Arxeologiya asoslari faniga kirish



Yüklə 38,61 Kb.
tarix04.12.2017
ölçüsü38,61 Kb.

Aim.uz

Reja:


1. Arxeologiya fanining rivojlanish tarixi.

2. Arxeologiya fanining maqsad va vazifalari.

3. Arxeologik davrlashtirish va xronologiya.

4. Arxeologiya fanining yordamchi tarmoqlari.

5. Arxeologik tadqiqot usullari.

Tarixni yoritishda va o`rganishda arxeologlar olib borgan tadqiqot ishlarining ahamiyati juda kattadir. So`nggi yillar ichida jahonning, jumladan O`rta Osiyoning turli hududlarida ko`plab arxeologik kashfiyotlar qilinib, muhim ma`lumotlar to`plandi. Olimlar tomonidan topib tekshirilgan bu yangi ashyolar eng qadimgi va o`rta asrlar tarixi haqidagi bilimlarni kengaytiradi. Mazkur manba va ashyolar jahon tarixining qadimgi davr siyosiy-iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlari haqida to`laroq tasavvurlar hosil qilish imkonini beradi.

Jahonda ibtidoiy odamlar tarqalishi jarayonidan boshlab, xalqlarning tarixida turli xil murakkab voqealar sodir bo`lgan. Ular ibtidoiy to`da davri, ibtidoiy xo`jaliklari va mehnat qurollari, urug`chilik tuzumining vujudga kelishi, xo`jalikning ishlab chiqarish shakllariga o`tilishi, binokorlik va hunarmandchilikning rivojlanishi, ishlab chiqarishda metallning ishlatila boshlanishi, ilk shaharlar va davlatlarning tashkil topishi, antik davri, o`rta asrlar me`morchiligi va moddiy madaniyatining rivojlanishi bilan birga boshqa ko`pdan-ko`p voqealar bilan bog`liq.

Talabalar qadimgi tarixni o`rganishda qimmatli arxeologik manbalarga e`tibor berishlari lozim. Jahonda tekshirilgan barcha turdagi arxeologik yodgorliklar va ularda topilgan moddiy manbalar, insoniyat toshdan yasagan oddiy qo`pol cho`qmordan boshlab, uzluksiz mehnat natijasida yuksak madaniyat darajasiga yetib kelishining asosiy qonuniyatlarini ochib beradilar.

Ushbu kursning asosiy maqsadi - tariximizning muhim voqealarini o`rganishda arxeologik manbalarni ahamiyatini ko`satish, jahon, jumladan O`rta Osiyo, shuningdek O`zbekiston hududida yashab o`tgan ibtidoiy odamlar, qadimgi qabilalar va xalqlarning tarixini va madaniy taraqqiyotidagi o`ziga xos tomonlari va xususiyatlarini ko`rsatib berishdir.
Arxeologiya – tarix fanining mustaqil yo`nalishi bo`lib, o`zining tadqiqot obyekti, shuningdek, ularni ochib o`rganishda maxsus uslublardan foydalaniladi. Ya`ni zamonaviy tushunchada arxeologiya ibtidoiy, antik, o`rta asrlarga oid yodgorliklarni o`rganish va qayta tiklash ishlarini olib borish tushuniladi.

Arxeologiya va tarixni bir-biridan ajratib bo`lmaydi, ikkala fanning ham maqsadi bir xil, ya`ni insoniyat tarixini o`rganishdan iborat. Mazkur sohada faoliyat yuritayotgan kishilar tarixchi va arxeolog deb yuritiladi.

Arxeologiya o`zining uzoq rivojlanish tarixiga ega. Rivojlanish tarixi bevosita insoniyat jamiyatining umumiy tarzda rivojlanib, ilm va fanning rivojlanish jarayonidagi o`zgarishlarni arxeologik topilmalar misolida ko`rish mumkin.

Arxeologiya – yosh ijtimoiy fanlardan biri bo`lsa-da, uning ildizlari uzoq tarixga borib taqaladi. Yozma manbalardan ma`lumki, mil. avv. VI asrda Bobil podshosi Navonid (Nabunaid, Nabonagid, mil. avv. 555-538 yy.) saroy va ibodatxonalarning asos qismida qazuv ishlarini olib borgan. Ayni paytda Britaniya muzeyida Nabonid tomonidan topilgan yozuvli taxtacha saqlanmoqda.

“Arxeologiya” atamasi yozma manbalarda ilk marta yunon faylasufi Platon (mil. avv. 427-347 yy.) ning “Katta Gippiy bilan suhbat” asarida tilga olinadi. Arxeologiya ikkita qdimgi yunon so`zidan iborat bo`lib, “arxeos” – qadimgi, “logos” – fan degan ma`nolarni anglatadi. Xuddi shunga o`xshash iborani yunon yozuvchisi Diodor Sitsiliyskiy (mil. avv. 80-29 yy.) ham qayd etgan. Ya`ni Troya urushigacha bolgan davr ellinlar nazarida “Ellinlar arxeologiyasi” hisoblangan. Diodor Sitsiliyskiyning zamondoshi Dionisiy Galikarnasskiy Rim tarixini Puni urushigacha bo`lgan davrini “Rim arxeologiyasi” deb atagan. “Arxeologiya” atamasini shuningek Strabon va boshqa yunon muarrixlari ham ishlatib, ularning nazarida bu atama nafaqat qadimgi, balki ibtidoiy davrni ham qamrab olgan.

Rim imperiyasining lotin mualliflari “qadimiyat” – a n t i q u i t a t e s - atamasini qo`llaganlar. O`rta asrlarda “arxeologiya” atamasi “qadimiyat” atamasi tomonidan siqib chiqarilib, ancha vaqtgacha (XIX asrgacha) yodga olinmaydi.

Rim imperiyasida shuningdek “a n t i q u a r i e u s” – antikvariy, ya`ni qadimiyatga qiziquvchi atamasi ham qo`llanilgan. O`rta asrlarda antikvariylar jumlasiga turli qadimiy qo`lyozmalarni yig`uvchi kishilar kirgan bo`lsa, Uyg`onish davriga kelib asosan klassik madaniyat namunalarini yig`uvchilarni, ya`ni antik davr madaniyatiga qiziquvchilarni shunday ataganlar.

1767 yilda Gettingen universiteti prof. Xristian Gottlib Geyni “arxeologiya” atamasiga “Yunon va rimliklarning qadimgi san`ati arxeologiyasi” kursi bo`yicha ma`ruza o`qib, uni qaytadan muomalaga kiritadi. Lekin bu yunonlarning “arxeologiya” ga bergan ta`riflari singari keng qamrovli bo`lmay, faqat klassik san`at yodgorliklarini ta`riflash va klassifikatsiya qilish bilan cheklangan. XIX asr boshigacha qadimiyat bilan shug`ullanuvchilarni faqat antik madaniyat namunalari qiziqtirgan.

Shu davrdan boshlab arxeologiyaning yordamchi tarmoqlari – numizmatika (tangashunoslik), epigrafika (toshlardagi bitiklarni o`rganish), sfragistika (muhrlarni o`rganuvchi fan) vujudga kela boshlaydi.

Epigrafikaga qiziqish Angliyada ham yoyila boshlaydi. Bu yerda arxeologiya qirol Karl I va uning yaqinlari homiyligida boyitila boshlandi.

XVII asrning o`rtalarida Fransiyada Pomponiy Letning birinchi Antikvar akademiyasi ochiladi. Keyinchalik Qo`lyozmalar akademiyasi, Me`morchilik akademiyasi, Haykaltaroshlik va rassomchilik akademiyasi ochiladi. Bu tashkilotlar turli ekspeditsiyalar uyushtirib, topilgan materiallarni o`rganish va ularni sistemalashtirish ustida ish olib boradilar.

1733 yilda Angliyada Delitantlar jamiyati ochiladi. 1753-1756 yy. Juda ko`plab arxeologik ashyolarni qo`lga kiritgan Britaniya muzeyi ociladi.

1718 yilda Rossiyada Pyotr I boshchiligida ilk marta antikvar materiallarni izlash, to`plash va o`rganish boshlanadi. Barcha topilmalar Kunstkameraga joylashtirilgan. Shu davrda Sibirdagi mozor-qo`rg`onlarda qazuv ishlari olib borilib, juda ko`plab bronza va tilladan yasalgan buyumlar topiladi.

XVIII asrning oxiridan arxeologiya Rossiyada keng ko`lamda yoyila boshlanadi. Arxeologik topimalarni saqlash uchun turli ilmiy jamiyat va muzeylar tashkil etiladi (1806 yil Nikolayevoda, 1811 yil Feodeasiyada, 1825 yil Odessada, 1826 yil Kerchda).



1839 yilda Odessa tarix va qadimiyat jamiyati tashkil etilib, 1844 yildan olib borilgan qazuv ishlarining natijalari har yili nashr etib borilgan.

Yevropa davlatlari singari Rossiya jamiyatida ham Sharqqa qiziqish ortadi. Chor hukumati a`zolari Kavkaz va O`rta Osiyo hududlarida amaliy san`at namunalari va qo`l yozma asarlarni izlash va yig`ishga qiziqish kuchayadi.



1818 yil Kunstkamera tarkibida Osiyo muzeyi tashkil etiladi. 1846 yil Peterburgda arxeologiya va numizmatika jamiyati tashkil qilinib, bu jamiyat arxeologik ishlarni tashkil etish bilan shug`ullangan. 1855 yil Peterburg universitetida Sharq fakulteti ochiladi. Uning birinchi dekani Kazanbek O`rta Osiyoda bir necha marta ekspeditsiyalar uyushtirib, qator tarixchi olimlarni yuboradi.

Turkiston o`lkasi Chor Rossiyasi tomonidan bosib olingach, bu yerda ham mazkur fanga qiziqish orta boshlaydi. 1895 yil 11 dekabrda Turkiston arxeologiya havaskorlari to`garagi tuziladi.

XIX asrning 80-90-yillarida mahalliy aholi orasidan ham qadimiyatga qiziquvchilar ko`payadi. Masalan, Mirza Buxoriy Mirza Abdullo, Mirza Barat Mullaqosimov, Akram Polvon Asqarov, Muhammad Vafo, Alixo`ja Yunusov, Mirza Hakim va boshqalar qadimgi buyumlar hamda chaqatangalarni to`plash bilan shug`ullanishgan. Bu davrda Afrosiyob, Ulug`bek rasadxonasi va Poykand xarobalarida dastlabki qazuv ishlari olib borilgan.

Keyinchalik V.L. Vyatkin Afrosiyob xarobasini (1925, 1929-30), B.P. Denike qadimgi Termizni (1926-27), M.Ye. Masson Ohangaron vodiysini (1925-28), Ayritom xarobalarini (1932-33), qadimgi Termizni (1936-38), A.Yu. Yakubovskiy Zarafshon vodiysini (1934, 1939), V.A. Shishkin Tali Barzu (1936-38) va Varaxshani (1936-39), S.P. Tolstov va Ya.G`. G`ulomov qadimgi Xorazm vohasida (1937-50), A.P. Okladnikov Teshiktosh va Machay g`orlarini (1938-39), V.V. Grigorev Qovunchitepa xarobalarini qazib o`rgandilar.

1940 yilda O`rta Osiyo Davlat universitetining Tarix fakulteti bazasida M.Ye. Massonning tashabbusi bilan O`rta Osiyo arxeologiyasi kafedrasi tashkil etiladi. Kafedra a`zolari tomonidan O`rta Osiyoning turli respublikalarida, ayniqsa Turkmaniston va O`zbekistonda keng ko`lamli qazuv ishlari olib borildi. 1963 yilda Qashqadaryo vohasining yuqori qismini tadqiq etish uchun Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi tashkil etiladi.

1970 yilda O`zR FA Arxeologiya institutining tashkil etilishi arxeologik tadqiqotlarning ko`lamini yanada kengaytirdi.

XX asr davomida butun Orta Osiyo hududida barcha davrlarga taalluqli arxeologik yodgorliklar, qadimgi kanallar, suv o`zanlari o`rganildi.

2001 yil 24 oktabrda Termiz Arxeologiya muzeyi Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan (2 aprel 2002 yil) tashkil etildi. Ushbu muzey O`rta Osiyodagi yagona mutaxassislashtirilgan muzey hisoblanadi.



M.Ye. Massonning ta`rificha arxeologiya – tarixning bir sohasi bo`lib, kishilik jamiyati o`tmishi va faoliyatini xilma xil izlariga, aksariyat hollarda moddiy yodgorliklarga, imkoniyat bo`lgan joyda esa yozma manbalarga, til, etnografiya, geologiya, tuproqshunoslik, antropologiya, zoologiya, botanika va boshqa fanlar yutuqlariga tayanuvchi fandir.

Bizga ma`lumki, tarix fani moddiy manbalarni o`z ichiga oladi.O`tmish tarixni tiklashda qazish natijasida topilgan moddiy manbalar alohida o`rin tutadi. Moddiy manbalar madaniy qatlamlarda saqlanadi. Moddiy manbalar yozma manbalardan qadimiy bo`lib, tarixning ulkan qismini moddiy manbalar, ya`ni arxeologik topilmalar orqaligina tiklash mumkin.

Moddiy manbalarning ko`pi yer qa`rida saqlanadi. Bular – tosh qurollari, har xil mehnat qurollari, suyaklar va hakozalar. Moddiy manbalar yordamida o`tmish tarixiy jarayonlari – ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy voqealari o`rganiladi.

Arxeologik manbalarni shartli ravishda 2 turga bo`lish mumkin:

1. Tabiiy manbalar inson va hayvon suyaklari, o`simliklar qoldiqlari va geologik qatlamlar bo`lib, ularni asosan zoologlar va botaniklar o`rganadi.

2. Sun`iy yoki inson tomonidan yaratilgan manbalar. Ular mehnat qurollari, yarog`-aslahalar, sopol idishlari, san`at va zeb-ziynat buyumlari, qoyatosh rasmlari, yozuv hamda uning manbalari va hakozolar.

Arxeologiya insoniyatning o`tmish tarixini o`rganishda arxeologik ekspeditsiyalar natijasida topilgan ibtidoiy makonlar, qishloqlar, shaharlar, mudofaa va suv inshootlari, qoyatosh rasmlari hamda boshqa buyumlarga suyanib ko`radi. Arxeologik ekspeditsiyalar deyilganda viloyat, shahar, tuman, qishloq va boshqa joylarda moddiy madaniyat yodgorliklarini dala tadqiqot yo`li bilan o`rganish usuli tushuniladi.

Joylarda arxeologik ekspeditsiyalarni maxsus ilmiy tadqiqot institutlari, oliy o`quv yurtlarining arxeologiya kafedralari, san`atshunoslik institutlari, muzeylar, shuningdek o`lkani o`rganish to`garaklari tashkil etadi.

Arxeologik ekspeditsiya va otryadlarning ish uslubi uch bosqichli bo`lib, arxeologik qidiruv, sinov va qazish ishlarini amalga oshirishdan iboratdir, uning vazifasi yodgorliklarning paydo bo`lgan davri, qancha yashaganligi, inqirozga yuz tutishi va boshqa xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi.

Arxeologik qazishmalar arxeologik qidiruv va sinov natijasida qo`lga kiritilgan ma`lumotlarga tayanib, mazkur joyda yodgorlikni to`liq qazib ochishdan va yodgorlik haqida xulosalar chiqarishdan iborat bo`ladi.

Shuni alohida ta`kidlash kerakki, arxeologik yodgorliklarning bir qismi yer ostida va boshqa xillari yer ustidadir. Arxeolog u yoki bu yodgorliklarni qazir ekan, shubhasiz madaniy qatlamlarga duch keladi. Madaniy qatlam deyilganda insoniyatning turmushi, xo`jaligi va g`oyaviy faoliyatining izlari saqlanib qolgan tuproq qatlami tushuniladi. Chunonchi, g`or-makon, ochiq manzilgoh, qishloq va shahar madaniy qoldiqlarning jamiyat rivojlanishi bilan bog`liq holda joylanishi madaniy qatlamni ifodalaydi. Bu qatlam yillar, asrlar va ming yillar osha asta-sekin vujudga keladi. Arxeologik yodgorliklar bir yoki bir necha o`n madaniy qatlamdan iborat bo`lib. Ularning qalinligi bir necha santimetrdan 30-35 metrgacha borishi mumkin. Bu esa mazkur joyda odamlar qancha vaqt yashaganligiga bog`liq bo`ladi. Madaniy qatlam u yoki bu yodgorlikda shurf tashlash, keng ko`lamdagi qazish ishlari natijasida aniqlanadi. Shurf aslida nemischa so`z bo`lib, o`zbek tilida qazimoq degan ma`noni bildiradi. Shurf solish deyilganda yodgorlikdagi dastlabki qazish ishlari tushunilib, shurf tashlashdan asosiy maqsad madaniy qatlamni aniqlash va yodgorlik haqida dastlabki ma`lumat olishdir. Shurf ko`pincha kvadrat va to`g`ri to`rtburchak shaklllarida bo`lib, chuqurligi va kengligi madaniy qatlamga qarab har xil bo`lishi mumkin. Keng ko`lamdagi qazish natijasida madaniy qatlam to`la ochilib, insin faoliyatining izlari bo`lmagan yergacha kavlab tushiladi. Arxeologiyada u “materik” – bezovta qilinmagan yer deb ataladi.

Arxeologik yodgorliklarining bir qismi yer ostida yoki bir xillari yer ustida joylashgan bo`ladi. Demak, «arxeologik yodgorliklar», qadimgi insoniyat yashagan manzillar (qishloqlar, shaharlar) xarobalari, binolar, qoyatosh rasmlari, ibodatxonalar, sug`orish inshootlari va hakozolar bo`lib, O`rta Osiyoda asosiy qurilish materiallari qadim zamonlarda paxsa va xom g`isht bo`lganligidan makonlar, shahar va qishloqlar asrlar davomida turli hodisalarga uchrab tepaliklarga aylangan. Ularning nomlari geografik, tarixiy va hokozo ma`nolarni bildiradi (Afrosiyob, Oqtepa, Dalvarzintepa, Yerqo`rg`on). Arxeologiyada mustahkamlangan turar joylar – «shahar xarobalari»; mustahkamlanmagan qadimiy turar joylar – «qishloq xarobalari» juda qadimgi xarobalar esa «makonlar» deb ataladi. «Makonlar» shaharlardan qadimiyroq bo`ladi.

Insoniyat tarixini u yoki bu ijtimoiy-iqtisodiy tuzumning rivojlanish bosqichlariga qarab, quyidagi davrlarga bo`lish mumkin:

1. Ibtidoiy davr.

2. Qadimgi dunyo.

3. O`rta asrlar.

4. Yangi davr.

Insoniyat taraqqiyotining birinchi davri ibtidoiy jamoa davri bo`lib, juda uzoq davom etgan. Bu davrda inson qiyofasi, faoliyati o`zgarib, mehnat qurollari va insonlar o`rtasidagi munosabatlar davrlar o`tishi natijasida takomillashib brogan. Ibtidoiy davr tarixi ham o`z navbatida bir necha bosqichlarga bo`linadi. Arxeologlar tomonidan mehnat qurollarining rivojlanishiga qarab o`ziga xos bir davrlashtirish qilinganki, ularga tosh, bronza va temir davrini kiritish mumkin.

Har bir davrning davom etishi turlicha bo`lgan. Masalan, tosh davri bronza davriga nisbatan juda uzoq davom etgan. 800 ming – 1 mln. yil davom etgan. Tosh davrida uzluksiz ravishda inson faoliyati natijasida tosh qurollari va ularni yasalish uslubi takomillashib borgan. Tosh davri ham o`z navbatida bir necha davrga bo`linadi: paleolit (qadimgi tosh davri), mezolit (o`rta tosh davri), neolit (yangi tosh davri). Tosh va bronza davri o`rtasida o`tish davri bo`lgan-ki, misdan qilingan mehnat qurollari bilan birga tosh qurollaridan ham foydalanilgan. Bu davrni eneolit davri (mis-tosh davri) deb atalgan. Bronza olish usuli kashf qilingach, ya`ni mis va qalay qorishmasidan mehnat qurollari keng tarqalishi natijasida bronza davri boshlangan. Ayrim joylarda bu mil. avv. III ming yilliklarda, shimoliy, o`rmonli hududlarda biroz kechroq – mil. avv. II ming yillikdan boshlangan. Nihoyat, ko`plab miqdorda temir qazib olinishi va keng tarqalishi natijasida mil. avv. XIII-IX asrlarda insoniyat tarixida temir davri boshlangan. Shu tariqa arxeologik davrlashtirish asosan mehnat qurollari rivojlanishi va ularni yasalish texnologiyasiga qarab amalga oshiriladi. Bunda asosiy e`tibor tarixiy taraqqiyot xususiyatiga qaratiladi. Shunga qaramay bu insoniyat taraqqiyoti qanday bo`lganligi haqida to`liq ma`lumot bermaydi.

Xronologiya arxeologiyaning asosiy qismi bo`lib, qadimdan boshlab, tarixiy jarayon, eng asosiysi insoniyat tarixini ilmiy asoslashda muhim ahamiyatga egadir. Arxeologlar xronologiyadan mutlaq to`g`ri va taxminlarga suyanib foydalanadilar. Nisbiy xronologiyada mazkur madaniyat qaysi qadimiy hududga xosligi, yodgorlikni o`rganish jarayonida qaysi biri qadimiyroq ekanligiga ahamiyat beradi. Mutlaq xronologiyada esa arxeologlar biror yilni aniqlash uchun albatta konkret manbalarga tayanadilar. Tosh davri yodgorliklarini davrlashtirishda geologik qatlam, paleontologiya va paleobotanika usullaridan keng foydalanadi. Tabiiy fanlarda ishlab chiqilgan radiokarbon davrlashtirish usuli ham keng tarqalgan. O`simlik qoldiqlari yoki hayvon suyaklarini aniqlash uchun ularga 14 ta atom og`irligidagi uglerod (C 14) tomiziladi. Buhday usulda davrlashtirishda kamdan-kam hollarda xatolik bo`ladi.

Sopol, qadimiy metall eritish va paxsa pechlarini davrlashtirishda paleomagnit usulidan keng foydalaniladi. Shuningdek, ximiyaviy va ultratovush usulidan ham keng foydalaniladi.

Shunday qilib, arxeologiya fan sifatida yosh bo`lsa-da, atama ancha qadimiydir. Turli davrlarda uni turlicha ishlatilgan. Arxeologik qazishmalar ham juda qadim zamonlardan buyon o`tkazilib kelinmoqda va ko`plab yutuqlarga erishilmoqda.

Xulosa qilib arxeologiya fanining ochilmagan jihatlari, o`rganilmagan qirralarini o`rganishda alohida ahamiyatga ega ekanligini ta`kidlash mumkin



Adabiyotlar:


  1. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. – T., 2008.

  2. Karimov I .A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. – T., 1998.

  3. Kabirov J., Sagdullayev A. O`rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990.

  4. Авдусин Д.А. Основы археологии. – М., 1989.

  5. Авдусин Д.А. Полевая археология СССР. 2-е изд. – М., 1980.

  6. Амальрик А.С., Монгайт А.Л. Что такое археология. – М., 1966.

  7. Амальрик А.С., Монгайт А.Л. В поисках исчезнувших цивилизаций. М., Наука, 1966.

  8. Археологи рассказывают. Таджикгосиздат. – Сталинабад, 1959.

  9. Мартынов А.И. Археология СССР. – М., 1973.

  10. Мартынов А.И., Чер Я.А. Методика археологического исследования. – Л., 1989.

  11. Методика полевых археологических исследований. – М., Наука, 1983.

  12. Методические проблемы реконструкций в археологии и палеоэкологии. – Новосибирск, 1989.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə