Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə37/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   223

78 

 

saxla maq nəzə rdə tutulurdu,  müəssisələr öz  məhsulunun bir hissəs indən istədiyi 



kimi  istifadə edə bilirdi  ki, bu da fəhlələri  maddi cəhətdən həvəsləndirirdi.  Kiçik 

və  kustar  sənaye,  xüsusi  ticarət  Ģəbəkəsi  geniĢləndi,  YĠS-in  tətbiqi  ilə  torpağı 

icarəyə götürməyə, mu zdlu əmək tətbiq etməyə icazə verild i, sənaye müəssisələri 

təsərrüfat  hesabına  keçirildi,  onların  bir  ço xu  kooperativlərə,  Ģirkətlərə,  yaxud 

xüsusi  Ģəxslərə  icarəyə  verildi.  O  vaxt  V.Ġ.Lenin  etiraf  etmiĢdi:  "Biz  müəyyən 

dərəcədə  yenidən  kapitalizm  yaratdıq".  YĠS  hər  Ģeydən  əvvəl  ölkəni  iqtisadi  və 

siyasi böhrandan çıxarmaq, fəh lə sinfi ilə kəndlilərin ittifaqın ı möhkəmləndirmək 

məqsədini  daĢısa  da,  onu  "ciddi  və  uzun  müddətə",  "lakin...  hə miĢəlik  yo x", 

həyata  keçirmək  fikrində  idi.  Ġqtisadiyyatın  hakim  mövqeləri  "bolĢevik" 

dövlətinin  əlində  qalırdı  ki,  bu,  qüvvələri  yenidən  qruplaĢdırmaq,  pro letariat 

diktaturasının"  iqtisadi  hakimiyyətini  gücləndirmək  məkanı  yaradırd ı.  Be ləliklə, 

V.Ġ.Lenin  və  onun  həmfikirləri  təsərrüfatın  sosialist  formasının  in kiĢaf 

etdiriləcəyinə,  "kim-kimi"  məsələsinin  "sosializmin"  xeyrinə  həll  olunacağına 

ümid edird ilər. 

1921-c i  ilin  yazından  baĢlayaraq,  baĢqa sovet  respublikala rında  olduğu 

kimi,  Azərbaycan  SSR-də  də  "hərbi  ko mmun izm"  siyasətindən  YĠS-ə  keçid 

əməli  olaraq  həyata  keçirilirdi.  Bu  istiqamətdə  atılan  ilk  addımlardan  biri 

Azərbaycan  Ġnqilab  Ko mitəsinin  192l-ci  il  may ın  17-də  "Ərzaq  inhisarların ın 

bütün  formalarının  ləğv  edilməsi  barədə"  dekreti  oldu.  Bu  dekretlə  ərzaq 

sapalağının qalıqları

 

ləğv edildi,  müəyyən çərçivədə, ticarətdə  müstəqilliyə icazə 



verild i. 

YĠS  həyata  keçirilərkən  Azərbaycanda  və  digər  milli  respublikalarda 

iqtisadi  vəziyyəti,  tarixi  keçmiĢi,  məiĢət  və  mədəniyyət  xüsusiyyətlərin i  nəzərə 

almaq  tələb  olunurdu.  Bu  xüsusiyyətlər  sırasına  iqtisadi  gerilik,  milli 

proletariat ın  azsaylılığı,  yerli  kadrların  çatıĢma ması  da xil  idi.  Bunla rdan  baĢqa, 

demək  olar  ki,  milli  rayonlar  üçün  eyni  olan  xüsusiyyətlərlə  bərabər, 

Azərbaycanda  çoxmillətli  fəhlə  sinfin in  xeyli  h issəsi  Azərbaycan  kəndi  ilə 

bilavasitə  bağlı  olmadığ ından  vəziyyət  mürəkkəbləĢirdi.  Bu,  Bakı  fəh lələri  ilə 

Azərbaycan kəndlilərinin əlaqəsini çətinləĢdirird i. M illətlərarası  münasibətlər də 

mürəkkəb  idi.  Millətlər  arasında  düĢmənçiliyin  təzahürünü,  hakim  Ģovinist-

millətçiliy i, mərkəzin d iktatorluğunu ləğv etmək lazım idi.  

Azərbaycan  neft  Bakısı  kimi  ço x  böyük  sənaye  mərkəzi,  b ir  ço x 

Ģəhərlərdə  və  qəzalarda  da  kiç ik  sənaye ocaqları  olmasına  baxmayaraq,  əsasən 

aqrar ölkə olaraq qalırd ı. 

1921-c i  ildə  respublika  əhalisin in  77,6  fa izini  kənd  əhalisi  təĢ kil 

edirdi


32

.  Fəhlə  və  qulluqçular  əsasən  Bakı  rayonunda  cəmləĢ miĢdi,  qəzalarda 

əhalinin əksəriyyətini kəndlilər, az bir hissəsini fəhlələr təĢkil edird i. 



79 

 

Ġctimai-iqtisadi  ukladlar.  Yeni  cəmiyyətin  -  sosializmin  iqtisadi 

bünövrəsini  yaratmağı  nəzərdə  tutan  keçid  dövründə,  əksər  müttəfiq  

respublikalarda  olduğu  kimi,  Azərbaycanda  da  xalq  təsərrüfatına  ço xukladlılıq  

xas  idi.  Azərbaycanda  beĢ  müxtəlif  ictimai-iqtisadi  uklad :  patriarxal  təsərrüfat, 

xırda  əmtəə  istehsalı,  xüsusi  kapitalist  təsərrüfatı,  dövlət  kapitalizmi  və 

sosializm ukladları mövcud idi. 

Artıq  sovet  hakimiyyətinin  ilk  illərində,  respublikada  əsas  istehsal 

vasitələrində  bərqərar  olmuĢ  ictimai  sosialist  mülkiyyəti  xalq  təsərrüfatında 

aparıcı  rol  oynamağa  baĢladı.  QarĢıda  Azərbaycanda  sosialist  ukladını  hakim 

iqtisadi  uklad  etmək  vəzifəsi  dururdu.  Burada  ukladların  xüsusi  çəkisi  arasında 

nisbət  olduqca  fərqli  id i.  MilliləĢdirilmiĢ  iri  neft  sənayesinin  təmsil  etdiy i 

sosialist  uklad ı  əsasən  Bakıda  hakim  mövqe  tuturdu.  Qəzalardakı 

milliləĢdirilmiĢ bəzi sənaye müəssisələri də sosialist ukladına aid id i.  

Azərbaycan  kəndində  sosialist  ukladının  ilk  cücərtiləri  hakimiyyətin 

yuxarıdan  tələsik  yaratdığı  sovxozlar  və  ilk  kollektiv  təsərrüfatlar  idi.  Lakin 

qəzalardakı  sosialist  təsərrüfat  formaları  olan  bu  ilk  nü munələr  ço x  zəif  idilər. 

1920-c i  ilin  sonunda  respublikada  yüzə  qədər  sovxoz  var  idi

33

.  Sonralar  gəlirli 



olmayan  və  əksəriyyəti  xırda  təsərrüfatlardan  ibarət  olan  bu  sovxozların  ço x 

hissəsi  ləğv  edildi,  onların  ixtiyarında  olan  torpaqlar  isə  kəndlilər  aras ında 

bölüĢdürüldü.  Beləliklə,  1921-ci  ilin  aprelində  torpaq  sahəsi  12,5  min  desyatin 

olan 17 sovxo z qalmıĢdı

34



Sosialist  sənayesi  ilə  kəndli  iqtisadiyyatı  arasında  əlaqələri 



möhkəmləndirmək uğrunda mübarizə prosesində kənd əhalisinin kooperativlərdə 

birləĢdirilməsi  zəruriyyəti  meydana  çıxd ı.  Beləliklə,  A zərbaycan  SSR-də  xırda 

kəndli  təsərrüfatlarını  sosialist  inkiĢafı  yoluna salmaq  üçün  dayaq  olan sosialist 

kənd təsərrüfatı kooperasiyaları yaratmaq iĢləri görüldü.  

Azərbaycanda  kənd  təsərrüfatı  kooperasiyasının  inkiĢafının  baĢlanğıc 

mərhələsi  üçün  onun  aĢağıdakı  formaları  xarakterik  id i:  kənd  təsərrüfatı 

ko mmunaları, artellər və Ģirkətlər.  1921  -ci ilin  may ında respublikada 137  kənd 

təsərrüfatı arteli,  37  ko mmuna və bir Ģirkət var  idi.  On  minə kimi adamı ö zündə 

birləĢdirən bu təsərrüfatların sərəncamında on bir  min des. torpaq var idi.  Lakin  

1920-1921-c i  illə rdə  yaradılmıĢ  ko lle ktiv  təsərrüfatla rın  ço xu   o  dövrdə 

respublikada  onlar  üçün  zəruri  olan  te xniki-iqtisadi  və  siyasi  zə min  

olmadığından fəa liyyətini dayandırdı.  

Respublika  

qəzalarında  da  bazarlarla  əlaqədar  o lan  kəndli 

təsərrüfatların ın  çoxunu  əhatə  edən  xırda  əmtəə  istehsalı  üstünlük  təĢkil  edirdi. 

O, texniki bitkilər əkilən rayonlarda xüsusilə güclü idi. Ġstehsal olan əsas məhsul 

(pamb ıq, ipək) tamamilə bazara çıxarılırd ı. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə