Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə139/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   135   136   137   138   139   140   141   142   ...   223

284 

 

tərbiyə  etdiklə ri  Ģagird lər  içərisində  faĢizmə  qarĢı  müharibənin  ağır  illərində 



könüllü  olaraq  Ģagird  partasını  qoyub  cəbhəyə  gedən  azərbaycanlı  balaları  az 

olmamıĢdı. 

1939-cu  ildə  kənd  məktəblə rində  uĢaqların  tərbiyəsi  və  tədris  iĢinin 

yaxĢı  təĢkili  sahəsində  böyük  müvəffəqiyyətlərə,  kəndin  ictimai  həyatında  fəal 

iĢtirakına  görə  Azərbaycanda  400  nəfərdən  ço x  kənd  müəllimi  təltif  edilmiĢdi. 

Bu,  müəllimlərin  yeni  "sovet  ideallarının"  intiĢarı  naminə  çəkdikləri  ağır 

zəh mətə göstərilən diqqət və qayğının təzahürü id i.  

Məktəb  quruculuğu,  pedaqoji  kadrlar  hazırlan ması  sahəsində  görü lən 

iĢlər A zərbaycan  xalqının  mədəniyyəti və  maarifin in in kiĢaf perspektiv ləri üçün 

fundamental  əhəmiyyətə  malik  idi.  1940/41-ci  tədris  ilində  respublikanın  1668 

ibtidai  məktəbində  406153;  1240  yeddiillik  məktəbində  192825;  3575  sayda 

bütün  ümumtəhsil  məktəbində  isə  653071  Ģagird  o xuyurdu

44

.  Bakı,  Naxçıvan, 



Xankəndi,  Nu xa,  Kirovabad  (Gəncə)  Ģəhərlərində  ümu mi  yeddiillik  təhsilin  

həyata keçirilməsi mühü m nailiyyət idi. Salyan və Lənkəranda isə bu istiqamətdə 

nəzərəçarpacaq addımlar atılmıĢdı. 

Latın əlifbasına keçilməsi. Rus-kiril qrafikasının tətbiqi. Azərbaycan 

MĠK və Azərbaycan SSR XKS  1928-ci  il  iyulun 21-də "Azərbaycanda yeni türk 

əlifbasının  icbari  və  qəti  olaraq  tətbiq  olunması"  haqqında  qərar  qəbul  etdi

45



ZəhmətkeĢlər  onu  rəğbətlə  qarĢıladılar.  Bakı  fəh lələri  yazırdılar:  "Azərbaycanın 

əldə edəcəyi ü mu mi savadlılıq yaln ız yeni əlifba sayəsində mü mkündür"

46



Azərbaycan  MĠK-in  IV  sessiyası  1929-cu  il  o ktyabrın  11-də 



Azərbaycan MĠK və XKS-nin 1928-ci il 21 iyul tarixli qərarın ı təsdiq etdi və onu 

həyata  keçirmək  üçün  xüsusi  komissiya  yaratdı.  Komissiyanın  tərkibinə 

S.Ağamalıoğlu  (sədr),  Q.Musabəyov,  Ə.H.Qarayev,  A.Məmmədov,  Ġ.KonuĢkin, 

Q.Hüseynov, K.ĠĢkova və M.Qu liyev daxil idilər.  

1929-cu  il  yanvarın  1-dən  Azərbaycan  SSR-in  yeni  ə lifbaya  keç məsi 

rəsmən  elan  olundu.  Hökumətin  "Azərbaycanın  bütün  fəhlələri  və  kəndlilərinə" 

müraciətində  qeyd  edilirdi  ki,  yeni  əlifbanın  tətbiqi  savadsızlığın  ləğv  edilməsi 

iĢini  xey li  asanlaĢdıracaq,  kütlələrin  maariflən məsinin  yüksəliĢinə  böyük  maraq  

yaradacaq

47



Azərbaycanın ardınca Özbəkistan, Qazaxıstan və bir sıra digər  müttəfiq  

və  mu xtar  respublikalar,  vilayətlər  də  yeni  əlifbaya  keçdilər.  M.Qo rki 

Azərbaycanın  bu  iĢdə  qabaqcıl  ro lunu  xarakterizə  edərək  yazırd ı:  "Azərbaycan 

xalq ı bütün ġərq  xalq larının gözü önündə qəti addımlar atmıĢ və əlifbanı həyata 

keçirməklə  bütün  xalq lara  gələcəyin  yolunu  gös tərmiĢdir"

48

.  Yeni  ə lifbaya 



münasibət birmənalı deyild i.  Bir sıra "Müsavat", "Ġttihad" partiya nümayəndələri 

və  baĢqa  dini  xad imlər,  ziyalılar  yeni  əlifbaya  qarĢı  çıxırdılar.  Bəziləri  Ģayiə 

yayırdılar  ki,  guya  xalqa  yad  olan  latın  dilin i  Azərbaycana  sırımaq  istəyirlər. 



285 

 

Türkiyədə  məskən  salmıĢ  müsavatçılar  Ġstanbulda  nəĢr  etdirdikləri  " Yeni 



Kavkasiya"  qəzeti  vasitəsilə  Azərbaycanda  ərəb  əlifbasının  tərəfdarlarını  fəa l 

müdafiə edirdilər"

49



Azərbaycanda  sovet  hakimiyyətini  devirmək  və  onu  Türkiyəyə 



birləĢdirmək  məqsədini  qarĢıya  qoymuĢ  "Gənc  A zəri"  gənclər  təĢ kilatı  yeni 

rejimin  millətin  keçmiĢinə  qarĢı  yönəldilmiĢ  tədbir  kimi  yeni  əlifbanın  tətbiqini 

boykot  edirdi

50

.  1930-cu  ildə  Nu xa-Zaqatala  rayonunda  yeni  əlifba  və 



kollektivləĢ məyə  qarĢı  birgə  açıq  çıxıĢlara  cəhdlər  olmuĢ,  hətta  yeni  əlifbanın  

fəal tərəfdarlarının, b ir sıra müəllimlərin ö ldürülməsi halları da baĢ vermiĢdi

51



Əlbəttə,  qədim  mədəniyyət  abidəsi  olan  ərəb  əlifbasından  imtina 



etməmək də olard ı.  Lakin nəzərə almaq vacibdir ki, geniĢ kütlələr bu əlifbanı da 

bilmirdi,  zaman  isə  xalqın  tezliklə  savadlanmasını  tələb  edirdi.  Demək,  latın  

əlifbasına  keçilməsi  heç  də  müsəlman  aləmində  böyük  bir  yazılı  ədəbiyyat 

xəzinəsi o lan ərəb əlifbasına qarĢı durmaq və ya onu rədd etmək deyildi, ancaq 

savadsız  kütlələrin  maarifə  yiyələn məsini,  əhalin in  böyük  əksəriyyətinin  

savadsızlığın  ləğv edilməsin i, A zərbaycan dilində tez b ir vaxtda nəĢ riyyat iĢinin  

qaydaya salınmasın ı sürətləndirmə k üçün zə ruri bir vasitə id i.  

S.Ağamalıoğlu yeni əlifbanın həyata keçirilməsindən bəhs edərək qeyd 

edirdi:  "Artıq  Azərbaycanın  təcrübəsi  göstərdi  ki,  latın  əsasında  əlifba  fəhlə  və 

kəndlilər,  geniĢ  zəh mətkeĢ  kütlələr  içərisində  necə  böyük  həyati  qiy mət  kəsb 

edir, onlar ö z yeni əlifbasına necə  məhəbbətlə münasibət bəsləyirlər.  Əgər əhali 

bu yeni əlifbanın  mənimsənilməsində böyük rahatlıq və vaxta böyük qənaət əldə 

etməsəydi, bütün bunlar baĢ verə bilməzdi"

52



Yeni  əlifbanın  Azərbaycanda  ilkin  tətbiq  olunması  xəbəri  onun 

sərhədlərindən  kənara  çıxd ı.  Yen i  əlifbaya  keçilməsi  hərəkatı  Türkiyədə  də 

baĢlandı.  1928-ci  ilin  əvvəlində  "ƏĢ-ġura"  qəzeti  xəbər  verird i  ki,  Türkiyə 

ictimaiyyətinin  səlahiyyətli  nümayəndələrinin  Ġstanbulda  keçirilən  konfransı 

qərara  almıĢdı  ki,  "türk  dili  latın  əlifbasından  istifadə  etməlid ir"

53

.  Həmin  ilin  



iyununda  məclisin  sessiyası  yeni  əlifbaya  keçilməsini  hazırla maq  üçün  xüsusi 

ko missiya  ayırdı,  payızda  isə  Türkiyə  latın  əlifbasına  keçdi

54

.  Hətta  o  zaman  



Ġranda  çıxan  "Aftabi-ġərq"  ("ġərqin  GünəĢi")  qəzeti  Azərbaycanda  latın 

əlifbasının  uğurlarına  istinadən  Ġranda  da  əlifba  islahatın ın  zəruriliyin i  qeyd 

etmiĢdi

55

. Hətta "Foruad" Hindistan qəzeti latın əlifbası  xeyrinə baĢlayan hərəkat 



haqqında  1927-ci  ildə  yazırd ı  ki,  "bütün  dünya  həyəcandadır,  burada  gizli 

qüvvələr  gəziĢirlər  və  parçalamaqla  hədələyirlər.  SSRĠ  bu  musiq iyə  yeni  not 

verdi"

56



Müsəlman ölkələrində latın qrafıkasına keçilməsi uğrunda geniĢ hərəkat 

Qərb ölkələrinin də d iqqətini cəlb etmiĢdi. Ġngiltərə Müstəmləkələr  Nazirliyinin  

orqanı  həftəlik  "Nir-Ġst"  ("Yaxın   ġərq")  müsəlman ların  dini  hisslərinə  to xunan 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   135   136   137   138   139   140   141   142   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə