Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə111/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   107   108   109   110   111   112   113   114   ...   223

228 

 

Birinci  beĢillikdə  respublikada  kimya  sənayesi  təĢəkkül  tapdı.  Dünya 



təcrübəsində ilk dəfə Azərbaycanda əvvəllər  xaricdən gətirilən qiy mətli  xammal 

-  yod  alınması  üçün  mədən  sularıdan  istifadə  edilməsi  kimi  mürə kkəb  proble m 

həll ed ild i.  1930-1931-c i  illə rdə Ne ftçalada yod-brom,  Bakıda  isə yod zavodları 

iĢləməyə baĢladı

17



Respublikada yeni sənaye müəssisələrinin tikintisi gedən rayonlarda su-



elektrik stansiya Ģəbəkəsi yaradılırdı. 1929-cu ildə Gəncəçay üzərində Çiraqid zor 

kükürd-kolçedan  yataqların ın,  habelə  hava  (kanat)  yolunu  elekt rik  enerjisi  ilə 

təchiz  edən  Zurnabad  SES-in  tikintisi  baĢa  çatdırıld ı

18

.  Birinci  beĢillik  illərində 



Gəncə,  Xankəndi,  Laçın,  Zaqatala  və  baĢqa  yerlərdə  16  yeni  elektrik  stansiyası 

Azərbaycan  SSR-də  birinci  beĢillik  ilk  sənaye  sahələrinin  yaradılması  ilə 

səciyyələndi.  Belə  ki,  Bakıda  makaron  fabriki,  kərp ic  zavodu,  Gəncədə  əyirici-

toxucu  fabriki,  kərp ic  zavodu,  Xankəndində  ipəkəyirmə  zavodu,  Lənkəran  və 

Ordubadda  konserv  zavodları  dörd  ağac  emalı  zavodları

20

,  ü mu miyyətlə  25  iri 



dövlət sənaye müəssisəsi tikilib istismara verildi

21



Yeni  sənaye  müəssisələrinin  tikintisi  ilə  eyni  vaxtda  köhnə  fab rik  və 

zavodlarını  yenidən  qurulması  və  geniĢləndirilməsi  iĢləri  də  həyata  keçirilird i. 

Bakıda  L.ġmidt  adına  maĢınqayırma  zavodunun,  Qaradağ  sement  zavodunun, 

V.Ġ.Lenin  adına  (indiki  H.Z.Tağıyev  adına)  əyirici-to xucu  fabrikin,  dəri 

zavodunun,  "Qızıl  ġərq"  mətbəəsinin,  Çiraqidzo rda  kü kürd-ko lçedan 

yataqlarının, Tovuz sement zavodunun yenidən qurulması sahəsində böyük iĢlər 

aparılmıĢdı

22

.  Respublika  tabeliy ində  olan  sənaye  müəssisələrinin  tikintisinə  



yönəldilən  vəsait  ildən-ilə  artırd ı.  1920-1928-ci  illərdə  bu  sənayenin  inkiĢafına 

17  mln  manat və ya respublika  xa lq təsərrüfatına sərf edilən bütün kapitalın 60,6 

faiz  qoyulmuĢdusa,  təkcə  birinc i  beĢillikdə  bu  məb ləğ  müvafıq  olaraq  89  mln  

manat və ya 63,6 faiz təĢkil edirdi

23



Fəhlə sinfinin  artması. Sənayenin inkiĢafi və yeni sənaye ocaqlarının 



yaranması  A zərbaycan  fəhlə  sinfinin   tərkibində  kəmiyyət  artımı  və  keyfiyyət 

dəyiĢikliklə rinə  Ģəra it  yaratdı.  Birinc i  beĢillik  dövründə  xalq  təsərrüfat ında  

(kənd  təsərrüfatı  istisna  olmaqla)  çalıĢan  fəhlə  və  qulluqçuların  sayı  1932-ci 

ildə  1928-ci  ildəki  175  min  nəfərdən  325  min  nəfərədək

24

,  o  cümlədən  



sənayedə  69  min  nəfərdən  107  minədək,  tikintidə  18  mindən  43  minədək, 

nəqliyyat və rabitədə 22 mindən 40 minədək artdı

25



Azərbaycan fəhlə sinfinin əsasını neftçilər təĢkil edirdi. Birinci  beĢillikdə 



onların  sayı  1929-cu  il  yanvarın  1-nə  46794  nəfərdən  1933-cü  il  yanvarın  1-nə 

69640  nəfərədək  artdı

26

.  Səciyyəvidir  ki,  Azərbaycan  neft  sənayesində  fəhlə  və 



qulluqçuların  ü mu mi  sayının  artması  ilə  yanaĢı,  bu  illərdə  neft  çıxarılması 

sahəsində  fəhlələrin  sayının  15,413-dən  13,670  nəfərədək  azalması  müĢahidə 

edilird i

27

.  Bu  bir  tərəfdən,  istehsalat  proseslərinin  me xan ikləĢdirilməsi  və 




229 

 

elektrikləĢdirilməsi  nəticəsində  dartayçı,  yağlayıcı  və  ocaqçıların  sayca  xeyli 



azalması,  d igər  tərəfdən  isə  tikinti-təsərrüfat    mədənlərin  tərkibindən  ayrılması 

ilə izah ed ilir. 

Respublikanın  xalq təsərrüfatında fəhlə sinfinin  xüsusi çəkisinin artması 

Azərbaycanda  məhsuldar  qüvvələrin  inkiĢafında  böyük  rol  oynadı.  Fəhlə  və 

qulluqçuların  sayca  artımı  yalnız  xalq  təsərrüfatının  sosialist  bölməsində  baĢ 

verird i.  A zərbaycanda  fəhlə  sinfinin  əsas  artım  mənbəyi  Ġttifaq ın  baĢqa 

rayonlarından  gəlmiĢ  Ģəhər  əhalisi  -  fəhlə  kontingenti  idi.  Birinci  beĢillik 

dövründə  Bakıya  Azərbaycandan  kənar  regionlardan  100  mindən  artıq  fəhlə 

gəlmiĢ  və  burada  məskən  salmıĢdı.  Təkcə1930-1932-ci  illərdə  RSFSR 

Ģəhərlərindən Bakıya 86 299 fəhlə gəlmiĢdi

29

. 1928-ci  ilin oktyabrından 1933-cü  



ilin yanvarınadək neft sənayesində çalıĢan rus fəhlələrinin sayı  21  833 nəfərdən 

40721  nəfərədək  artmıĢdı,  bu  isə  Azərneftdə  iĢləyənlərin  58,3  faizin i  təĢkil 

edirdi

30



Digər artım  mənbəyi kənd əhalisi  idi. Kənd təsərrüfatında yeni sosial 

dəyiĢikliklər  prosesində  kəndin  özünəməxsus  aqrar  əhali  artıqlığı  baĢ  verirdi. 

Kənd əməyin in  mexanikləĢdirilməsi, ko llektiv təsərrüfatların  meydana gəlməsi 

kəndin  ict ima i-mədəni  cəhətdən  dəyiĢilməsi  A zərbaycan  sənayesində  ciddi 

ehtiyac olan çoxlu sayda yeni azad iĢçi qüvvəsi yaradırdı.  

Mərkəzin amiranə tələblərin in (ələlxüsus neft və pambıq  istehsalı üzrə) 

artması  nəticəsində  beĢillik  plana  tez-tez  dəyiĢikliklər  ed ilməklə  sənayedə 

intensivliyin,  kənd  təsərrüfatında  kolle ktiv ləĢdirmə  te mpin in  sürətləndirilməsi 

cəmiyyətdə əməyin təĢkili və  istifadəsi sahəsində yeni proble mlə r törədirdi. ĠĢçi 

qüvvəsinin  təĢkil  olun muĢ  Ģəkildə  toplanılması  1931-ci  ilədək  b ilavasitə  ancaq 

əmək  orqanlarının  tabeliyində  id i,  təsərrüfat  orqanları  isə  bu  məsələyə  lazımi 

diqqət yetirmirdi. ĠĢçi qüvvəsinin xey li  miqdarda artıq olduğu bir sıra rayonlarda 

(Laçın,  Astraxanbazar,  Lən kəran,  Masallı  və  b.)  onların  sənayeyə  cəlb 

edilməsində fəaliyyətsizlik müĢahidə olunur və ona laqeydlik göstərilirdi. 

SSRĠ  XKS  və  ÜĠM ĠK-in  sənaye  müəssisələrinin  kolxozlarla 

müqavilələr  bağlaması  yolu  ilə  iĢçi  qüvvəsinin  təĢkil  o lun muĢ  Ģəkildə 

toplanılmasını  tənzimləyən  mövsümçülü k  haqqında  1932-cı  il  30  iyul  tarixli 

qərarı  sənayenin  iĢçi  qüvvəsi  ilə  təmin  edilməsinə  mühü m  təsir  etdi

31

.  Bu 


müqavilələr sayəsində 1931-ci  ildə Azərbaycanda sənayeyə və digər sahələrə 54  

min nəfər iĢçi cəlb ed ild i. 

Xalq  Əmək  Ko missarlığı  nəzdində  iĢçi  qüvvəsinin  təĢkili  ilə  məĢğul 

olan kadrlar idarəsi  1932-ci  ilin yalnız doqquz ayı ərzində 47  min nəfərdən artıq  

adamı iĢə göndərmiĢdi

32



Milli  fəhlə  sinfi  kadrlarının  formalaĢ ması  xüsusən  mühüm  prinsipial 

əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  1928-ci  ildə  respublikanın  xalq  təsərrüfatında  61,1  min  






Dostları ilə paylaş:
1   ...   107   108   109   110   111   112   113   114   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə