Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə42/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   223

88 

 

təsərrüfat birlikləri - trestləri yaradılmıĢdı. 1922-ci ilin martında XTġ tabeliy ində 



on  trest  var  idi

85

.  Trestlərin  yaradılması  ilə  XTġ-nin  iqtisadiyyat  orqanı  kimi 



funksiyaları  da  dəyiĢdi.  XTġ  bütün  müəssisələri  bilavasitə  idarə  edən  orqandan 

trestlərin  təsərrüfat  fəaliyyətini  tənzimləyən  orqana  çevrildi.  1921-c i  ilin  

iyununda  XTġ  dövlət  müəssis ələri  idarəsinə  çevrildi  və  yeni  yaradılmıĢ 

Azərbaycan SSR Sənaye və Ticarət Xalq Ko missarlığına tabe edildi.  

1921-c i  ilin payızından sənaye istehsalının əsas sahələri tədricən dövlət 

təchizatından  çıxarılır  və  təsərrüfat  hesabına  keçməklə  trestləĢdirilirdi.  Belə  ki, 

1922-c i  ilin  a xırlarına  kimi  balıqç ılıq,  ipək  e ma lı  sənayeləri  və  Gədəbəy 

misəritmə zavodu trestləĢdirilmiĢ və təsərrüfat hesabına keçirilmiĢdi

86



Azərbaycanın  iqtisadi  həyatının planlaĢdırılması  məqsədilə  1921-ci ildə 



Dövlət Plan Komitəsi və tərkibinə XTġ-nin sədri ayrı-ayrı Xalq ko missarlıqlarının 

nümayəndələri daxil olan Azərbaycan Ali Ġqtisadi ġurası (AĠġ) yaradıldı. Ali Ġqtisadi 

ġura respublikanın vahid təsərrüfat  planını  mütləq  RSFSR-in  planı  ilə  uzlaĢdırmalı 

idi.  Təsdiqdən  sonra  AĠġ  maddi  və  təsərrüfat  ehtiyatlarının  qeydiyyatına, 

bölüĢdürülməsinə və məqsədəuyğun istifadəsinə nəzarət edirdi. 

Sənaye 


müəssisələrinin, 

respublikanın 

bütün 

təsərrüfatının 



maliyyələĢdirilməsini  ya xĢılaĢ dırmaq  üçün  1921-ci  il  oktyabrın  16-da  Azərbaycan 

MĠK Azərbaycan  Dövlət  Bankının yaradılması  haqqında dekret verdi. Dövlət bankına 

ancaq respublikada pul dövriyyəsini nizamlamaq və qısamüddətli kreditlərin köməyi 

ilə kooperativlər, artellər və baĢqa birliklərin təsərrüfat fəaliyyətinin yaxĢılaĢmasına 

kö mək etmək tapĢırılmıĢdı

87



1924-cü  ilin  aprelində  keçirilmiĢ  pul  islahatı  da  xalq  təsərrüfatının 

bərpasına  kömək  etmək  məqsədi  daĢıyırdı.  Qiy mətdən düĢ müĢ  kağız  pullar  sabit 

valyuta - sovet çervonu ilə əvəz edildi. 

Siyasi  və  iqtisadi  çətinliklər.  YĠS  tətbiq  edilərkən  bütün  müttəfıq 

respublikaların daxili ictimai-siyasi vəziyyəti, xüsusən 1923-1924-cü illərdə olduqca 

mürəkkəb və ziddiyyətli olmuĢdu. 

V.Ġ.Leninin  xəstəliyi  kəskinləĢəndə,  xüsusilə  onun  vəfatından  sonra 

"silahdaĢları"  Ġ.V.Stalin,  L.Trotski,  Q.Zinovyev,  L.Kamenev  və  baĢqaları 

arasında  partiyada  liderlik,  hakimiyyət  uğrunda  mübarizə  q ızıĢdı.   Hələ  1922-ci 

ildən  partiya  MK-nın  katibi  olan  Ġ.V.Stalin  təkbaĢına  hakimiyyətə  yiyələnməyə, 

kolleg ial rəhbərlikdən imtina etməyə çalıĢırdı. O, bu məqsədinə çatmaq üçün bəzən 

liderliyə  can  atanlarla  ittifaq  yaradır,  onlardan  siyasi  mübarizədə  istifadə  edirdi. 

Partiya daxilində yaranmıĢ belə gərgin vəziyyət hər Ģeyə, o cümlədən bütün müttəfiq 

respublikaların, həmçinin Azərbaycan SSR-in iqtisadi həyatına təsir göstərirdi. 

Azərbaycan  partiya  təĢkilatı  daxilində  də  mübarizə  gedirdi.  Partiyada 

hakimiyyət uğrunda, respublika həyatının bütün sahələrinə təsirli nüfuza nail olmaq 

cəhdləri,  kəskin  "millətçilik"  və  "hakim  Ģovinist  dövlətçilik"  təzahürləri  inkiĢaf 




89 

 

edirdi. Azərbaycanda rəhbərlikdə, partiya və hökumət iĢçiləri arasında da belə intriqa, 



çəkiĢmə dərinləĢirdi, millətçilik və Ģovinizm mey illəri özünü göstərirdi.  

Azərbaycan  Kommunist  Partiyasında yaranmıĢ  belə vəziyyət Azərbaycanın 

milli  maraqlarına  etinasızlıq  göstərən  Mərkəzin  amiranə-inzibatçı  cəhdləri  ilə  də 

əsaslı  surətdə  bağlı  idi.  Milli  siyasət  prinsiplərini  təhrif  edən  Stalin  direktivlərinin 

Zaqafqaziyada həyata keçirilməsində canfəĢanlıq edən S.M.Kirov, Q.K.Orconikidze 

və onların baĢqa həmlikirləri burada Mərkəzin direktivlərini Azərbaycanın ictimai-

siyasi  xüsusiyyətlərini  nəzərə  almadan  icra  edirdilər.  RNərimanov  və  onun 

həmfikirləri partiyanın elan olunmuĢ milli siyasət prinsiplərini təhrif edənlərə qarĢı 

qətiyyətlə çıxıĢ edirdilər. 

M.Nərimanovun  bu  məsələ  üzrə  baxıĢları,  etirazları,  onun  1923-cü  ilin  

dekabrında  RK(b)P  MK-ya  Ģəxsən  Ġ.V.Stalinə,  surəti  L.D.Trotskiyə,  K.B.Radekə 

göndərdiyi  "Ucqarlarda  inqilabımızın  tarixinə  dair"  məktubunda  Ģərh 

olunmuĢdu

88

. Bu sənəddə, həmçinin onun bir sıra məktub və Ģifahi müraciətlərində 



Stalinin,  Orconikid zenin  ölkədə  həddən  artıq  "mərkə zləĢdirməyə",  milli  sovet 

Azərbaycanının  "müttəfiq  respublika"  bayrağı  altında  simasızlaĢdırılmasına 

yönəlmiĢ,  onun  milli  dövlət  müstəqilliy ini  heçə  endirən  "diktatorluq" siyasətinə 

etirazı  öz  əksini  tapmıĢdı

89

.  N.Nərimanov  məktubda  Azərbaycanda  yerli  Ģəraitin 



özünəməxsusluğunun  nəzərə  alınması  zərurətini  qeyd  etməklə,  eyni  zamanda 

müttəfiq  respublikaların  bərabərhüquqlu  olmalarına  riayət  edilməsini  tələb  edir, 

Zaqafqaziyada  iqtisadi siyasəti  həyata  keçirərkən Azərbaycan  xalqının  mənafelərinin 

pozulmasını  qətiyyətlə  pisləyirdi.  O,  Azərbaycanın  Zaqafqaziya  Federasiyası 

tərkib ində,  həmçinin  bütün  SSRĠ  daxilində  ölkəyə  Gürcüstan  və  Ermənistandan 

daha çox maddi nemətlər verməsini nəzərə almayaraq büdcə bölgüsündə Azərbaycan 

Respublikasına  ədalətsiz  olaraq  az  vəsait  ayrılması  hallarını  açıqlayırdı.  Bu 

ümumittifaq xəzinəsinə böyük gəlir gətirən Azərbaycan neft sənayesinin timsalında 

özünü xüsusilə nümayiĢ etdirirdi. Bəzən iĢ o yerə çatırdı ki, Azərbaycan kəndlərində 

ağ  neftə  qonĢu  respublikalardakına  nisbətən  daha  yüksək  dövlət  qiyməti 

müəyyənləĢdirilirdi

90

.  N.Nərimanov  yüksək  ixtisas lı  milli  kadrlar  hazırlan masının, 



respublika  həyatının  bütün  sahələrində  Azərbaycan  dövlət  dilinin  rolunun 

yüksəldilməsinin,  kəndlərdə  mədəni-maarif  iĢlərini  geniĢləndirməyin  vacibliyini 

xüsusi nəzərə almağı qeyd edirdi. 

N.Nərimanov  partiya  daxilində  dərinləĢən  dramın  dəhĢətli  təhlükəsini, 

"bolĢevizmin"  məhkumluğunu qabaqcadan  hiss  edərək,  1925-ci  il  yanvarın  28-də 

oğlu  Nəcəfə  ünvanladığı  tamamlanmamıĢ  məktubunda  yazmıĢdı:  "Mən  sosial-

demokrat  idim,  lakin  bu  təĢkilat  getdikcə  daha  çox  idealdan  uzaqlaĢır.  Mən 

bolĢeviklərin  proqramını  xüsusi  inamla  qəbul  etmiĢəm,  belə  ki,  mən  bunda  öz 

məramımın - dünyada köləliyin məhvin in həyata keçməsini görürdü m. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə