Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə56/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   ...   223

116 

 

təmizləmək  üçün  onun  dibinə  düĢməyə  məcbur  edirdilər



289

,  bu  da  çox  hallarda 

bədbəxt hadisələrin baĢ verməsinə səbəb olurdu. 

Bakıda  xüsusi sənayenin baĢqa sahələrində, məsələn, tənbəki fabrikində, 

Xalyatovun  tikiĢ  ema lat xanasında,  Qara  Ģəhərdəki  xüsusi  dəyirmanda  fəhlələrə 

məzuniyyət  verilmir,  xəstələnmiĢ  fəhlələri  iĢdən  çıxarırdılar

290

.  Həmkarlar 



ittifaqlarının əmək mühafizəsi orqanlarının nəzarətindən yayınmaq üçün sahibkarlar 

mü xtəlif  hiylələrə  əl  atır,  saxta  artel-mədənlər  və  kollektiv  podrat  tikinti 

müəssisələri  adı  altında  fəhlələrin  muzdlu  əməyindən  geniĢ  istifadə  edirdilər.  Belə 

ki,  1923-cü  ildən  Azərbaycanda da saxta  artellərin sayı  xüsusən yeyinti  və  tikinti 

sənayesi sahələrində artdı

291


Xüsusi  kapitalist  sənaye  bölməsində  sahibkarlarla  fəhlələr  arasında  da 

mübarizə  Ģəraiti  kapitalist  dövlətlərindən  fərqlənirdi.  YĠS  dövründə  burjuaziya 

tərəfindən istismar olunan xüsusi müəssisələrin fəhlələri sovet orqanları tərəfindən 

müdafiə olunurdular. Fəhlələrin hüquqları əmək haqqında sovet qanunları kodeksi 

ilə qorunurdu. Bu kodeksə əlavə olaraq, Azərbaycan SSR XKS 1922-ci il fevralın 

24-də xüsusi müəssisələrdə əmək Ģəraiti və əmək haqqının nizamlanması, onlarda 

münaqiĢələrin həll olunması qaydası haqqında qərar qəbul etdi

292



Xüsusi    Ģəxslərə    mə xsus    müəssisədə    fəhlələrin    mənafeyini  müdafiə 



məqsədilə  Azərbaycan  hökuməti  1922-ci  il  may ın  17-də  əmək  haqqında  iĢçi 

qanunvericiliyinin pozulmasına görə  cəza tədbirləri haqqında dekret verdi

293

. 1922-


ci ildə respublika Xalq Ənıək Komissarlığı  müfəttiĢliy i əmək qanunları  kodeksinin 

pozulmasına  görə  xüsusi  sahibkarlardan  910  cərimə  almıĢdı

294

.    1923-cü  ildə  



Xalq  Əmək  Komissarlığı  yanında  əmək  qanunları  kodeksini  pozan ları  cinayət 

məsuliyyətinə  cəlb  edən  əmək  məh kəməsi  yaradıldı.  1924-cü  ildə  əmək 

məh kəməsinin  baxd ığı    1646  iĢdən  90  faizi  xüsusi  müəssisələr üzrə  idi,  sonrakı 

illərdə bu xarakterli iĢlərin sayı xey li azald ı

295



Xüsusi kapitalın istismar ənənələrini məhdudlaĢdırmaq uğrunda mübarizədə 



mühüm  rol  oynayan  Azərbaycan  həmkarlar  ittifaqları  müntəzəm  olaraq  fəhlələrin 

mənafeyinin  müdafiəsinə  qalxır,  xüsusi  müəssisələrin  fəhlələrini  öz  sıralarına  cəlb 

edir, orada öz təĢkilatlarını yarad ırdılar

296


Xüsusi  müəssisələrin  fəhlələrinin  mənafelərini  müdafiə  etməkdə  kollektiv 

müqavilələr  ciddi  vasitə  oldu.  Fəhlələr  həmkarlar  ittifaqlarının  rəhbərliyi  altında 

kollektiv müqavilələrin bağlanmasına nail olur, kapitalistlərin onlara riayət etməkdən 

boyun qaçırmalarına yol vermir, əmək haqqının artırılmasını və normal ə mək Ģəraiti 

yaradılmasını tə ləb edird ilə r. 

Xüsusi müəssisələrdə fəhlələr kapitalistlərə son təsir vasitəsi kimi bəzən  

tətilə  əl  atırdılar.  Xankəndindəki  baramaaçan  fabrikin  fəhlələrinin  1925-ci  ilin  

mayında elan etdikləri tətilin səbəbi həmkarlar təĢkilatı üzvlərinin iĢdən çıxarılması, 

onların  yerinə  həmkarlar  təĢkilatı  üzvü  olmayanların  qəbul  edilməsi  olmuĢdu. 




117 

 

Tətilçilər isdən çıxarılanları iĢə bərpa etməyi və qeyri-qanuni qəbul olunanları iĢdən 



çıxarmağı,  kollektiv  müqavilənin  Ģərtlərinə  əməl  olunmasını,  tətil  günləri  üçün 

əmək  haqqı  ödənilməsini  tələb  edirdilər.  Üç  gün  davam  edən  tətil  fəhlələrin  

tələblərinin yerinə yetirilməsi ilə baĢa çatdı. 

1923-cü ildə respublikanın ümu mi sənaye məhsulunun dəyərinin 80,9 faizi 

dövlət,  4,6  faizi  kooperativ,  14,5  faizi  isə  xüsusi  müəssisələrin,  bütövlükdə  isə 

bütün ümumi sənaye məhsulunun 85,5 faizi

298

 sosialist bölməsinin payına düĢürdü. 



1924/25-ci  ildə  isə dövlət və  kooperativ sənayesinin  (neft sənayesi  istisna  olmaqla) 

payı ümumi məhsulun 93,5 faizini, xüsusi sənayenin isə 6,5 faizini təĢkil edird i

299



Kənd  təsərrüfatında  da  tədricən  sosialist  elementləri  inkiĢaf  edirdi. 



Azərbaycan  kəndində  kənd  təsərrüfatı  kooperasiyaları  nəzərə çarpacaq dərəcədə 

artırdı.  Onların  əsas  formaları  kənd  təsərrüfatı  artelləri,  kredit,  maĢın-traktor  və 

meliorasiya  Ģirkətləri  idi.  1924-1927-ci  illərdə  kənd  təsərrüfatı  kooperativlərinin 

sayı  artaraq  67-dən  186-ya,  onların  üzvlərinin  sayı  isə  14,2  mindən  73,5  minə 

çatdı. Kəndlilərin kooperasiya ilə əhatə olunması dörd faizdən 21 faizə qalxd ı

300


Sovxo zlara gəldikdə isə sosialist təsərrüfatların ın bu forması zəif inkiĢaf 

edirdi. 1924-cü ildə respublikada 29 min desyatin torpağı olan cəmi on bir sovxo z 

var idi


301

Kənd  təsərrüfatı  istehsalında  xüsusi  kapitalist  ukladı  da  müəyyən  yer 



tuturdu.  Bu  təsərrüfatları  kənd  təsərrüfatı  fəhlələri  -  muzdurların  əməyindən 

istifadə  edən  qolçomaq  təsərrüfatları  təmsil  edirdilər.  1925-ci  ilin  yanvarında 

qeydiyyatda olan muzdurların sayı qırx min nəfərə çatırdı

302


Cəmisi  üç  faiz  təĢkil  edən, azsaylı,  lakin  muzdlu  əməyə  əsaslanan güclü 

qolçomaq  təsərrüfatları  bütün  pambıq  və  taxıl  məhsullarının  12-13  faizini 

verird ilər

303



Sovet  dövləti  qolçomaqların  artmasını  məhdudlaĢdırmağa  çalıĢır,  bunun 



üçün vergi təzyiqinə, hətta inzibati xarakterli tədbirlərə  əl atırdı. 1925-ci ildə bütün 

kəndli  təsərrüfatlarının  on  beĢ  faizini  təĢkil  edən  qolçomaq  və  daha  varlı  kəndli 

təsərrüfatları  A zərbaycan  kəndində  bütün  kəndli  təsərrüfatı  vergisinin  47  faizin  

ödəyirdi


304

Xalq təsərrüfatının bərpasının sonlarına yaxın əmtəə mübadiləsi sahəsində 



sosialist və kapitalist elementləri arasında mübarizə kəskinləĢdi. 

1925/26-cı  illərdə  respublika  əhalisinin  ehtiyaclarının  ödənilməsində 

istehlak  kooperasiyasının  rolu  artdı.  O  öz  dövriyyəsini  343  faiz  artıraraq  ticarətdə 

mühüm mövqe tutdu. Ümumi  mal dövriyyəs ində onun xüsusi çəkisi artaraq 1923/ 24-

cü ildəki 12,1 faizdən 1925/26-cı ildə 25,l faizə çatdı

305


Lakin  xüsusi kapital ticarətdə güclü tərəf olaraq qalırdı. 1925-ci ildə əhali 

əmtəələrin  ümumi  dəyərinin  təqribən  yarısını  xüsusi  alverçilərdən  alırdı.  Ticarət 

sahəsində bütün əmtəə mübadiləsinin təqribən yarısı, Azərbaycan kəndində isə 75 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə