Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə17/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   223

38 

 

etmiĢdir".  Könüllü  partizan  dəstələrinin  təĢkili  də  bu  yozu mla  aparılırdı.  ÇıxıĢ  



ücün  bəhanə  əhalinin  silahı  təhvil  verməsi  barədə  əmr  oldu.  Molla  Hafiz 

Əfəndinin  baĢçılıq  etdiyi  üsyançılar  (  1000  nəfərdən  çox  adam)  və  onlara 

qoĢulmuĢ Azərbaycan qoĢunlarının qarovul batalyonunun bütün zabitləri iyunun 9-

da  Zaqatala  qalas ını,  teleqrafı  tutdular  və  inqilab  komitəsinin  üzvlərini,  sovet 

iĢçilərinin hamısını həbs etməyə baĢladılar. Qızıl ordu komandirləri  etiraf  edird ilər 

ki,  Zaqataladakı  üsyan  da  "Qarabağdakı  üsyan  zamanı  olduğu  kimi, 

əksinqilabçılara  münasibətdə  eyni  amansızlıqla  yatırıld ı  və  əhalin in  tərk-silah  

edilməsinə baĢlandı... Bütünlükdə üsyançılardan 6 mindən çox xarici və rus tüfəngi, 

karabini,  berdankası,  8  pulemyot və böyük  miqdarda  tapança,  müxtəlif  pistolet və 

digər  döyüĢ  sursatı  alındı"

33

.  BaĢqa bir  sənəddə  -  hərbi  məlu matda  isə  deyilirdi: 



"Zaqatalanın  ən  yoxsul  sinfi  tərəfındən  ruh  yüksəkliyi  və  " YaĢasın  sovet 

hakimiyyəti!"  sədaları  ilə  qarĢılanan  Qızıl  ordu  hissələri  iyunun  18-də  Ģəhərə 

daxil oldula r və qalan ı tutdular"

34



Azərbaycan ordusu  hissələrinin  (8  min  adam,  24  pulemyot,  8 dağ  topu,  2 

səhra  topu  və  külli  miqdarda  ləvazimat)  dayandığı  Xankəndində  sovet  qoĢunları 

gələnədək,  dörd  səhra  topu  istisna  olmaqla,  general  C.  ġıxlinskinin  və  digər 

zabitlərin  köməyi  ilə  Kürdüstana  -Sultan  bəy  Sultanovun  sərəncamına 

göndərilmiĢdi. Sultan bəy Sultanovun əhatəsindəki adamlar kürdlər arasında güclü 

dini-Ģovinist  təbliğat  aparır,  onları  sovet  hakimiyyətinə  qarĢı  çıxıĢ  etməyə 

hazırlayırd ılar

35

.  Yaran mıĢ  vəziyyət  barədə  S.  Sultanov  Azərbaycan  Ġnqilab 



Komitəsinə  dəfələrlə  məlu mat  vcrmiĢ,  lakin  müsbət  cavab  almayıb  Türkiyəyə 

mühacirət etmiĢdi. 

1920-c i  il  iyunun  23-25-də  32-c i  atıc ı  diviziyanın  kəĢfiyyat  rəisi 

Kürdüstanda  oldu,  Piçanis  rayonunda  kürdlərin  baĢçısı  Sultan  bəy  Sultanov  ilə 

görüĢdü  və  XI  Qızıl  ordunun  qərargahı  üçün  məruzə  hazırladı.  Böyük  maraq 

doğuran  həmin  məruzədə  deyilirdi  ki,  Kürdüstan  Azərbaycanda  bu  ərazini  əhatə 

edir:  Zəngəzur  qəzasının  Zubuq  (Zabux)  kəndinədək  Ģimal  ucqarının  dağlı 

hissəsində,  Ağoğlan  çayının,  Çiftlik  gölünün  Ģimal  sahilində  və  Tərtər  çayının 

mənsəbinədək,  habelə  Tərtər  çayının  cənub  sahilinədək  əsasən  kürdlər  və 

azərbaycanlılar  məskunlaĢmıĢlar.  Onlar  heyvandarlıq  və  arıçılıqla  məĢğul  olurlar, 

əla  atıcı  və süvarilərdir.  Daha sonra burada  məktəblərin,  xəstəxanaların,  istehsal 

müəssisələrinin  olmad ığı  göstərilird i.  Həmin  sənəddə  Sultan  bəyə  verilən 

xa rakteristika da maraqlıdır: "Ço xsaylı qara mal na xırları və at ilxılarına  malik, 3-

4 qıĢ malikanəsi və Piçanıs rayonunda bir yay malikanəsi olan Sultan  bəy Sultanov 

orta  təhsil  alıb,  kürdlər  böyük  zəkaya  malik  adam  kimi  ona  hörmət  edirlər. 

Kasıblara  qarĢı  xeyirxahlığı,  öz  xalqına  sədaqəti  və  ermənilərin  Kürdüstan 

ərazilərinə  soxulmasının  qarĢısını  almıĢ  silahlı  kürdlərə  (2000  nəfər  -  məsul  red.) 



39 

 

bacarıqla  rəhbərlik  etməsinə  görə  onun  Ģəxsiyyəti  təkcə  kürdlər  arasında  deyil, 



köçəri müsəlmanlar arasında da məĢhurdur... 

Andronikin,  Hamazaspın  və  Dronun  ən  yaxĢı  erməni  dəstələri  böyük 

itkilər vermiĢ və Ermənistanın planı yarımçıq qalmıĢdır...

‖ 36


Sovet hakimiyyətinin və Qızıl ordunun prinsipləri izah olunduqdan sonra, 

kürdlər  bütün  prinsipləri  ürəkdən  bəyəndiklərin i  və  Kürdüstanda  da  belə 

prinsiplərin  həyata  keçirilməsini  arzuladıqlarını  bildirdilər,  hətta  Qızıl  ordunun 

sıralarını artırmaq üçün 5000 kürd ay ırmağ ı vəd etdilər

37



QutqaĢendə  yerli  ruhanilərin  baĢçısı  əhalini  sovet  hakimiyyətinə  və  Qızıl 

orduya qarĢı müqəddəs müharibə elan etməyə çağırırdı. 

Xaçmaz  rayonunun  ətraf  kəndlərində  devrilmiĢ  Azərbaycan  hökuməti 

nümayəndələrinin  rəhbərliyi  altında  silahlı  qüvvələr  cəmləĢdirilirdi.  General 

C.ġıxlinski  təxminən  800  nəfərlik  dəstə,  2  top  və  8  pulemyotla  Dardoqqaz 

kəndində (Zaqatala) idi.  General Q.Səlimov varlı sinfin nümayəndələrinin kö məyi 

ilə  Naxçıvan,  Qaradonlu  əhalisi  arasında  sovet  hakimiyyətinə  qarĢı  fəaliyyətə 

baĢlamıĢdı. A zərbaycanın Araz boyunca bütün sərhəd rayonu Qaryagin (Cəbrayıl) 

və Cavad qəzaları, Muğan düzünün bir hissəsi və Lənkəran qəzasının bütün dağlıq 

hissəsi sovet hakimiyyətinə zidd adamlarla dolu idi, onlar silahlı basqınlar edir, mal-

qaranı və  külli  miqdarda  taxılı  Ġrana  aparırdılar.  Ġrandakı  quldur  dəstələri  onlara 

kö mək  edird ilər.  Təkcə  Lənkəran  qəzasında  3  min  nəfərədək  Ġran  və  Ərçivan 

quldurları var idi

38



Sovet  hakimiyyətinin  ilk  aylarında  (1920-ci  il,  may-noyabr)  Azərbaycan 

üzrə  kəĢfiyyat  məlu matına  aid  xəbərlər  qəzalarda,  xüsusən  Ermənistan və  Ġranla, 

qismən də Gürcüstanla sərhəd rayonlarında bir-b iri ilə düĢmənçilik edən dəstələrin 

olduğunu  göstərir.  8  avqust  tarixli  məlu matda  deyilirdi  ki,  ataman  Ramazanovun 

dəstəsi,  habelə  Fətta  və  Əhmədin  bir-birilə  düĢmənçilik  edən  qrupları  sovet 

hakimiyyətinə tabe olmaq istəmirlər

39



1920-c i  ilin  iyununda  XI  Qızıl  ordunun  qoĢun  hissələri  Azərbaycan 



ərazisi,  xüsusən  QutqaĢen-Nuxa-Qax-Zaqatala  və  Qarabağ  marĢrutu  ilə  döyüĢə-

döyüĢə,  silahlı  h issələri  tərk-silah  edərək,  əhalinin  bir  hissəsinin  müqavimətini 

qıraraq irəliləyirdi

40



XI  Qızıl  ordu  komandanlığının  Zaqafqaziyanın  üç  respublikasındakı 

vəziyyət haqqında  1921-ci  il  25  mart  tarixli  gizli  təlimnaməsində etiraf  olunurdu 

ki,  ko mmunistlərin  keçirdikləri  uğursuz  təcrübələr,  batalyon  komandirlərinin  

səhvləri,  torpaq  siyasətindəki  əyintilər,  "kəndlilərin  dini  mərasimlərinə  qayğı  ilə 

yanaĢılmaması  onların  etirazla rına,  bütün  Azərbaycanı  bürüyən  üsyanlara  səbəb 

olmuĢdur"

41



Sovet  hakimiyyətinin  ilk  aylarında  təkcə  Bakının  deyil,  bütün 



Azərbaycanın partiya rəhbərliyində erməni-gürcü-rus təbəqəsi hakim rol oynayırdı 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə