Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə18/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   223

40 

 

və  sovet  hakimiyyəti  adı  altında  əsasən  antiazərbaycan  siyasəti  yeridir, 



Azərbaycanın  milli  mənafeyin i nəzərə almırdı.  Bu,  mülkiyyətdən məhrum etmək, 

müsadirə  aparmaq  siyasətində,  ərazi  mübahisələrinin  həllində  özünü  xüsusilə 

göstərirdi.  ġübhəsiz  ki,  belə  siyasət  Gəncədə,  Qarabağda,  Zaqatalada  və 

Azərbaycanın  baĢqa  rayonlarında  antisovet  üsyanların  səbəblərindən  biri  idi. 

DaĢnak Ermən istanının və menĢevik  Gürcüstanının sovet Azərbaycanın ayrılmaz 

tərkib  hissəsi  olan  bəzi  ərazilərə  iddia  etməsi  bu  bölgədə  düĢmənçilik  mühitini 

daha  da  gərginləĢdirirdi.  Q.K.Orconikidze  guya  bu  "mübahisəli"  məsələləri 

göstərərək,  1920-ci  il  iyunun  8-də  V.Ġ.Leninə  və  Ġ.V.Stalinə  göndərdiyi 

teleqramda  yazırdı:  "Bu  məsələləri  diqqət  yetiriləsi  məsələlər  saymayın,  belə  ki, 

əks inqilab bunlarla möhtəkirlik edir" 

42

.V.Ġ.Lenin həmin teleqra mın üzərində belə 



bir qeyd yazmıĢdı: "Bu barədə  Çiçerin  ilə  danıĢmağı  yadıma  salın".  Teleqramın 

üzərində Ġ.V.Stalin in də qeydi var: "Artıq danıĢmıĢdır"

43



Ermənistanda  müxtəlif  silahlı  dəstələr  Azərbaycan  SSR-in  sərhədini 



keçərək əhalini qarət etmək və qırmaqla  məĢğul olur, bütöv kəndləri yandırırdılar. 

DaĢnak  quldurlarının  vəhĢiliklərinin  yalnız  bir  məqsədi  var  idi  -  azərbaycanlıları 

əzəli torpaqlarından qovmaq, Ermənistan Azərbaycana qarĢı müharibə təhlükəsi ilə 

üzbəüz  dayanmıĢdı.  DaĢnaklar  kütlələri  hər  vəchlə  inandırmağa  çalıĢırd ılar  ki, 

Azərbaycanda əsil sovet hakimiyyəti yoxdur və xalqı "Azərbaycana qarĢı son damla 

qanadək mübarizə aparmağa" çağırırdılar

44



1920-c i  il  iyunun  19-da  Azərbaycan  Ġnqilab  Komitəsinin  sədri 



N.N.Nərimanovun və RK(b)P MK Qafqaz  Bürosunun bəzi ü zvlərinin  imzası ilə 

Q.K.Orconikid zeyə  və  G.V.Çiçerinə  teleqrafla  məktub  göndərildi.  Məktubda 

deyilirdi  ki,  daĢnak  hökuməti  dəmir  yolunu  ələ  keçirmək  məqsədilə  Qazax 

rayonunda  Azərbaycana  qarĢı  hücumu  davam  etdirir,  "bizim  hissələrin 

yaxınlaĢması  ilə  daĢnak  hissələri  Qarabağdan  çıxmıĢ  və  Ġran  sərhədinə  geri 

çəkilmiĢlər."

45

.  Daha  sonra  məktubda  göstərilirdi  ki,  Dağlıq  Qarabağda  və 



Zəngəzurda  sovet  hakimiyyəti  elan  olunmuĢdur.  Q.K.Orconikidze  məktubun 

məzmununu  elə  həmin  gün  teleqrafla  V.Ġ.Leninə  ve  G.V.Çiçerinə  çatdırmıĢdı. 

Bununla  yanaĢı,  Q.K.Orconikidze  yazırdı:  "Əksinqilabi  çıxıĢla  əlaqədar  Zaqatala 

dairəsinə  qoĢun  yeridilməsi  labüdlüyə  çevrilir"

46

.  G.V.Çiçerin  bu  məlu matı 



alaraq,  1920-ci  il  iyunun  22-də  RK(b)P  MK  Siyasi  Bürosuna  məktubla  müraciət 

edib  toxunulan  məsələlərə  özünün  ermənipərəst  münasibətini  Ģərh  etdi.  Həmin  

gün  RK(b)P  M K-nın  Siyasi  Bürosu  V.Ġ.Leninin  iĢtirakı  ilə  "Qafqazda  siyasət 

haqqında" məsələni müzakirə edərək qərara aldı: "Xalq Xarici ĠĢlər Ko missarlığına 

təklif edilsin ki,  Siyasi Büronun indiyədək olan qərarları və bunlardan  irəli gələn  

nəticələr  əsasında  ġərqdəki  ən  məsul  iĢçilərimiz  üçün  tamamilə  dəqiq  təlimat 

hazırlasın. Hərbi idarəyə tapĢırılsın ki, Siyasi Büro  tərəfindən  bəyənildikdən  sonra 

bu  təlimatı  rəhbər  tutulmaq  üçün bütün  məsul  hərbi  iĢçilərə versin və  xəbərdarlıq 




41 

 

etsin ki, onlar özlərinin bütün fəaliyyətini bu göstəriĢlərə ən ciddi uyğunlaĢdırmağa 



borcludurlar, MK Qafqaz Bürosu üzvlərinin də hamısına belə göstəriĢlər verilsin"

47



G.V.Çiçerin  1920-ci  il  iyunun  29-da  V.Ġ.Leninə  məktub  göndərərək 

əsasən  sovet  Azərbaycanına  aid  və  daĢnak  Ermənistanının,  menĢevik 

Gü rcüstanının siyasətinə  münasibət  barədə  məsələlərə  dair baxıĢlarını ətraflı Ģərh 

etdi.  Həmçinin  o,  bu  məktubunda  boynuna  alırdı  ki,  "Azərbaycanın  daxili  siyasəti 

haqqında"  kifayət  qədər  məlumatı  yoxdur.  Ġyunun  30-da  RK(b)P  MK-nın  Siyasi 

Bürosu fıtnələrə yol verməmək  məqsədilə qafqazlı yoldaĢlara sırf ehtiyatlı  siyasət 

yeritməyi tapĢıran qərar çıxard ı. 

1920-ci il iyulun 7-də RK(b)P MK-nın Siyasi Bürosu G.V.Çiçerinin təqdim 

etdiyi "Qafqaz cəbhoəsi HĠġ ü zvlərinə və  Gürcüstan, Ermənistan  və  Türkiyədəki 

diplomatik  nümayəndələrimizə  təlimat"ın  layihəsini  təsdiq  etdi.  Təlimatda  hərbi 

vəziyyəti  nəzərə  alaraq,  XI  Qızıl  ordu  hissələrini  mübahisəli  ərazilərə 

yeritməkdən  çəkin məy in  zəruriliyi  göstərilirdi.  Eyni  zamanda  tapĢırılırdı  ki, 

Qızıl  ordu  hissələri  indiyədək  tutduqları  yerlərdə  qalmaqla,  "bu  və  ya  baĢqa 

qonĢu  respublikanın  qoĢunların ın  müdaxiləsin in  aradan  qaldırılması  ilə 

məhdudlaĢmalıdırlar

48

.  Təlimatda  deyilirdi  ki,  "RSFSR-in  Gürcüstan  ilə 



bağladığı müqavilə dönmədən icra edilməli və həyata keçirilməlidir".  

Sovet Rusiyası hökuməti  Gü rcüstan və Ermənistan missiyalar ı  ilə ərazi 

məsələlərindən  söhbət  gedən  danıĢıqları  azərbaycanlılardan  gizli  aparırd ı. 

Təhqiramiz  fakt  o  id i  ki,  hətta  Gürcüstan  və  Ermən istanla  danıĢıqlarda 

Azərbaycan  nümayəndə  heyətinin  tərkibində  müvafıq  o laraq  gürcülər  və 

ermənilər  iĢtirak  ed irdilər.  Gü rcüstan  tərəfdən  isə  yalnız  gürcülə r,  Ermənistan 

tərəfdən ancaq ermən ilər vardı, A zərbaycanlılar iĢtirak etmird ilər. 

RSFSR  ilə  Ermənistanın  daĢnak  hökuməti  arasında  Azərbaycana 

birbaĢa  dəxli  olan  4-ü  mübahisəli  ərazi  məsələlərinə  aid  6  bənddən  ibarət 

müqavilə  1920-ci  il avqustun 10-dan Azərbaycan SSR nü mayəndələrinin  xəbəri 

və  iĢtirakı  olmadan  bağlandı.  Yeri  gəlmiĢkən  müqavilən in  Ġkinci  bəndində 

deyilirdi: " Ermən istan Respublikası qoĢunlarının yerləĢdirilməsi üçün bu saziĢlə 

müəyyən  edilmiĢ  zolaqlar  istisna  olmaq la  mübahisəli  vilayətlər  Qarabağ, 

Zəngəzur qəzası və Naxçıvan diyarı RSFSR qoĢunları tərəfindən tutulur"

49



ġərq  xalqları Fəaliyyət və Təbliğat ġurasının  Rəyasət Heyəti 1920-ci  il 



sentyabrın 17-də RK(b)P MK-ya göndərdiyi rəyində bildirdi  ki, barıĢıq haqqında 

Ermənistanla  imzalan mıĢ  müqavilə  daĢnak  hökumətinə  "öz  mövqeyini 

möhkəmləndirmək və müdafiə plan larına keçmək" imkanı vermiĢdir

50



Ġngilislərdən  hərbi  yardım  alan  daĢnak  hökuməti  Azərbaycana  qarĢı 

hərbi  əməliyyatları  geniĢləndirir,  müqaviləyə  əsasən  ona  verilmiĢ  Culfa  dəmir 

yolunu  artıq hərbi  qüvvələr  vasitəsilə  ələ  keçirməyə,  beləliklə  də  Ġrandan  ərzaq 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə