Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə109/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   105   106   107   108   109   110   111   112   ...   223

223 

 

Azərbaycanda  dekorativ-tətbiqi  sənətin  ənənəvi  növləri  -  xalçaçılıq, 



bədii tikmə, zərgərlik, ağac ü zərində oyma və s. sənətlər dirçəlird i. Kustar ustalar 

artel  və  kooperativlərdə  birləĢir,  ictimai  binaların,  inqilabi  bayramların  tərtibatı 

iĢinə  cəlb  edilird ilər.  Bakı,  Gəncə  və  ġəkidə  artellər  zərif  parçalar,  qadın  baĢ 

örtükləri,  kəlağayılar hazırlayırd ılar. Zərgərlik sənəti inkiĢaf edird i. Xalq ustaları 

ənənəvi  qadın  bəzəkləri  ilə  yanaĢı  qızıl  və  gümüĢdən  nadir  məmulatlar 

düzəldirdilər.  1922-ci ildə neft buruğu formasında düzəldilmiĢ və üzərində "Bakı 

fəhlələri və Azərneftdən V.Ġ.Leninə" sözləri yazılan mərmər  lövhəyə bərkidilmiĢ 

gümüĢ mürəkkəbqabı Kremldə Leninin kabinet-mu zeyində layiqli yer tuturdu. 

Azərbaycanda dekorativ-tətbiqi sənətin inkiĢafında 1927-ci il fevralın 3-

4-də  Moskvada  Türkdilli  xa lqların  mədəniyyət  və  incəsənətinin  öyrənilməsi  ilə  

əlaqədar  keçirilmiĢ  Ümu mĠttifaq  müĢavirəsinin  mühüm  əhəmiyyəti  olmuĢdu. 

MüĢavirədə  "Azərbaycanı  Tədqiq  və  Tətbiqi  Cəmiyyəti"  yanında  Ġncəsənət 

ko missiyasının üzvü, maraq lı "Müasir Quba xalçaları"  məqaləsinin  müəllifi prof. 

V.M.Zu mmer "Türk xalqları incəsənətinin öyrənilməsi p roblemləri" mövzusunda 

məruzə  ilə  çıxıĢ  etmiĢdi.  MüĢavirə  dekorativ-tətbiqi  sənətin,  o  cü mlədən 

xalçaçılığ ın daha da inkiĢaf etdirilməsinin vacib liy ini qeyd etmiĢdi

241



Ġstedadlı  xalça  ustaları  milli  sənətin  ənənələrini  davam  etdirir,  eyni 



zamanda  "sovet  ideologiyasının"  təsiri  ilə  yeni  naxıĢ  və  müasir  bəzəklərə, 

həmçinin  siyasi  süjetlərə  müraciət  edird ilər.  Belə  ki,  o  zaman  ilk  dəfə  olaraq  

V.Ġ.Lenin  və  N.Nərimanovun  xalça  portretləri  meydana  çıxd ı.  Ġnqilabi -siyasi 

motiv və süjetlər sovet dövrünün əlaməti kimi Azərbaycan xalçaçılıq sənətinə də 

daxil olmağa baĢladı. 

Memarlıq.  Ġncəsənətin  bütün  digər  növləri  kimi,  memarlıq  da  sovet 

cəmiyyətinin  maddi  və  estetik  tələbatını  ödəməyə  istiqamətləndirilirdi.  Sovet 

hakimiyyəti fəhlə qəsəbələri salmaq yolu ilə zəh mətkeĢlər, birinci növbədə neftçi 

fəhlələr üçün yaĢayıĢ evlərinin geniĢ tikintisinə baĢladı.  YaĢayıĢ evləri ilə yanaĢı, 

mədəni-məiĢət  müəssisələri  üçün  binalar  da  tikilirdi.  Razin  qəsəbəsində  (indiki 

A.Bakıxanov  adına)  intensiv  tikinti  baĢlandı,  qısa  müddətdə  on  min  ailəni 

mən zillə təmin edəcək b inalar inĢa edildi. 

AbĢeronda  ilk  fəhlə  qəsəbələri  salın ması  A zərbaycan  memarlığ ının  ö z 

dövrü üçün böyük nailiyyəti  idi.  Bu  iĢlər sovet memarı A.P.Ġvanitskinin ü mu mi 

rəhbərliy i altında həyata keçirilird i.  1924-cü  ildə ona Bakı Ģəhərin in gələcək baĢ 

inkiĢaf  planın ın  tərtib i  iĢinə  baĢlamaq  həvalə   olun muĢdu.  Ġttifaqda  ilk  iĢlərdən 

biri  olan,  Böyük  Bakın ın  inkiĢafını  müəyyən  edən  bu  baĢ  planın  hazırlan ması 

1927-c i  ildə baĢa çatdırıld ı.  Hə lə o va xtdan ilk növbədə sosial-siyasi vəzifələ rin  

həllinə  tabe  etdirilən  sovet  me marlığ ının   bir  sıra   çatıĢma zlıqları  da  ö z  ə ksini 

həmin baĢ planda tapmıĢdı. 



224 

 

Mənzil  probleminin  qaydaya  salınması  AbĢeron  ərazisində  nəqliyyat 



əlaqələrinin  təĢkili  ilə  paralel  gedirdi.  "KukuĢka"nın  əvəzinə  1926-cı  ildə  Sovet 

Ġttifaqında  birinci  olaraq  Bakıda  sənaye  və  fəhlə  rayonlarını  birləĢdirən  elektrik 

dəmir  yol  xətti  iĢləməyə  baĢladı.  Bakıda  monumental  və  milli  memarlıq  

ənənələrini təcəssüm etdirən "Sabunçu" dəmir yol vağzalın ın binası tikildi. M illi 

memarlıq  ənənələri  A zərbaycan  SSR-in  1923-cü  ildə  Ümu mittifaq  Kənd 

Təsərrüfatı Sərg isinin pavilyonu və Bakı yarmarkası binalarının lay ihələrində də 

öz əksini tap mıĢdı. 

Beləliklə,  1920-1927-ci  illər  Azərbaycanda  əsasən  mədəni  həyatın 

bütün  sahələrində  partiya  və  dövlət  nəzarətinin,  sosialist  ideyalarının  ciddi 

təsirinin  güclən məsi  Ģəraitində  "sovet  ideologiyasına"  əsaslanan  dövrün 

baĢlanğıc  mərhələsi  idi.  Bu  illərin  partiya  foru mlarında  hakim  ideologiyaya 

xid mət edən, mədəni quruculuq məsələləri ilə bağlı ço xsaylı qərarlar və tədbirlər 

həyata keçirilirdi. Ancaq bunlar hamısı ü mdə bir  məqsədə  - "marksizm-lenin izm 

məslə kli "sovet rejimi qurucuların ı" tərbiyə et mə k məqsədinə xid mət edird i. 

Mədəniyyət sahəsində idarəetmənin həddindən artıq mərkəzləĢdirilməsi 

müəyyən dərəcədə mədəni quruculuq prosesindəki azad və demokratik  meyilləri 

məhdudlaĢdırır,  bəzi  hallarda  isə  milli  mədəniyyətin  inkiĢafına  mane  olan 

inzibati-a mirlik  üsulları,  hətta  cəza  vasitələrindən  də  istifadə  olunmasına  zə min  

yaradırdı. 

Bununla  belə,  bu  illər  zəh mətkeĢlərin  mədəni  quruculuq  iĢlərinə 

səfərbər  edilməsi,  sovet  cəmiyyəti  üçün  milli  yaradıcı  qüvvələrin  meydana 

gəlməsi  və  inkiĢaf  etməsi,  zəh mətkeĢ  kütlələrin   yeni,  sosialistcəsinə  həyat 

uğrunda mədəni geriliklə mübarizəyə qoĢulması dövrü idi.  

 



225 

 

VI FƏS ĠL 



 

 

AZƏRBAYCAN XALQ TƏSƏRRÜFATININ 



YENĠDƏN QURULMAS I 

 

§ 1. BĠRĠNCĠ BEġ ĠLLĠK PLANIN HƏYATA KEÇĠRĠLMƏS Ġ 

 

Birinci  beĢilliyin  vəzifələri.  Sovetlər  Ġttifaqında  sənayeləĢdirmənin  ilk 

illərində əldə edilən nailiyyətlər bütün ölkə  miqyasında, eləcə də respublikalarda 

xalq  təsərrüfatının  daha  geniĢ  və  uzunmüddətli  in kiĢaf  planlarının  tərtibinə 

imkan  yaratdı.  Sovet  Ġttifaqında  xalq  təsərrüfatını  plan laĢdırma  kapitalist 

ölkələrindən  fərqli  olaraq,  dövlətin  respublika,  region  və  rayonlarda  iqtisadi 

inkiĢafı tən zimləməsinə, onu nəzarətdə saxlamasına imkan verirdi. ÜĠK(b)P -nin  

XV  qurultayı  (1927-ci  ilin  dekabrı)  SSRĠ  xalq  təsərrüfatı  inkiĢafının  birinci 

beĢillik planın ın tərtib edilməsinə dair d irektiv lər qəbul etdi. 

Birinci beĢillik plan ın qəbulu ərəfəsində iqtisadiyyatın inkiĢaf templəri, 

xalq  təsərrüfatına,  o  cümlədən  ağır  sənayeyə  vəsait  qoyuluĢunu  maksimu m 

artırmaq imkan ları barədə məsələlərin ciddi mü zakirəsi gedirdi. 

Həddindən  artıq  mərkəzləĢdirmə,  yerlərdə  təĢəbbüskarlığa  təzy iq, 

direktiv  amirlik,  dövlət  orqanları  və  partiya  təĢkilatlarında,  xüsusilə  partiya 

rəhbərliy ində  Stalin in  "üslubu"  üstünlük  təĢkil  edirdi.  Stalinin  sənayeləĢdirməni 

inzibati-a mirlik  metodları  ilə  məcburən  yüksək  sürətlə  həyata  keçirməsi  YĠS -in  

tənəzzülünə,  insanların,  ələlxüsus  kəndli  kütləsinin  güclü  istismarına,  "ölkə 

sosializmə  doğru  irə lilədikcə  sinfi  mübarizənin  kəskinləĢməsi  haqqında"  tezisin 

əsaslandırılmasına,  ölkədə  gərgin  ictimai-siyasi  Ģərait  yaran masına  gətirib  

çıxartdı. 

Sosialist  sənayeləĢdirilməsinin  texniki  bazanı  yeniləĢdirmək  əsasında 

həyata keçirilməsi siyasəti 1927-ci  ilin aprelində IV  SSRĠ Sovetlər quru ltayında 

qanuniləĢdirild i.  Azərbaycan  KP  respublikan ın  xalq  təsərrüfatının  in kiĢaf 

perspektivlərin i "baĢ kursa" uyğun müəyyən etdi. Pa rtiya hər Ģeydən əvvəl, neft 

üzrə ö zünün ümu mittifaq öhdəliklərin in həllində birinci dərəcəli d iqqət yetirərək, 

AK(b)  VIII  qurultayın ın  (1927-ci  il  noyabr)  qətnaməsində  deyildiyi  kimj  hesab 

edirdi  ki,  "Azərbaycan    Kommunist    Partiyasının  ən    mühüm  vəzifəsi  neftdən 



sonra  pambıqçılıq  işini  maksimum  inkişaf  etdirməkdir 

1

(kursiv  -  məsul  red.). 

Qurultay  birinci  növbədə  Azərbaycanın  tam  inkiĢafını  yo x,  mərkəzin  faktiki 

olaraq  ona  diktə  etdiyi  ən  ümdə  iĢi  -  yalnız  neftin  və  Ġttifaq  üçün  qiymətli 

xa mma l  olan  pamb ığın  maksimu m  istehsalını  "böyük  dövlət  vəzifəsi"  kimi 

qərarlaĢdırmıĢdı.  Respublikan ı,  A zərbaycan  xalqının  maraqların ı  nəzərə  alaraq, 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   105   106   107   108   109   110   111   112   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə