Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə41/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   223

86 

 

arasında  müqavilə  bağlan mıĢdı.  Türkmənittifaq  1921-1922-ci  illərdə  15  min  



pud  ağ  neft  və  baĢqa  mallarla  dəyiĢmək  üçün  100  min  pud  taxıl  tədarük 

etməyi 


öhdəsinə  götürmüĢdü

77

.  Azərbaycan  nümayəndələri 



Kiyev 

quberniyasından neft, neft məhsulları və baĢqa ma lla r  müqabilində ta xıl, ye m 

taxılı, yağ, bitki yağları, qənd, Ģimiyyat məmulatı, ət və s. ala bilərdilər. 

Xarici ölkələrlə də müəyyən əmtəə mübadiləsi in kiĢaf edird i. Bu  məsələ 

ilə  hətta V.Ġ.Lenin də 1921-c i il iyulun 4-də ma raqlan mıĢ və "Bakı üçün və xa ric i 

ticarətin inkiĢafı üçün nə etdiyinizi b ild irin"

78

 - tələbini vermiĢdi. 



1921-c i  ilin  ya zında  Ġrana  e kspedisiya  göndərildi  və  Ən zə lidə  

Azərittifaqın  kontoru  açıld ı.  Bu  kontor  qısa  müddətdə  98,5  min  pud  düyü,  10 

min puddan artıq səbzə, düyü unu və s. satın alaraq Bakıya göndərdi

79



1921-c i  ilin  avqustunda  Azərittifaq  xa rici  ba zarla  bilavasit ə  əlaqə 

yaratmaq  üçün  Batu mda  öz  Ģöbəsini  açmıĢdı

80

.  Azərbaycan  Ģəraitində 



kooperasiyanın  ən  sabit  növü  istehlak  kooperasiyası  olmuĢdu.  Azərbaycan 

istehlak  kooperasiyası  1921-1922-ci  illə rdə,  YĠS  Ģəraitində  öz  iĢlərini  yenidən 

quraraq, xeyli müvəffəqiyyətlərə nail olmuĢdu. 

 

§ 2. YENĠ ĠQTĠSADĠ SĠYASƏTĠN ĠLK ADDIMLARl 



 

Xal q  təsərrüfatının  i darə  olunmasının  yeni dən  qur ul ması.  YĠS-ə 

uyğun olaraq bütün dövlət sənayesinin iĢini yenidən qurmaq tələb edilird i.  Belə 

ki,  sənayenin  idarə  o lunmasında  mərkəzi  orqanların   bəzi  vəzifələrini  ye rli 

orqanlara  vermək  zəru ri  id i.  VətəndaĢ  müharibəsi  dövrünün  olduqca 

mərkəzləĢdirilmiĢ  idarəetmə  metodu  dinc  quruculuq  Ģəraitində  özünü 

doğrultmur, eyni iqtisadi rayona 

aid  olan,  lakin  mü xtəlif  baĢ  idarələrin  tabeçiliyindəki  eynitipli  müəssisələr 

arasında  əlaqələrin  pozu lmasına  gətirib  çıxarırdı.  Təsərrüfat  hesabına  keçmək, 

maya  dəyərin i  aĢağı  salmaq,  müəssisənin  səmərəliliyini  təmin  etmək  tələb  

olunurdu. 

Sənayenin  təsərrüfat  hesabına  keçirilməsi  onun  trestləĢdirilməsi  ilə 

əlaqədar  idi.  Təsərrüfat  hesabına  keçməklə  trestlər  sənaye  istehsalını  on  iri  və 

texn iki  cəhətdən daha  yaxĢı  təchiz  edilmiĢ  müəssisələrdə  cəmləĢdirmək  imkanı 

əldə  etdilər.  Trestlərin  əsas  vəzifəsi  geniĢ  təkrar  istehsalı  təmin  edən  yığım 

mənbələrin i artırmaq id i. 

YĠS  Ģəraitində  neft  sənayesinin  idarə  olun masının  yenidən  qurulması 

xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  A K(b)P  MK-nın  və  Azərbaycan  SSR  Xalq 

Ko missarları  Sovetinin  qərarına  uyğun  olaraq  1921-ci  ilin  sentyabrında  köhnə 

"Azərneftko m"  müstəqil  "Azərneft"  trestinə  çevrilərək  təsərrüfat  hesabına 

keçirildi.  Bu  yenidənqurma  neft  sənayesini  təsərrüfatın  təĢkili  cəhətdən 




87 

 

möhkəmləndirməyi, onun maddi-texniki təchizatın ı və neftçi fəhlələrin əməyin in 



ödənilməsini yaxĢılaĢdırmağ ı təmin etdi. 

Eyni  za manda  Mərkəzi  höku mət  Azərbaycan  xalq ının  "suveren" 

respublikasının  maraqla rın ı  nəzərə  almadan  bütün neft  iĢini  tama milə  ö z  əlində 

cəmləĢdirmiĢdi.  Azərneftin  Azərbaycan  XTġ-nin  tərkibindən  çıxarılıb,  RSFSR 

ÜXTġ-yə  verilməsi  buna  xid mət  edirdi.  RSFSR  ÜXTġ-si  1921-ci  ilin  

noyabrında  neft sənayesi  müəssisələrinə  600  milyon  manat  həcmində  dövriyyə 

vəsaiti  ayırmıĢdı

81

.  Neft  sənayesinin  ümu mittifaq  əhə miyyətli  olması  a mili 



pərdəsi  altında  Mərkəzin  hökmü   ilə  A zərbaycan  xalqının  əsas  təbii  sərvətini  - 

"qara  qızılı"  amansızcasına  istismar  edir,  əvəzində  isə  respublikaya  öz 

məqsədləri üçün, xalqın maddi-mədəni tərəqqisi üçün olduqca az pay verirdilər. 

Ancaq cəsarətli azə rbaycanlı  xad imlərinin təkid i ilə 1921-c i ilin yazında  

Azərneftə  neft  və  ağ  neftin  xaricdə  avadanlığa  mübadilə  edilməsi  ü zrə  xariclə 

ticarət  məsələlərində  əhəmiyyətli  dərəcədə  sərbəstlik  verildi.  Bir  qədər  sonra 

Azərneftdə  Zaqafqaziya,  Orta  Asiya  və  Yaxın  ġərq  (Türkiyə,  Ġran)  öl kələrində 

neft məhsulları ticarətini təĢkil edən ticarət idarəsi yaradıldı

82



Azərbaycan SSR XKS-n in tabeçiliyində isə yüngül, yeyinti, kimya, dağ-



mədən və tikinti  materialları sənayeləri, bəzi  metal emalı sahələri və baĢqa xırda 

müəssisələr qalırdı. 

Azərbaycan  Xalq  Təsərrüfatı  ġurası  aparatının  yenidən  qurulmasına 

baĢlandı.  YĠS  ərəfəsində  XTġ  sisteminə,  əsasən,  azsaylı  fahləyə  malik  dövlət 

təminatında  olan  iki  yüzdən  artıq  kiçik  müəssisə  daxil  id i.  XTġ  aparatının  iĢi 

kollegiallıq  əsasında  qurulmuĢdu.  Müəssisələrin  özünəxid mətə  keçirilməsi  və 

dövlətin  əlində  yaln ız  gəlirli,  xüsusilə  ümu mdövlət  əhəmiyyətli  müəssisələrin  

saxlan ması  məqbul  idi.  ġəxsi  əllərə  verilən  müəssisələrə  nəzarət  edilird i. 

Müəssisələrdəki  kollegiyala r  ləğv  edildi  və  təkbaĢına  rəhbərlik  prinsipi  ilə  

iĢləmək metoduna keçildi. 

Azərbaycan  XTġ  sənayesinin  təsərrüfat  hesabına  keçməsi  nəticəsində 

onun  tabeliyindəki  altmıĢa  qədər  kiçik  müəssis ə  1921-ci  ilin  axırlarında  icarəyə 

verild i.  Bunlar əsasən dəri ema lı, kimya, poliqrafiya,  metal  mə mu latı, toxuculuq, 

tikiĢ,  ipəkçilik  və  dağ-mədən  sənayesi  müəssisələri  idi.

83

  Tağıyevin  toxuculuq 



fabriki,  tütün  fabrikləri,  ĢüĢə  və  sement  zavodları,  Ləki  yağ  zavodu,  mexan iki 

zavodlar, dəri mə mu latları zavodları onla rın sırasında idi. 

Azərbaycan  XTġ-nin  bütün  müəssisələri  dovlət  təminatından  çıxarılıb  

təsərrüfat hesabına keçirilərə k "ko mmersiya relsləri" üzərinə qoyulmuĢdu

84



Azərbaycan  XTġ-nin  aparatı  da  yenidən  qurulmuĢdu:  kolleg iyalar, 



Ģöbələr  ləğv  edilmiĢ,  vahid  rəhbərlik  tətbiq  edilmiĢ,  qulluqçular  ixtisar 

olunmuĢdu.  Eyni  za manda  bu  müəssis ələrin  sahələr  üzrə  trestləĢdirilməsinə  

baĢlanmıĢ,  Azəripək,  Azərto xuculuq,  Azərduz,  Azəruntrest  və  s.  kimi  böyük 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə