Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə43/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   223

90 

 

Bəlkə də sən bu sətirləri o xuyan vaxt bolĢevizm olmayacaq (o vaxt oğlu 



Nəcəf  5 yaĢında idi və o,  1943-cü  ildə  Vətən  müharibəsində həlak olub  - məsul 

red.). Ancaq bu o demək deyil ki,  bolĢevizm  la zım deyil.  Bu ona dəlalət  edəcək 

ki,  biz  onu  qoruya  bilməmiĢ,  ona  lazımi  qiy mət  verməmiĢ,  iĢimizə  pis 

yanaĢmıĢıq.  Açıq  demək  lazımd ır:  biz  əldə  etdiyimiz  hakimiyyətdən  o  qədər 

təkəbbürlü  olmuĢuq  ki,  boĢ  iĢlərlə  və  çəkiĢ mələrlə  məĢğul  olaraq,  əsil  iĢi  əldən 

buraxmıĢıq. Hakimiyyət çoxlarını korlayır"

91



N.Nərimanov  öz  həmfikirləri  ilə  AK(b)P  və  BK-nın  rəhbərliyində  çox 

vaxt  Azərbaycan  xalqının  özünəməxsusluğunu,  milli  xüsusiyyətlərini,  əhalisinin 

etnik tərkibini nəzərə almayan, fraksiyaçılıq fəaliyyəti ilə  məĢğul olan "sol qrup" 

adlananlarla  və  "gənc kommunistlər"lə (əvvəllər baĢqa partiyalarda olmuĢ  - məsul 



red.) R.Ə.Axundov, Ə.H.Qarayev, M.D.Hüseynov və baĢqaları ilə də ixt ilafda idi. 

N.Nərimanov  və onun  silahdaĢları  eyni  zamanda,  daĢnak  xilqətli  "erməni 

kommunistlərinə", o vaxt  Bakı Partiya Ko mitəsində katib vəzifəsinə soxula bilmiĢ 

Sarkis  və  Mirzoyanın Ģəxsində  daĢnakçı  "erməni  kommunistləri"nə qarĢı barıĢmaz 

mübarizə  aparırdılar.  Bu  vəzifədə  onlar  maskalanmıĢ  antiAzərbaycan  siyasəti 

yürüdür,  fıtnəkarlıqla  məĢğul  olur,  partiya  üzvləri  sıralarında  "qatı  millətçilik" 

ehtiraslarını, siyasi münaqiĢə və intriqa meyillərini qızıĢdırırdılar. 

N.Nərimanov  V.Ġ.Leninə  müraciətlərində  "daĢnak  kommunistlərin  bütün 

Zaqafqaziyada,  həmçinin  Azərbaycanda  bu  murdar  hərəkətlərinə  son  qoymağı" 

dəfələrlə xahiĢ edirdi

92



Zaqafqaziyada mövcud gərgin ictimai-siyasi vəziyyəti obyektiv təhlil  edib 



həqiqəti  deyən  N.Nərimanovun  siyasi  düĢmənləri  onu  "milli  təmayülçülükdə" 

günahlandırmağa və onun xalq arasındakı yüksək nüfuzunu ləkələməyə çalıĢırdılar. 

Sarkis,  ġarunovskaya  və  onların  əlaltıları  onun  respublika  rəhbərliyindən 

uzaqlaĢdırılmasına nail oldular. Bu xainlər N.Nərimanovun 1922-ci ilin axırı - 1923-

cü  ilin  əvvəlində  SSRĠ  MĠK  sədrlərindən  biri  seçilməsi  Ģansından  hiyləgərcəsinə 

istifadə etdilər və o, bu vəzifədə ömrünün axırına kimi Moskvada iĢləməli oldu. 

1923-cü  ildə  ölkədə  müəyyən  nailiyyətlər  qazanılmasına  ba xmayaraq, 

iqtisadi-sosial  vəziyyət  ağır  olaraq  qalırdı.  Sənayedə  və  kənd  təsərrüfat ında 

müharibədən  əvvəlki  istehsal  səviyyəsinə  hələ  nail  olunmamıĢdı.  ZəhmətkeĢlər 

iqtisadi  çətinliklərlə  ü zləĢirdilər.  ĠĢsizlik  tam  ləğv  edilməmiĢdi,  bunun bir  səbəbi 

fəhlələrin  Ģəhərlərə  qayıtması  prosesinin  sənayenin  bərpasından  daha  sürətlə 

getməsi idi. Kənd əhalisinin artıqlığı da özünü göstərirdi. 1924-cü ilin yazında Bakı, 

Gəncə və ġəki Ģəhərlərində əsasən ixtisassız fəhlə lərdən ibarət 22,6  min nəfər iĢsiz 

var idi


93

Bazar  iqtisadiyyatı  relslərinə  keçid Ģəraitində  xalq  təsərrüfatında  mü xtəlif 



sahələrin bərpa prosesi bərabər sürətdə getmirdi. Azad əmtəə mübadiləsi Ģəraitində 

kəndli  təsərrüfatı  ilə  dövlət  sənayesinin  bərpa  olunması  sürəti  arasında 




91 

 

uyğunsuzluq  1923-cü  ildə  müvəqqəti  satıĢ  böhranı  ilə  nəticələndi.  Bu  böhran  isə 



sənaye  məmulatlarının  yüksək  qiymətləri  ilə  kənd  təsərrüfatı  məhsullarının  aĢağı 

qiymətləri  arasındakı  fərqdə  özünü  göstərirdi.  Qiy mətlər  arasındakı  bu 

uyğunsuzluq "qayçı" adı aldı və o qədər kəskinləĢdi ki, sənaye malları almaq kəndli 

üçün sərfəli  olmadı.  Respublikalarda  ticarət  münasibətlərinin  kifayət qədər  inkiĢaf 

etməməsi, pul təsərrüfatının zəifliyi, sənayedə və xüsusilə ticarətdə yüksək əlavə 

xərclər buna Ģərait yaradırdı. Təsərrüfat aparatını saxlamağın baha  baĢa gəlməsi  və 

baĢqa  böyük  əlavə  xərclər  nəticəsində  sənaye  mallarının  qiyməti  çox  yüksək  idi. 

Həm  də  ticarət  mallarını  öz  əllərində  cəmləĢdirmiĢ  bəzi  orqanlar,  təsərrüfatlar, 

sənaye  trestləri  özlərinin  bazarda  inhisarçı  vəziyyətlərindən  istifadə  edərək, 

qiymət  siyasətini  pozurdular.  SatıĢ  böhranının  əsas  səbəblərindən  biri  də  ondan 

ibarət idi  ki, dövlət sənayesi və ticarəti hələ özü üçün kütləvi kəndli bazarına yol 

aça  bilməmiĢdi.  Dövlət  sənayesi  ilə

 

kəndli  təsərrüfatı  arasına  tacirlər  və 



sələmçilər  girmiĢdilər,  bu  isə  sənaye  və  kəndlilər  arasında  bilavasitə  əlaqə 

yaranmasına  mane  olurdu.  Xüsusi  kapital  dövlət  ticarətinin  və  kooperasiyanın 

lazımi  səviyyədə  olma masından  istifadə  edərək,  bütün  ölkə  üzrə  kənddə  ticarət 

dövriyyəsinin 90 faizə  qədərini öz əlində cəmləmiĢdi. 

Əvvəllər 

çarizmin 

müstəmləkə 

siyasətindən 

ziyan 

görmüĢ 


Zaqafqaziyada  və  baĢqa  milli  rayonlarda  yuxarıda  göstərilən  çətinliklərin  öz 

xüsusiyyətləri  var  idi.  Bu  xüsusiyyətlər  ölkənin  sosial-iqtisadi  geriliyindən  və 

kənd təsərrüfatı istehsalının in kiĢaf səviyyəsinin aĢağı olmasından irəli gəlird i.  

"Qayçı"  özünü  Azərbaycanda  xüsusi  kəskinliklə  göstərirdi.  Məsələn, 

Azərbaycan kəndlisi bir pud buğda əvəzinə 1923-cü  ildə cəmi 3 parça sabun və 

ya 2,5 arĢın çit alırdı, ancaq 1922-ci  ildə isə 5,7 girvənkə sabun və ya 5 arĢın çit 

ala bilird i

94

. Kənd təsərrüfatı məhsulları və sənaye malların ın qiymətləri arasında 



kəskin fərqin güclən məsi barəsində qəzalardan narazılıq məlu matları gəlird i. 

Dövlətin qarĢısında bazar qanunları ilə hesablaĢaraq, onları ə lə almaq və 

tənzimləmək,  sosialist  sənayesi  və  kəndli  təsərrüfatı  arasında  qarĢılıqlı 

münasibətdə  xüsusi  kapitalın  vasitəçiliyin i  məhdudlaĢdırmaq  vəzifəsi  dururdu. 

Xüsusi  kapitalı  bazardan  sıxıĢdırmağın  əsas  metodu;  inzibati  tədbirlər  deyil, 

geniĢ  istehlakçı  kütləsinin  tələbləri  üçün  zəruri  olan  əsas  ərzaqları  öz  əlində 

cəmləĢdirmək  zəminində  dövlət  ticarəti  və  kooperasiyaların  iqtisadi  mövqeyini 

möhkəmləndirmək idi. 

Ġqtisadiyyatda  sosialist  uklad ının  mövqeyinin  möhkəmləndirilməsi, 

kooperasiyanın  və  dövlət  ticarətinin  xüsusi  kapital  üzərində  qələbəsi  bir  sıra 

Ģərtlərin  olması  ilə  təmin  oluna  bilərdi.  On lardan  ən  əsasları  aĢağıdakılar  idi: 

dövlət  sənayesi  ilə  elə  münasibətlər  yaratmaq  ki,  bu  əlaqələrdə  kooperativ  və 

dövlət  təĢkilatları  xüsusiyyətçi  tacirlərə  nisbətən  daha  əlveriĢli  vəziyyətdə 

olsunlar;  sosialist  ukladı  dövlət  kredit  idarələrindən  sözsüz  olaraq  maliyyə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə