Az ərbaycan Respublikası Mə d ə niyy ə t V ə



Yüklə 154,29 Kb.

tarix15.03.2018
ölçüsü154,29 Kb.


        Az

ərbaycan Respublikası Mə

d

ə

niyy

ə

t v

ə

 Turizm Nazirliyi 

        Göyçay rayon M

ə

rk

əzi Kitabxanası

 

 

 

 



 

 

      



 

 

 



metodiki v

ə

sait  



 

 

                         



 

 

 



 

 

Göyçay -2017 


Tertib edeni- metodika v

ə

 



biblioqrafiya şöbə

sinin boyuk metodisti –Quliyeva Nahid

ə

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



I bölm

ə

-H

əyatı

 

Şah İsmayıl Xətai 1487

-ci il iyulun 17-

də Ərdəbil şəhərində kökü tarixin çox

-

çox uzaq çağlarına gedib 



çıxan nüfuzlu Azərbaycanlı zadəgan (bəzi ədəbiyyatlarda səhvən kürd mənşəli kimidə göstərilir) 

ailəsində anadan olmuşdur. O, ata tərəfdən Şeyx Səfiəddinin nəslindən idi. Şah İsmayılın atası Şeyx 

Heydər, babası Şeyx Cüneyd olmuşdu. Şah İsmayıl ana tərəfdən də dövrünün hakim və köklü bir 

ailəsinə mənsub idi. Onun anası Aləmşah bəyim Ağqoyunlu hökmdarı

 

Uzun Həsənin qızı, Sultan 



Yəqubun bacısı idi.

 

Şeyx Heydər döyüşlərin birində xəyanətlə öldürüldükdən sonra (1488), İsmayıl anası və qardaşları 



Sultanəli və İbrahim ilə birlikdə İstəxrdə (Şiraz) həbsdə saxlanılır. Onda İsmayılın hələ iki yaşı tamam 

olmam

ışdı. Bir müddətdən sonra Rüstəm Mirzə qardaşlardan istifadə etmək məqsədilə onları 



həbsdən azad edir. Lakin döyüş zamanı İsmayılın böyük qardaşı Sultan Əlinin və «qızılbaşlar»ın 

necə şücaət göstərdiyini görüb qorxuya düşür, özünü və sülaləsini gələcək təhlükələrdən qurtarmaq 

üçün Şeyx Cüneyd nəslinə son qoymaq qərarına gəlir. O, Şeyx Sultanəlinin üzərinə qoşun göndərib 

onu öldürtdürür. Ölümündən öncə Şeyx Sultanəli İsmayılı özünün vərəsəsi təyin edərək Ərdəbilə 

göndərdi. «Qızılbaşlar» İsmayılın axtarıldığını görüb onu bir müddət Ərdəbildə daha sonra Rəştdə 

gizlədirlər.

 

 

Sonra onu Lahicana, Gilan hakimi Mirzə Əlinin sarayına gətirirlər. Gilana gələndə İsmayıl yeddi 



yaşında olur. Burada o, Həsən xanın himayəsi altında Lələ Hüseyn tərəfindən tərbiyə olunur. İsmayıl 

təqribən 6 il burada qalaraq, tanınmış əmir və alimlərin rəhbərliyi altında özünün dini, dünyəvi və 

hərbi təlimlərini davam etdirir.

 

 



Şah İsmayıl Xətai13 yaşında İsmayıl artıq müstəqil şəkildə siyasi və fəaliyyətə başlayır. 1499

-cu ilin 

avqust ayında

 

İsmayıl özünün yaxın tərbiyəçisi və məsləhətçisi olan bir neçə qızılbaş tayfa başçısı ilə 



birlikdə qoşun toplamaq üçün Ərdəbilə yollandı. O, 1500

-

cü ilin yazında Şamlı və Rumlu 



tayfalarından, habelə Qaradağ və Talış əhalisindən ona qoşulmuş 2 minə yaxın qızılbaşla Qarabağ, 

Çuxursəd, Şuragil, Kağızman, Tircan yolu ilə Ərzincana gəldi. Burada qızılbaş tayfalarından, habelə 

Qaradağ sufilərindən təqribən 7 min tərəfdar toplayaraq 1500

-

cü ilin axırlarında Şirvana hücum etdi 



və Şirvanşah qoşunlarını məğlubiyyətə

 

uğratdı. Döyüşdə Şirvanşah Fərrux Yasar öldürüldü. 1501



-ci 

ilin payızında Təbrizə daxil olan Ismayıl özünü şah elan etdi. Bununla da paytaxtı Təbriz olan 

Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin əsası qoyuldu.

 

 



I Şah İsmayılın tabe olmaq təklifini rədd edən Ağqoyunlu hökmdarı Muradla 1503

-cü il iyunun 21-

də 

Həmədan yaxınlığında döyüş də qızılbaşların qələbəsi ilə nəticələndi. Sonrakı illərdə Şah İsmayıl 



bütün İranı, Xorasanı, İraqi

-

ərəbi Səfəvilər dövlətinə qatdı.Onun dövründə Səfəvilər dövləti Yaxın 



Şərqin qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrldi. 1514

-

cü ildə sultan I Səlimin (1512



-

20) başçılıq etdiyi 

Osmanlı ordusu ilə Çaldıran düzündə baş vermiş döyüşdə qızılbaşlar məğlubiyyətə uğradılar.

 

 



Sonrakı illərdə Şah İsmayıl Şəki hakimliyini, Şirvanşahları, gürcü çarlarını Səfəvilərdən asılı vəziyyətə 

saldı. O, Şəkiyə növbəti səfərdən Ərdəbilə qayıdarkən vəfat etdi. Yerinə oğlu I Təhmasib keçdi.

 

 

Onun ölümü ilə bağlı qaynaqlarda belə bir qeyd vardır ki, Şah İsmayıl ölümündən bir qədər əvvəl ova 



çıxır. Şahdağda öz adamları ilə cərgə ovu təşkil edir. Ov şənliyi qurtarar

-

qurtarmaz o, ağır şəkildə 



xəstələnir və dərhal Ərdəbilə qayıdır. Burada da onun halı yaxşılaşmır. Tələsik Təbrizə yola düşürlər. 

Yolda Sərab yaxınlığındakı Mənqutay adlı yerdə halı o qədər ağırlaşır ki, düşərgə salmalı olurlar. 

Həkimlərin müalicəsi bir fayda vermir. Hökmdar şair 1524

-

cü ildə mayın 23



-

də vəfat edir. Cəsədini 

Ərdəbilə gətirib Şeyx Səfi türbəsinin yanında dəfn edirlər.

 

 



Şah İsmayıl Xətai 38 yaşında, həyatının, yaradıcılığının, arzularının ən qaynar bir çağında dünyadan 

köçür, lakin qısa ömrü müddətində gördüyü işlər ona ölməzlik qazandırmış, onu Azərbaycan xalqının 




siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq səhifələrindən birinin yaradıcısı kimi tanıtdırmışdır. Şah İsmayılın 

yüksək hərbi istedadı haqqınd

 

K. Marks yazmışdır: «Səfəvilər xanədanının banisi Şah İsmayıl fateh idi. O, on dörd illik hakimiyyəti 



dövründə on dörd əyalət fəth etmişdi»

 

Şah İsmayıl şəxsiyyəti, tarixdəki yeri



 

Şah İsmayıl çox nadir dühaya malik bir şəxsiyyət olub. O, hələ uşaq yaşlarından idman oyunlarına, 

cıdır yarışlarına böyük həvəs göstərir, tez

-

tez ova gedirdi. Sərkərdəliyi dövründə o bir neçə zorxana 



açdırmışdı ki, burada bayram şənlikləri düzənlənər və pəhləvanlar öz güclərini sınayardılar. Şah 

İsmayıl həm də rəssamlıq və xəttatlıq bacarığı ilə də seçilir, kitab oxumağı çox sevirdi. Uzun Həsənin 

Təbrizdə yaratdığı məşhur kitabxananın nəzdində o, yeni tipli geniş bir kitabxana açdırmışdı ki, 

buradan nəinki öz ölkəsinin əhalisi və alimləri, hətta qonşu ölkələrin alimləri də istifadə edirdilər. 

Bütün müsbət keyfiyyətlər bu böyük şəxsiyyətdə toplanmışdı. Şah İsmayıl bütün bunlarla yanaşı 

gözəl səsə də malik idi. Bərbəd adlanan alətdə gözəl çalır və oxuyurdu. O, uşaq yaşlarından şer 

yazmağa başlamışdı. Şerlərini elə aydın və nəsihətamiz tərzdə yazırdı ki, onu oxuyan hər bir kəs

hətta əhalinin ən savadsız təbəqəsi belə bu şerləri oxuduqda nəsə öyrənir, özü üçün nəticə çıxarırdı.

 

Şah İsmayıl dinə bağlı bir insan idi. Lakin bu xüsusiyyət ona reallığı olduğu kimi qəbul etməyə mane 



olmurdu

. Şah İsmayıl heç vaxt tamahkar olmamış, nəfsi ucundan səhvlərə yol verməmişdi və 

şəxsiyyətini, ləyaqətini hər şeydən uca tutmuşdu. O, insanlığa, gözəlliyə böyük qiymət verir və hər 

şeydə gözəllik axtarmağa çalışırdı. Şah İsmayıl az həyat sürməsinə baxmayaraq yalnız xeyirxah işlər 

görməyə can atmış, şərdən, pis əməllərdən uzaq bir insan olmuşdu.

 

 



Şah İsmayıl həm də məğrur, azad fikirli, öz qüdrətinə inanan bir sərkərdə, həqiqət yolundan zərrə 

qədər kənara çıxmayan nəcib insan idi.

 

 

Şah İsmayıl həmişə xalqının rifahı üçün çalışıb, qurduğu qüdrətli dövlətin daim çiçəklənməsi üçün 



əlindən gələni əsirgəməyib. Daima xalqın arasında olub və xalqının dərd

-

sərinə şərik olub. Hətta 



rəvayətə görə, Şah İsmayıl dərviş paltarı geyinib məmləkəti gəzib dolaşar və xalqın də

rd-


səri ilə 

maraqlanarmış.

 

 

O, uşaq yaşlarından sərkərdəlik etməsinə baxmayaraq, dərin düşüncə qabiliyyətinə, sərkərdəlik 



bacarığına malik idi. Tərəfdarlarına qarşı həmişə sədaqətli olmuşdu və dönüklüyə nifrət edirdi. Bu 

xüsusiyyətinə görə də tərəfdarları ona dərin hörmət bəsləyir və inanırdılar.

 

 

Hər bir addımında diqqətli, ehtiyatlı olan Şah İsmayıl ağıllı məsləhətlərə də qulaq asır, əqidə, məslək 



yolunda sədaqətlə hərəkət edirdi. Döyüşə nikbin əhval

-

ruhiyyə ilə gedərdi. O, böyüklə



-

böyük, kiçiklə

-

kiçik 


olmağı bacarırdı.

 

 



Şah İsmayılın apardığı müharibələr onun vahid Azərbaycan dövləti yaratmaq arzu və istəyindən irəli 

gəlirdi. O, Azərbaycan dilini dövlət və şer dilinə çevirmiş, ölkənin siyasi, ictimai, iqtisadi və mədəni 

inkişafı üçün ölçüyəgəlməz dərəcədə bölük işlər görmüşdür.

 

 



Həyatının ilk anlarından daima təhlükə də olmuşdur. Hələ altı yaşı olanda müridlər tərəfindən 

qaçırılmasaydı öldürüləcəkdi. Lahicanda olduğu müddətdə də daim onu təhlükə gözləyirdi, altı il gizlin 

yaşadı. On iki yaşında Talış Məhəmməd bəyin əlindən çətinliklə də olsa qaça bildi.

 

 



Ələ keçməməklə özünə yandaş toplayabilmək üçün minlərcə kilometr yol qət etmişdir, ayrı

-

ayrı 



iqlimlərə, huyunu

-

suyunu bilmədiyi tayfalar arasına girir, qarşılaşdığı hər kəsi inandırıb yanına la 



bilirdi. A

nadoludan da minlərcə, on minlərcə insan ayaqyalın bu gənc adam üçün yollara düşürdü. Bu 

yollara düşməkdə türk inancından əlavə uşaq Şahın kimliyi böyük rol oynamışdır. Osmanlıda 

axtardığını tapmayan Anadolu xalqı, xüsusilə Ərzican, Sivas, Karaman Türkmənləri şaha doğru yola 




çıxdılar. Bu gediş illərcə davam etdikcə Sultan Yavuza verilen bir dilekçedə "Budur bir zaman gəldi ki, 

Rum ölkəsinin xalqının çoxu Ərdəbilli olub kafirə döndü." deyiləcəkdi.

 

 

Xoca Sadeddin, bu köçü Ol taifenin kalanı dahi terk



-i diyar etmek istediler. Ölüsü, dirisine yüklenip 

cümlesi çıkup gitmek istediler. deyə izzah edir.

 

 

Şübhəsiz bu gedişi, Anadoluda kimsəsiz qalan türkün orada önəm və təhlükəsizlik qazanma istəyinə 



bağlayanlar da vardır. Ömründe ve diyarında kendüye adem dinmeyen b

ikarlar tuman (tümen) beyleri 

olup hadden ziyade itibar buldular. İşiten çıktı gitti. Yerinden ayrılup yurdunu terk idüp çiftin çubuğun 

dağıttı.


 

 

Osmanlı və Dulkadrlı maneləri bu yürüşü dayandıra bilmirdi. Həcc yerinə Ərdəbili ziyarət edənlər, Biz 



diriye 

varırız, ölüye değil." deyirlərdi. Bu fikri Aşıq Paşazadə, bir söylənti kimi axtarır.

 

 

Sözssüz ki, bu hissə



-

hissə axının sonunda duran şəxs elə

-

belə, sıravi bir şəxs deyildi. Öz dövrünə 



görə mükəmməl təhsil görmüş birisi idi. Bu yaşda ən qanlı boğuşmaların

 

içinə girib çıxmışdır. Çox 



gözəl bir döyüşçü və ovçüdur. 1500

-

ci ildə Tercan



-

Sarıqayasında bir mağarada yaşayan ve insanlara 

hücum edən ayını oxla vurub öldürə biləcək qədər qüvvətli və cəsarətlidir.

 

 



Azərbaycanda Xətai irsinin öyrənilməsi sovet hakimiyyəti illərindən başlanmışdır. Azərbaycanın 

tarixçi və ədəbiyyatşünas alimlərindən S. Mümtaz, H. Araslı, M. Quluzadə, Ə. Məmmədov, O. 

Əfəndiyev, M. Abbaslı kimi mütəxəssislərin bu yöndə apardıqları araşdırmalar və yürütdükləri 

mülahizələr xüsusilə diqqəti cəl

b edir. 

 

 



 

II- 


bölmə 

Şair Xətai



 

Xətai divanıŞah İsmayıl Xətai az yaşamasına, vaxtının çoxunu dövlət işlərinə sərf etməsinə 

baxmayaraq zəngin və çoxcəhətli bir irs yaratmışdır. O, həm əruz, həm də heca vəznində, həm epik, 

həm də lirik janrlarda qələmini işlətmiş, yaddaqalan, nümunə, örnək ola bilən əsərləri ilə 

ədəbiyyatımızı zənginləşdirmişdir. Onun səmimi, ürəkdən qopub gələn, zamanın qarşıya qoyduğu 

tələblərə cavab kimi meydana çıxan poeziyası çox vaxt siyasi

-

ictimai fəaliyyəti ilə birləşmişdir. Bu 



poez

iya gah qılıncla bərabər döyüş meydanlarına getmiş, gah müdrik el ağsaqqallarının, təriqət 

şeyxinin öyüdlərinə çevrilmiş, gah da dünyaya və insana məhəbbətlə dolu bir qəlbin tərcümanı 

olmuşdur. Bu poeziya qəhrəmanlığa, gözəlliyə, mənəvi saflığa məhəbbətlə,

 

şərə, eybəcərliyə, 



əqidəsizliyə, dönüklüyə, sədaqətsizliyə, cılızlığa nifrətlə doludur. Bu poeziya, hər şeydən əvvəl, 

mənəvi azadlığı təsdiq edir. Din və şəriətin mənəvi əsarətini bu poeziya qəbul etmir. Dünyagörüşü 

etibarilə panteist olan şair Mənsur Həllac və Nəsimi kimi «ənəlhəq» («mənəm allah») şüarına, 

ideyasına tərəfdar çıxıb özünü «vəhdət gülzarının bülbülü» adlandırır:

 

Çün Xətaidir bu gün gülzari



-

vəhdət bülbülü,

 

Dəxi ol zaği



-

siyəh gülzarə gəlməsün.

 

 

Bütün kainatı ilahi, mütləq varlıqla bir sayan, yaradıcı ilə yaradanı, insanla allahı eyniləşdirən və bu 



eyniliyi vəhdət gülzarı, özünü isə bu vəhdət və birlik gülzarının bülbülü, şairi adlandıran Xətai özünü 

«mütləq həqiqət» («həqqi

-

mütləq») deyə vəsf edir:



 

 

Ənəlhəq sirri uş könlümdə gizli



 

Ki, həqqi

-müt

ləqəm, həq söylərəm mən.



 

 

Böyük mütəfəkkir şair Nəsimi kimi Xətai də görünən hər şeydə, o cümlədən insanın simasında ilahi 



varlığı görməyə çağırır:

 

 




Yəqin bil əhli

-

iqrarın yanında



 

Yerü gög cümlə həqdir, olma gümrah…

 

Ta səni gördü Xətai valehi şeydayidir,



 

hansı gözdür həq üzün görcək ki, bidar olmadı?

 

 

Şairin panteist olması onun poeziyasına da güclü təsir göstərmiş, ona daha cəsarətli humanist ruh 



vermişdir. Lakin bu cəsarət Xətainin yaradıcılığını sırf təriqət poeziyasına çevirməmişdir. O, bütün 

məqamlarda real həyat və real insan haqqında düşünmüş, real insana müraciətlə yazıb yaratmış, real 

insandan və onun hisslərindən, qayğılarından söhbət açmışdır.

 

 



Onun şerlərində xeyir və şər anlayışları ilə bağlı fikirlər də vardır. Bu məsələdə Xətai Nizami ilə 

həmfikirdir. O da belə hesab edir ki, insan yaxşı

-

yaman nə iş tutsa, onun bəhrəsini görəcək, pis əməl 



sahibi öz əməlləri üçün xəcalət çəkəcəkdir. Ancaq xeyir işlər, əməllər arxasınca gedənlər hər cür 

xəcalət, peşmanlıq hisslərindən uzaq olacaqlar.

 

 

Xətainin şerlərində insan, lirik qəhrəman məğrur, azad fikirli, öz qüdrətinə inanan bir varlıq kimi 



tərənnüm olunur, onun ölməzliyi, əbədiliyi, ən ağıllı bir şəxs olması, düşmənlərin canına vəlvələ 

salmağa qadir olduğu dönə

-

dönə nəzərə çatdırılır.



 

 

Hələ XII əsrdə



 

Nizami Gəncəvi sufizmə rəğbətlə yanaşmış, sufiləri ürəkdən xəbərdar olan adamlar 

kimi təqdim etmişdir. Şairin «Sirlər xəzinəsi» əsərində müxtəlif xarakterlərə malik sufi surətləri 

yaradılmışdır. Xətai də sufiləri halal və haram yola gedənlər adı ilə iki yerə ayırır. O, ən yüksək insani 

keyfiyyətləri əsl sufilər arasında axtarır, öz müridlərini əsl sufi kimi hərəkət etməyə, sufi 

insan adını 



uca tutmağa çağırır:

 

 



Sufi isən, alıb

-satma, 


Halalına haram qatma,

 

Yolun əyrisinə getmə,



 

Doğru yola nəzər eylə.

 

 

Şairin nəzərində həqiqi sufi əsl insandır. Onda alıb



-

satmaq, harama meyl etmək, əyri yola getmək 

kimi hərəkətlər, sifətlər ola bilməz. Əgər hər hansı bir sufi bu sifətlərə malik deyildirsə, o sufilikdən də, 

insanlıqdan da uzaq bir adamdır. Xətai belə sufiləri

 

rədd edir.



 

 

Xətainin poeziyasında ehkamçılığa, mövhumatçılığa, insan mənəviyyatını buxovlayan zəncirlərə 



qarşı güclü bir etiraz vardır. Xətai şerinin əsas obyekti insan, əsas qayəsi insana məhəbbətdir. Xətai 

dövründə islam dininin insan idealı ilə humanist ziyalıların insan idealı bir deyildir. Dindar insan hər 

cür istək və arzularını buxovlayıb cənnət xəyalı ilə yaşayırdısa, humanist ziyalıların ideal insanı əsl 

cənnəti bu dünyada axtarır və tapırdı. İnsansız dünyanı və cənnəti barsız bağa bənzədir, insansız 

cənnəti istəmirdi:

 

 



Neylərəm ol cənnəti, içində dildar olmasa?!

 

Qoy onu viranə qalsın 



– 

bağçada bar olmasa.

 

 

Şair insanı yer üzünün ən qiymətli gövhəri saydığından insansız olan, insana zidd olan, insanın 



sədaqətinə mane, buxov, əngəl olan hər şeyi rəd

d edir. 


 

Xətainin şerlərində gah real insani sevgi tərənnüm olunur, gah da məhəbbətdən geniş fəlsəfi bir 

kateqoriya kimi söhbət açılır. Hər iki halda məhəbbətin tərənnümü onun humanizmi, fikir sərbəstliyi ilə 

bağlıdır.

 

 

 




Xətainin çoxcəhətli poeziyasında epik əsərlər də mühüm yer tutur. Onun «Nəsihətnamə» məsnəvisi 

və «Dəhnamə» poeması epik şerin qiymətli nümunələridir. «Nəsihətnamə» adından da göründüyü 

kimi, nəsihətamiz, fəlsəfi poemadır. Burada ardıcıl nəql edilən hadisə yoxdur. «Nəsihətnamə» 

sufizmin pan

teist müddəalarını şərh edən fəlsəfi bir əsər olmaqla bərabər insan haqqında qabaqcıl 

humanist düşüncələri də əks etdirir.

 

 

«Dəhnamə» Xətainin həcm, fikir və sənətkarlıq baxımından ən mühüm əsəridir. Bir yandan klassik 



ədəbiyyatdan, bir yandan da xalq yaradıcılığının zəngin xəzinəsindən, nağıl və dastanlardan istifadə 

ilə yaradılan bu poema başqa «Dəhnamə»lərdən forma və məzmun əlvanlığı ilə seçilir. Xətainin 

özünəməxsusluğu: hissləri səmimi, inandırıcı, təbii ifadə etmək, təbiəti duymaq, məhəbbətin 

həyəcanlarını dolğun əks etdirmək, xalq ədəbiyyatından şüurlu şəkildə bol

-bol faydalanmaq 

keyfiyyətləri bu əsərdə də göz qabağındadır.

 

 

Dəhnamə on məktub deməkdir. Zahirən əsər on məktubdan ibarət olsa da, poemanın məzmununu 



məktublar yox, daha çox həmin məktublarla əlaqədar hadisələr təşkil edir.

 

 



Xətai mövzunun imkanlarından bacarıqla istifadə edib rəngarəng təbiət lövhələri, insan duyğularının 

təbii, səmimi ifadəsi üçün müxtəlif boyalar tapıb işlədir. Sıx

-

sıx lakin yerli



-

yerində verilmiş qəzəllər 

poemad

akı lirizmi daha da gücləndirir. Şairin yaratdığı təbiət təsvirlərindən biri poemanın başlanğıc 



hissəsində verilmişdir. Bu təsvirlər o qədər dəqiqdir ki, rəssamlar onun əsasında heç bir çətinlik 

çəkmədən çoxlu lövhələr yarada bilərlər.

 

 

Ədəbiyyatşünaslığımızda bahariyyə adlı janra bir qayda olaraq Xətainin həmin təsviri ən səciyyəvi 



nümunə kimi göstərilir. Ədəbiyyatımızda çoxlu təbiət təsviri yaradılmasına baxmayaraq Xətainin 

yaratdığı həmin təsvir bu tipli təsvirlər içərisində müstəsna yer tutur:

 

 

Qış getdi, yenə bahar gəldi,



 

Gül bitdi vü laləzar gəldi.

 

 

Quşlar hamısı fəğanə düşdü,



 

Eşq odu yenə bu canə düşdü.

 

 

Sərvin yenə dutdu damənin su,



 

Su üstə oxudu faxtə ku

-ku. 

 

Qönçə dəhəni çəməndə xəndan,



 

Gülməkdən ənar açıldı dəndan.

 

 

Durna uçuban həvayə düşdü,



 

Laçın aluban ovayə düşdü…

 

 

Bu təsvirdə təbiət insandan təcrid olunmur. Şən, şad bir qəlbin təbiətdən aldığı həzz, sevinc 



addımbaşı özünü hiss etdirir. Şair quşların fəğanə düşməsini deyən kimi insan həyatı barədə araya 

tez bir söz atır, «Eşq odu yenə bu canə düşdü» deyərək təbiətlə insan həyatını vəhdətdə 

götürdüyünü nəzərə çatdırır.

 

 



Təbiətdə gül açıb quşlar nəğmə oxuyanda insan qəlbində də sevgi duyğularının oyandığını söyləyir.

 

 



Təbiət təsvirləri ilə yanaşı poemada Aşiqin mənəvi iztirablarını əks etdirən qəzəllər də əsərin bədii 

təsir gücünü artırmağa xidmət edir.

 

 



«Dəhnamə» mövzusunda Xətaidən əvvəl Hümam Təbrizi, Marağalı Əvhədi də əsərlər yazmışdır. Bu 

ənənəvi süjeti Xətai vəziyyət və hadisələrə uyğun olaraq yaratdığı lövhələr və başqa poetik tapıntılar

 

vasitəsilə yeniləşdirə bilmişdir. Həmçinin Xətainin «Dəhnamə»si ana dilində yaranan ilk epik 



əsərlərdəndir.

 

 



Epik əsərdə lirik janrlardan, o cümlədən qəzəllərdən istifadəyə Füzulidən, hətta Həqiridən əvvəl Xətai 

poemasında rast gəlirik. Xətai bu poemanı hakimiyyət uğrunda mübarizələrinin ən gərgin çağlarında, 

1506-

cı ildə, iyirmi yaşında olanda yazmışdır. O, həyatının bu gənc çağlarında təkcə Azərbaycan 



Səfəvi dövlətinin əsasını qoymaqla məşğul olmamış, həm də epik şerimizə «Dəhnamə» kimi orijinal 

keyfiyyətlərə məxsus bir əsər bəxş etmişdir.

 

 

Xətai ədəbi irsinin mühüm bir hissəsini heca vəznində xalq şeri formalarında yazılmış əsərlər təşkil 



edir. Heca vəznli şerimizin tarixi Xətai ilə başlayır. Düzdür, bu forma xalq arasında Xətaidən əvvəl də 

olmuşdur, lakin onu yazılı ədəbiyyata gətirən Xətaidir. Hökmdar şair fikirlərini daha çox xalq şeri

 

 

ənənələri əsasında tərbiyələnən, nisbətən az savadlı, və ya tam savadsız olan geniş kütlələrə, 



müridlərə, qızılbaş əsgərlərə çatdırmaq üçün doğma janrların daha əlverişli olduğunu duymuş, 

onların sevdiyi, başa düşdüyü formalardan istifadə etməyi özünə borc bilmişdir. Bu şerlərdə xalq 

ruhuna və zövqünə yaxınlıq xüsusi yer tutur. Xətainin siyasi, əxlaqi, estetik baxışları bu şerlərdə son 

dərəcə aydın və sadə bir tərzdə ifadə olunur. Ümumiyyətlə, Xətai şerinə xas bir keyfiyyət olan sadəlik 

və aydınlıq onun heca vəznli şerlərində daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır. Xətainin heca vəznində 

yazdığı qoşma, gəraylı, varsağı, bayatı, nəfəs və ilahilər indi də öyrənmək, ibrət almaq üçün nümunə 

olmaq dərəcəsindədir. Şair oxucularını diqqətli, ehtiyatlı olmağa, əqidə, məslək yolunda sədaqətlə 

yürüməyə çağırır:

 

 

Dərindir bizim dəryamız, boylanmaz,



 

Min bir kəlam desəm, biri anlanmaz.

 

Kişi iqrarsız yollara bağlanmaz,



 

Yolları qoynunda yürüyüb gedər.

 

 

Bu parçalarda oxucunu, dinləyicini doğruçu və cəsarətli olmağa, orda



-

burda qeybətlə, dedi

-

qodu ilə 



məşğul olmaqdan əl çəkməyə çağırır, həqiqət yolundan azmış insanlara qarşı dərin nifrətini bildirir.

 

 



Bədii söz haqqında danışmaq, ona münasibətini bildirmək orta əsrlərdə yaşamış sənətkarlarımızın 

yaradıcılığında pozulmaz bir ənənə kimi yayılmışdır.

 

 

Nizaminin, Füzulinin, Saibin, Qövsinin, Vaqifin və başqa sənətkarlarımızın söz haqqındakı şerləri, 



fikirləri bu həqiqəti bir daha təsdiq etməkdədir. Xətainin «Bir söz» rədifli gəraylısı Füzulinin «Söz» 

rədifli qəzəli kimi yadda qalan qiymətli sənət əsərlərindən biridir:

 

 

Sözünü bir söyləyənin



 

Sözünü edər sağ bir söz.

 

 

Pir nəfəsin dinləyənin



 

Yüzünü edər ağ bir söz.

 

 

Söz vardır kəsdirər başı,



 

Söz vardır kəsər savaşı,

 

Söz vardır ağulu aşı



 

Bal ilən edər yağ bir söz.

 

 



Xalq şerinin bayatı şəkli də Xətainin məhəbbətlə, məharətlə müraciət etdiyi formalardandır. Şair 

bayatılarının axıcılığına, yığcamlığına, atalar sözləri və xalq məsəlləri kimi aforistik məna daşımasına 

xüsusi diqqət yetirmişdir:

 

 



Xətai, işin düşər,

 

Gəlib



-

gedişin düşər.

 

Dişləmə çiy loğmanı,



 

Yerinə dişin düşər.

 

 

Xətainin istər heca, istərsə də əruz vəznində yazdığı əsərlər klassik yazılı ədəbiyyatımızın ən qiymətli 



nümunələrindən sayılır. Şairin irsi sonrakı dövrlərin ədəbiyyatı üzərində dərin izlər buraxmışdır. 

Füzulu kimi dahi sənətkar Xətainin bir sıra şerlərinə cavab yazmış, ilk böyük əsəri olan «Bəngü 

Badə»ni ona ithaf etmişdir. Görkəmli el sənətkarı, hökmdar şairin müasiri Aşıq Qurbani onu «Mürşidi

-

kamilim, şeyx oğlu şahim» deyə tərənnüm etmişdir. Şah İsmayıl Xətainin əsərləri istər əlyazmaları, 



istərsə də şifahi şəkildə geniş yayılmış, məclislərdə musiqi havalarının müşaiəti ilə ifa olunmuşdur. 

Onun həyat nə mübarizəsi ilə bağlı məşhur «Şah İsmayıl» dastanı yaranmışdır. Bu dastan əsasında 

M. Maqomayev eyni adlı opera bəstələmişdir. Yazıçı Ə. Cəfərzadənin «Bakı

-

1501», F. Kərimzadənin 



«Xudafərin körpüsü», Ə. Nicatın «Qızılbaşlar» romanları və bir sıra bədii əsərlər son illərdə Şah 

İsmayıl Xətainin həyatı və şəxsiyyətinə olan güclü marağın ifadəsi kimi meydana çıxmışdır.

 

 

 



III bölmə

Xidmətləri

 

Şah İsmayıl Xətai 36 yaşında, həyatının, yaradıcılığının, arzularının ən qaynar bir çağında dünyadan 



köçür, lakin qısa ömrü müddətində gördüyü işlər ona ölməzlik qazandırmış, onu Azərbaycan xalqının 

siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq səhifələrindən birinin yaradıcısı kimi tanıtdırmışdır. Şah İsmayılın 

yüksək hərbi istedadı haqqında

 

K. Marks



 

yazmışdır: "Səfəvilər xanədanının banisi Şah İsmayıl fateh 

idi. O, on dörd illik hakimiyyəti dövründə on dörd əyalət fəth etmişdi".

 

İsmayıl Səfəvi 12 yaşında olarkən Səfəvi əmirlərinin və digər türk tayfalarının dəstəyi ilə öz 



əcdadlarının başladığı mübarizə yoluna qədəm qoydu. Onun tərəfdarlarının çıxışı 1499

-

cu ildə baş 



verdi. 

Ağqoyunlu

 



 



Şirvanşah

 

qoşunları ilə müzəffər döyüşdən sonra, 1501



-

ci ildə İsmayıl Səfəvi 

Təbrizə daxil oldu, özünü Azərbaycanın hökmdarı elan etdi.

 

Azərbaycan tarixində ilk 



mərkəzləş¬dirilmiş dövlət 

– 

Səfəvilər dövləti və ya Qızılbaşlar dövləti yaradıldı. Bundan sonra Şah 



İsmayılın nəhəng imperiya yaratmağa yönəlmiş aktiv siyasi, hərbi və ideoloji fəaliyyəti başlanır. Bu 

fəaliyyət cəsarətli işlərlə, çoxsaylı risklər, qurbanlar, məğlubiyyətlər və qələbələrlə müşayiət olunurdu.

  

Səfəvi dövlətinin yaranmasında əsas amil dövləti quranların türk olması, həmin dövlətin tarixi 



Azərbaycan torpaqlarında meydana gəlməsi və buradakı insanların “Qızılbaşlığ”a sadiq olmaları idi.

 

Şah İsmayılın ortaya çıxması və Qızılbaş dövlətini yaratması ilə Anadolu türkmanları öz soylarında



n, 

inancından bir öndərə sahib olmuş və onu bir xilaskar hesab edərək ona sıx bağlanmışlar. Dünya 

tarixində bir liderə bu dərəcə bağlılıq örnəyi yoxdur.

  

Orta əsrlərdə xalqımızın dövlətçilik tarixində Səfəvilər imperiyası Şah İsmayılın rəhbərliyi altında ə



yüksək mərhələ kimi əvvəlki və sonrakı Azərbaycan dövlətləri zəncirində yalnız bir halqa olmuşdur. 

Bu siyasi qurumlar bir-

birini əvəz etməklə və çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyinin əsasını 

formalaşdırmaqla Azərbaycan türk tayfalarını birləşdirmiş, dövlət quruculuğu ənənələrini, idarəçilik 

vərdişlərini, qonşu xalqlar haqqında bilikləri və informasiyanı, onlarla ünsiyyət mexanizmlərini, 

haki¬miyyətin çox vaxt atadan oğula verilməsi təcrübəsini növbəti nəsillərə ötürmüşlər.

 

İlk mənbələrdə Səfəvilər dövlətinin banisinə aid edilən çoxsaylı mülahizələr onun türklərlə və 



Azərbaycanla ayrılmaz əlaqəsini birbaşa göstərir. Şübhəsiz, belə faktlardan ən məşhuru və 

inandırıcısı İsmayıl Səfəvinin Şirvandakı Gülüstan qalası mühasirəyə alınan vaxt dediyi sözlərdir. 




İsmayıl atası

 

Şeyx Heydər



in qatili, Şirvanşah Fərrux Yəsar üzərində qələbədən sonra öz düşməninin 

qüvvələrini tamamilə darmadağın etmək üçün onların sığındığı Gülüstan qalasını

 

mühasirəyə 



almışdı. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, İsmayıl Şirvanın ən əlçatmaz istehkamlarından biri olan 

Gülüstan qalasının mühasirəsi uzandığı üçün böyük əmirləri yanına çağırıb dedi: “Sizə Gülüstan 

qalası lazımdır, yoxsa Azərbaycan taxtı?”. Müqəddəs Səfəvi xanədanının etiqad sahibləri... 

Azərbaycan taxtı” cavabını verdilər.

  

Həmin tarixi məqsədi həyata keçirmək üçün İsmayıl 1501



-

ci ildə Ağqoyunlu Əlvənd üzərində 

qələbədən sonra Təbrizə daxil olaraq özünü şah elan etdi. Şeyx Heydərin çata bilmədiyi məqsədə 

oğlu İsmayıl nail oldu, Azərbaycan torpağının böyük bir qismi vahid Qızılbaş dövlətində birləşdirildi.

 

Şah İsmayıl zəfərdən



-

zəfərə gedirdi və ta Çaldıran döyüşünə qədər məğlubiyyət nə olduğunu bilmədi. 

O, müzəffər, xoşbəxt iqballı, gəncliyinə baxmayaraq siyasi müdrikliyə malik bir şah idi. Şah İsmayıl 

yalnız alimənsəblərlə deyil, rəiyyətlə rəftarında da mülayim və ədalətli idi.

  

Xalqımızın görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl ana dilinə hörmət edir və bu dildə yazan şairləri, 



ozonları sevir, onları himayə edirdi. Elə buna görə də, dilinə, vətəninə bağlı el şairləri, aşıqları da onu 

sevir və onun doğma dilinə, xalqına bağlılığını əsərlərində tərənnüm edirdilər. Şah İsmayıl 

Azərbaycan dilində təkcə gözəl şeirlərin, mükəmməl ədəbi abidə olan

 

“Dəhnamə”



 

(“On məktub”) 

poemasının müəllifi deyildi. O, həm də dövlət fərmanları imzalayır və beləliklə, Azərbaycan dilini 

dövlət müstəvisinə, siyasi müstəviyə keçirmiş olurdu. Aldığı tərbiyəyə və maraqlarına görə İsmayıl 

qızılbaş tayfaları və köçəri əyanları ilə sıx bağlı idi. O, yaxşı təhsil görmüşdü, şair və alimlərə 

himayədarlıq edirdi.

  

Şah İsmayıl Xətainin öz xalqı qarşısında xidmətləri həm də ondan ibarətdir ki, o, Azərbaycan milli 



mədəniyyətinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır, onun hakimiyyətdə olduğu illər ölkənin orta 

əsrlər tarixində tərəqqi baxımından ən önəmli dövr sayılır. O, təkcə ana dilində yaradan şairləri, 

Azərbaycan alimlərini, incəsənət xadimlərini təşviq etmirdi, həm də bütövlükdə incəsənətin, elmin 

inkişafına himayədarlıq edirdi. Onun səyləri sayəsində Azərbaycan dili nəinki fars dilinin güclü 

təsirindən qurtardı, həm də sonrakı yüzilliklər boyu onu üstələdi. Elm, sənət xiridarı olan Xətainin 

sarayında yaradıcılıq üçün əlverişli şəraitdə, diqqət, qayğı, hörmətlə əhatə olunmuş mühitdə bir çox 

rəssam, istedadlı heykəltəraş, xəttat, musiqiçi yaşayırdı.

  

Şah İsmayılın Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı ən böyük xidmətlərindən biri də öz dövrü üçün 



xarici siyasət mexanizmlərini formalaşdırmasıdır. Qüdrətli imperiya yaradan Şah İsmayıl həm də 

Qərbi Avropada Papalıq, İspaniya, Portuqaliya, Venesiya, Genuya və s. ilə səmərəli qarşılıqlı 

münasibətlərin möhkəm bünövrəsini qurmuşdu.

 

Səfəvilər dövləti yarandığı gündən qısa müddət ərzində bütün Yaxın və Orta Şərqdə qüdrətli hərbi



-

siyasi amilə çevrilmişdi. Şah İsmayılın yaratdığı Azərbaycan dövlətçiliyi Azərbay¬can türk¬lərinin 

dünyagörüşünün təkamülünə kömək etdi. Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq 

azərbaycanlıların bütün səviyyələrdə (Azərbaycan dilinin dövlət müəssisələri və hərbi işdə tətbiqi də 

daxil olmaqla) üstün yer tutduğunu təsdiq edən dövlət yaratmışdı.

 

Şah İsmayıl qızılbaşlığın vahid ideologiyasını yaratdı. Bu ideologiya bütün Azərbaycan türkləri



ni o 

vaxt üçün öz ətrafında uğurla birləşdirdi və onlara nəhəng ərazidə siyasi dominant statusunu əldə 

saxlamağa imkan verdi.

 

Azərbaycan xalqının Şah İsmayılla təkcə böyük dövlət xadimi kimi deyil, həm də cəsur, istedadlı 



sərkərdə, yüksək mənəvi keyfiyyətləri hətta o vaxtlar Azərbaycana gələn Qərb diplo¬matlarında da 

heyranlıq doğuran şəxsiyyət kimi fəxr etməyə tam haqqı vardır. Biz onun sərkərdə istedadı sayəsində 

yaranmış tarixi dövlətin varisləriyik, elə bir dövlətin ki, sonralar ərazisində bır sıra dövlətlər 

yaranmışdır və indi də mövcuddur.

 

 

IV bölmə



Siyasi fəaliyyəti

 



 

1499


-

cu ilin avqust ayında 12 yaşlı İsmayıl özünün yaxın tərbiyəçisi və məsləhətçisi olan bir neçə 

qızılbaş tayfa başçısı ilə

 

birlikdə qoşun toplamaq üçün Ərdəbilə yollanır, ancaq şəhər hakimi 



tərəfindən təqib olunur. O,

 

1500



-

cü ilin yazında

 

Şamlı


 

 



Rumlu

 

tayfalarından, habelə Qaradağ və 



Talış əhalisindən ona qoşulmuş 2 minə yaxın qızılbaşla 

Qarabağ,


 

Çuxursə


d

Şuragil



Kağızman


Tərcan


 

yolu ilə


 

Ərzincan


a

 

gəlir.



 

Ərzincanda keçirilən müşavirəsində Səfəvilərin irsi düşməni Şirvanşah Fərrux Yasarla müharibəyə 

başlamaq qərara alındı və əmirlərinin Gürcüstana bir neçə basqınından sonra 

İsmayıl


 

Anadoluda

 

topladığı təqribən 7 min nəfərlik tərəfdarı ilə 1500



-cü ilin 

axırlarında

 

Şirvana


 hücum edir. 

Cabanı döyüşünd

ə Fərrux Yasar məğlub edildi və şirvanşah 

öldürüldü. 

İsmayıl üç gün düşərgəsində qaldıqdan sonra

 

Şamaxıya



 

daxil oldu. Burada onu seyidlər, qazılar, 

rəislər və şəhər əyanları qarşıladı. Şamaxıya girən İsmayıl şəhərdə yalnız bircə gün qaldı. Burada 

öyrəndi ki, Şirvanşahın döyüş meydanından qaçıb canını qurtarmış oğlu II Şeyx İbrahim (Şeyxşah) 

Xəzər dənizinin sahilindəki Şəhrinou qalasındadır və atasının qoşunlarının salamat qalmış hissələrini 

ətrafına toplamışdır. İsmayıl sərkərdəsi Hülafə bəyə qoşun hissəsi ilə oraya göndərdi, duruş gətirə 

bilməyəcəyini görən Şeyxşah yaxın adamları ilə birlikdə qaçdı. Müqavimətə rast gəlməyən Hülafə 

bəy, Şəhrinouda düşərgə saldı. Ertəsi gün İsmayıl özü buraya gəldi. İsmayıl Şəhrinounu tutduqdan 

sonra Mahmudabada qışlağa getdi. Burada ona məlum oldu ki, Bakı şəhərinin əhalisi qalalarının 

möhkəmliyinə bel bağlayaraq xərac verməkdən imtina edir və müqavimət göstərirlər.

[64]

 

İsmayıl uzun 



çəkməyən mühasirədən sonra 1501

-

ci ilin baharında



 

Bakını aldı

Şirvanşah qoşunlarının vuruşmadan sonra salamat qalmış hissələri Gülüstan qalasına cəkilmişdi. 



İsmayıl Bakını aldıqdan sonra Gülüstan qalasını

 

tutmağa getdi. Lakin tezliklə Gülüstanın mühasirəsini 



buraxaraq, əmirlərinə bunu yuxuda imamdan tapşırıq alması ilə izah etmişdir

[65]


, Ağqoyunlu Əlvəndlə 

mübarizəyə yollandı. Rəvayətə görə İsmayıl qızılbaş əmirlərini məşvərətə yığaraq onlardan soruşur: 

"Siz nə istəyirsiniz, Azərbaycan taxt

-

tacını, yoxsa "Gülüstan" qalasını?" Onlar yekdilliklə Azərbaycanı 



üstün tuturlar. 

İsmayıl öz qoşunu ilə Naxçıvan istiqamətində hərəkət edir.

 

1501


-

ci ilin ortalarında Əlvənd Mirzə onları 

Şərur düzündə qarşılayır.

 

Şərur döyüşünd



ə Əlvənd Mirzənin 30 minlik ordusu İsmayıl 7 minlik qoşunu 

tərəfindən darmadağın edilir. Vahiməyə düşüb qaçan döyüşçülərini saxlamaq və rəqibin arxadan 

zərbələrini dəf etmək məqsədilə bir

-

birinə zəncirlənmiş dəvələrdən istifadə etmək cəhdi də Əlvənd 



Mirzəyə kömək etmir.

 

İsmayıl bu döyüşdə də öz yaşına görə qeyri



-

adi dərəcədə sərkərdəlik qabiliyyəti və şəxsi igidlik 

nümunəsi göstərir. O özü şəxsən Ağqoyunlu qoşununun sayılan əmirlərindən Karqiçay bəyi qılınc 

döyüşündə məğlub edir. Digər məşhur sərkərdələr də öldürülmüş və başları özgə düşmənlərə görk 

olmaq üçün qızılbaş döyüşçülərinin tutduğu yüksəkliklərdə qoyulmuşdur. Əlvənd özü isə döyüş 

m

eydanından güclə qaçaraq, canını qurtarmışdır. Beləliklə, İsmayıl xeyli qənimət qazanmışdır və ən 



əsası isə

 

Təbriz



ə yol açıqdır.

 

1501



-

ci ilin payızında Təbrizə daxil olan İsmayıl özünü şah elan etdi. Bununla da paytaxtı Təbriz olan 

Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin əsası qoyuldu.

 

I Şah İsmayılın tabe olmaq təklifini rədd edən Ağqoyunlu hökmdarı



 

Sultan Muradla

 

1503


-cü il iyunun 

21-


 

Həmədan



 

yaxınlığında döyüş Şah İsmayılın qələbəsi ilə nəticələndi və Ağqoyunlu dövləti süqut 

etdi. 

Çox qısa müddətdə şah İsmayıl



 

Şeybani xan

ın özbək dövlətindən tutmuş

 

Osmanlı imperiyasın



ın 

sərhədlərinə qədər uzanan möhtəşəm bir dövlət yarada bilir.

 

Özbək


 

Şeybani xan

 

İsmayıl üçün strateji əhəmiyyət daşıyan



 

İsfahan


ı tutarkən ona göndərdiyi "Mən 

İran və Azərbaycan sərhədlərinə gələrək, oranı tutandan sonra İraqi

-

Ərəbə və Hicaza gedəcəyəm" 



məktubana cavab olaraq Şah İsmayıl öz qoşunlarını

 

Xorasana



 yeridir. 

Şeybani xan

 

Mərv 



qalasında

 

gizlənir, lakin İsmayıl aldadıcı manevr edərək, onu qaladan bayıra çıxarır və



 

1510


-cu il 

dekabrda



 

Mahmudi kəndi yaxınlığında şah İsmayılla Şeybani xanın qoşunları arasındakı

 

Mərv 


döyüşü

 

şah İsmayılın tam qələbəsi ilə başa çatır. Bütün gün ərzində davam edən bu ağır döyüşdə 



məğlub olan Şeybani xan qaçmaq istədikdə Şah İsmayılın döyüşçüləri və öz mühafizəçiləri tərəfindən 

qətlə yetirilir. Şeybani

 

xanın başını şaha gətirirlər. Əmrə əsasən, onun kəlləsini qızıl suyuna çəkib, 



qədəh düzəldirlər. Bu döyüşdən sonra o,

 

Herat



M

ərv



 

 



Bəlx

 

şəhərlərini tutur. 



Bütün 

Şabran


Xorasan


 

vilayəti şah İsmayılın hakimiyyəti altına keçir. Sonrakı illərdə Şah İsmayıl 

bütün 

İran


ı,

İraqi


-

Ərəbi


 

Səfəvilər dövlətinə qatdı. Onun dövründə Səfəvilər dövləti

 

Yaxın 


Şərqin

 

qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrldi.Səfəvi dövləti öz yüksəlişinin zirvə nöqtəsinə çatır. Onun 



ərazisinin sahəsi 2 milyon 800 min kvadrat kilometrə çatırdı.

 

 



Document Outline




Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə