Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə5/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   223

13 

 

Antanta  ölkələri  "bolĢevizmin"  Azərbaycanda  möhkəmlən məsindən, 



bütün  Cənubi  Qafqaz  regionuna  sahib  olmasından  narahat  olaraq,  Gürcüstan  və 

Ermənistan  burjua  hökumətlə rinə  hər  bir  vəclə  kömək  göstərirdilər.  ABġ  hətta 

Ermənistan  üzərində  mandat  almaq  niyyətində  idi.  Sovet  Azərbaycanına  qarĢı 

diplomatik yolla təzy iq göstərir və ona qarĢı olan qüvvələrə yardım edirdilər. 

Lakin  qızıl  ordunun  köməyi  ilə  Ermənistanda  və  Gürcüstanda  sovet 

hakimiyyətinin  bərqərarlaĢması  nəticəsində  Qafqazda  ictimai-siyasi  vəziyyət 

dəyiĢildi.  Azərbaycanın,  Ermənistanın,  Gürcüstanın,  ġimali  Qafqazın  milli 

hökumətlərinin  mühacirətdə  olan  liderləri  toplanaraq  Parisdə  "demokratik 

respublikaların"  bərpası  uğrunda  "Sovetlər"ə  qarĢı  mübarizə  aparacaqları  haqqında 

bəyannamə imzaladılar. 

1920-ci  il  28  aprel  -  1921-c i  il  21  fevral  ayına  qədərki  dövrdə 

Azərbaycan SSR ilə  Gürcüstan Respublikası arasında diplomatik  danıĢıqlar, əsasən 

"Tiflisdə  və  Batumda  Azərbaycan  nümayəndəliyi  və  konsulluqları"  ətrafında 

gedirdi.  Həmin  dövrdə "menĢevik  Gürcüstanı  ilə"  "Sovet Azərbaycanı" arasında 

münasibətlərdə  baĢ  verən  münaqiĢə  və  sair  mübahisələr  RSFSR-in  diplo matik 

nümayəndələrin in vasitəçiliy i və iĢtirakı  ilə tənzimlənird i.  Çünki əslində RSFSR 

ilə  Gü rcüstan  Respublikası  arasında  1920-ci  il  may  ayında  bağlanan  sülh 

müqaviləsinə əsasən, Sovet Rusiyası Gürcüstanın müstəqilliy ini tanımıĢdı. 1920-

ci  il  iyunun  12-də  Azə rbaycan  SSR  ilə  Gürcüstan  Demokratik  Respublikası 

arasında  Ağstafada  sülh  və  dostluq  müqaviləsi  bağlansa  da,  bu   iki  respublika 

arasındakı  mübahisəli  məsələlər,  ələlxüsus  ərazi,  sərhəd  problemi  həll 

olunma mıĢdı.  Bunun  bir  səbəbi  isə  "Sovet  Azərbaycanı"nın  "müstəqil  xarici 

siyasəti"ni  RSFSR  XĠK-in  Rusiyanın  mənafey i  naminə  daim  məhdudlaĢdırması 

idi. 


Gü rcüstanda  sovet  hakimiyyətinin   qurulması  ilə  A zərbaycan  və 

Gü rcüstanın qədim tarixi olan münasibətlərində yeni səhifələr açıldı.  

Azərbaycan  SSR  və  Ġran  höku mətləri  öz  aralarında  dip lo matik 

münasibətlər qurmaq  razılığına gəldilər. Əliheydər ġirvani A zərbaycanın Ġranda 

səlahiyyətli  nümayəndəsi  təsdiq  edildi.  Bu  dövrdə  Ġran  ərazisindən  mü xtə lif 

dəstələr  tez-tez  sərhədi  keçib,  Lənkəranda  və  Muğanda  əhalini  talan  edir,  ağ ır 

cinayətlər  törədird ilər.  A zərbaycan  Xarici  ĠĢlər  Ko missarlığın ın  1920-ci  il 

avqustun 6-da Ġran hökumətinə verdiyi notada Ġrandan Azərbaycana edilən daimi 

hücumların qarĢısının alın ması tələb edilird i. M.D.Hüseynov surətini G.Çiçerinə 

göndərdiyi  həmin  notada  Azərbaycana  qarĢı  təxribatçılıqda  yalnız  Ġranı  deyil, 

Antantanı,  xüsusilə  Ġngiltərəni  də  təqsirləndirir,  onların  dəstəklədiklə ri  "Ġranın  

ərazisində  yerləĢən  əksinqilabçı  bəy  və  xanların  fəaliyyətini  qadağan  etməyi 

Tehrandan  tələb  edirdi".  Sovet  Azərbaycanına  qarĢı  mü xa lifətçi,  tə xribatçı 

qüvvələrin  mərkəzi  bir  müddət  Ərdəbildə  yerləĢird i.  Hətta  Moskvadan  birbaĢa 




14 

 

Tehrana  dəfələrlə  nota  verilməsinə  baxmayaraq,  A zərbaycana  qarĢı  hücumlar 



geniĢlənir və yeni-yeni sərhəd rayonlarını əhatə edirdi. 

1920-1922-c i  illər  arasında  Zaqafqaziyada  yaranmıĢ  yeni  ictima i-siyasi 

məkanda,  Avropa  və  ġərq  ölkələrin in  geosiyasəti  konteks tində,  Azərbaycanın 

birinci növbədə qonĢu Türkiyə və Ġran dövlətləri  ilə  münasibəti, buna RSFSR-in  

yeni  Zaqafqaziya  ilə  qarĢılıq lı  əlaqə ləri  prizmasından  baxıĢ  maraqlıd ır.  Etiraf 

etmə k  ola r  ki,  bu  konkret  tarixi  çə rçivədə,  mü rəkkəb  spektrdə,  Qərb  ö lkə ləri 

dominant  (əsas  və  ya  həlledici  a mil)  rolu  oynamırd ı.  Bu  siyas i  rəngarənglikdə  

Türkiyə  və  RSFSR-in  Azərbaycan  Respublikasına  münasibətləri  müstəsnalıq 

təĢkil ed irdi. Tü rkiyə  ilə, ələlxüsus kamalçıların hakimiyyətə gəldikləri dövrdən 

Sovet Rusiyası arasında dostluq münasibətləri yaran mıĢdı. Türkiyə eyni zamanda 

qardaĢ  Azərbaycan  xalq ının  tam  müstəqil,  azad  yaĢamasını  istəyirdi.  Lakin  

Türkiyə  rəsmiləri  Rusiya  tərəfmi  qıcıq landırmamaq,  RSFSR-lə  ixtilaf  törədəcək 

məqamlara  yol  verməmək  siyasətini  həyata  keçirird i.  Hadisələrin  gediĢatı  isə 

göstərirdi  ki, Moskva heç vaxt Azərbaycanın müstəqil, tam azad bir dövlət kimi 

bərqərar  olmasına  yol  verməz,  çünki  bu  Rusiyanın  iqtisadi-siyasi  marağına 

uyğun deyildi. 

Bununla belə Türkiyə və Azərbaycan respublikaları  arasında dostluq və 

əməkdaĢlıq  münasibətləri  1921-ci  il  13 oktyabrda Zaqafqaziya respublikaları və 

RSFSR-in  iĢtirakı  ilə  bağlan mıĢ  Kars  müqaviləsindən  sonra  daha  da  intiĢar 

etməyə  baĢladı.  Türkiyənin  Bakıdakı  səfiri  Mah mud  ġövkət  bəy  1921-ci  ilin  

aprelində  Azərbaycan  XĠK-dən  inqilabi  Türkiyəyə  iqtisadiyyat,  neft  sahəsində 

yardım  göstərilməsini  xah iĢ  etdi.  Tezliklə  A zərbaycandan  Türkiyəyə  neft 

məhsulları göndərildi. 

1921-c i  ilin  iyunundan Azərbaycan SSR-in Anka rada səlahiyyətli səfıri 

təyin  edilmiĢ  Ġ.  Əb ilov  oktyabrın  22-də  Mustafa  Kamal  PaĢaya  etimadnaməsini 

təqdim  etdi,  səfirliyin  binası  üstündə Azərbaycan  SSR-in  bayrağı  qaldırıldı.  Bu  

münasibətlə verilən ziyafətdə M. K. Atatürk də iĢtirak etmiĢdi.  

Dekretlər. Azərbaycan zəh mətkeĢləri yeni cəmiyyət quruculuğuna çətin 

Ģəraitdə  baĢladılar.  Sovet  dövlət  maĢını,  yerli  hakimiyyət  orqanları  yaratmaq 

vəzifələri  ilə  yanaĢı,  vətəndaĢ  müharibəsinin  vurduğu  yaraları  sağaltmaq  üçün 

qarĢıda  ciddi  və  gərgin  iĢ  dururdu.  Ölkədə  ilk  növbədə  həqiqi  milli  sülh 

yaratmaq  lazım  idi.  Erməni  təcavüzü,  min lərlə  adamın  həlak  olması,  bütöv 

kəndlərin,  təsərrüfatların  dağıdılması,  evlərin  viran  qoyulması  ilə  nəticələnən 

daĢnak qırğ ını A zərbaycanda ağır millətlərarası düĢmənçilik müh iti yaratmıĢdı.  

Azərbaycanın  əhalisi  ço xmillətli  idi.  "1917-ci  il  üçün  Qafqaz 

təqvimi"nin  məlu matları  əsasında "Azərbaycan  Respublikasının  1920-ci  il  üçün 

ünvan  təqvimi"nin  dərc  etdiyi  cədvələ  görə,  res publika  əhalisinin  68,2  faizini 

azərbaycanlılar  və  digər  müsəlman  xalqları,  21,7  faizini  ermənilər,  7,5  faizini 





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə