcı  deyil, 
çünki, onların çıxış nöqtəsi olan. müddəaları hamı tərəfindən 
qəbul  edilməyib və  ya  həqiqətə  uyğun  deyil.  Beləliklə,  enti­
mema  və  misal  hökmən  olmalıdırlar;  birincisı  sillogizm, 
ikincisi  isə  e b   bir  isdqamətləndirməsi  olmalıdır  ki,  onun 
ümumiyyətlə  başqa  bir  nəticəsi  də  ola  bilsin.  Həm  entime­
ma,  həm  də  misal  о  qədər  də  çox  olmayan  müddəalardan 
əldə olunur;  çox vaxt onlar  i!k  sillogizmi əldə edən  vaxtdan 
sayca daha az olurlar,  çünki onlardan hər hansı biri hamıya
12
məlumdursa,  onu  əlavə etmək lazım deyil,  belə ki,  onu din- 
ləyici  özü  əlavə  edir,  məsələn Dorieyin17 yarışda qalib  gəb- 
rək  mükafat  kimi  çələng  alması  fıkrini  ifadə  etmək  üçün 
onun  Olimpiya  oyunlarında  qalib  gəldiyini  demək  kifayət- 
dir,  qələbə üçün mükafatın çələng olduğunu əlavə etmək la- 
zım deyil, çünki bunu hamı bilir.
Ritorik  sillogizmlərin  əldə  olunduğu  çox  az  zəruri 
müddəalar  var,  çünki,  mübahisə  və  mühakiməbrin  toxun- 
duğu  şeybrin  əksəriyyəti  onlarm  olduğu  ilə  müqayisədə 
başqa  cür  də  ola  bilər,  əgər  insanlar  məhz  öz  fəaliyyət 
obyektləri  olan  şeylər  haqqmda  mühakimə  və  fikir  yürü- 
dürlərsə, onda оп1аяп bütün fəaliyyəti məhz belədir:  burada 
heç  nə  zərurət  xarakteri  daşımır,  эп  çox  baş  verənbn  isə 
mütbq  eyni  qəbikbn  olan  müddəalardan  götürülməlidir, 
песэ ki,  eynib öz  təbiətinə görə zəruri olan zərurətdən çıxa- 
rılmalıdır  (bütün  bunlar  bizə  həm  də  “Analitika”dan  mə- 
lumdur).  Buradan  belə  görünür  ki,  entimemalarm  əldə 
olunduğu müddəalarm içindən bəziləri zərurət xarakt^ri da- 
şıyır, başqaları  isə  (onlarm  çox  hissəsi  bebdir -   təsadüf xa­
rakteri daşıyır; beləliklə  entimemalar mümkün  ola biləndən 
və  ya əlamətlərdən əldə olunur, bele ki,  bu iki  anlayışm hər 
biri zəruri olaraq о biri ilə üst-üstə düşür.
Mümkün olan odur ki, əksər hallarda baş versin və bə- 
zibrinin  тйэууэп  etdiyi  kimi,  sadəcə  olaraq  baş  verə  bibn 
deyil,  başqa cür də baş verə bilər; onun о birinə qarşı müna- 
sibəti  ebdir  ki,  bu  münasibətə  görə  o,  ümuminin  xüsusiyə 
olan münasibəti kimi mümkündür.
Əlamətlərə  gəldikdə isə (sömeia)  onların  bəziləri  xüsu- 
siyə  münasibətində  heç  bir  ümumi  əhəmiyyətə  malik  de- 
yildir,  digərləri isə ümumiyə münasibətdə xüsusi  əhəmiyyətə 
malik deyildir,  onlardan bəziləri, hansı ki,  zəruri olaraq nə- 
ticəyə  doğru  aparırlar  -   aşkar  sübutlar  (tecmSria)  adlan- 
dırılırlar;  zəruri  olaraq  nəticəyə  doğru  aparmayanların  isə 
eb   adları yoxdur  ki,  onlarm fərqbndirici  cəhətbrinə  uyğun 
gəlsin.
13




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   64


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə