Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə76/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   72   73   74   75   76   77   78   79   ...   223

157 

 

olunmalıd ır".  Demək,  əslində  SSR  Ġttifaqı  unitar  dövlət  id i.  Zahiri  federativ  



quruluĢ  pərdəsi  altında  Kommun ist  partiyasının  tamamilə  sərəncamında  olan 

"ÜMĠK-in tam hakim d iktaturası" gizlən miĢdir. 

"BolĢevik  milli  siyasətinin"  kölgəli  cəhətləri  sosializm  quruculuğunun 

"Stalin  praktikasında"  sosializm  ideyalarının  özünün  deformasiyaya  uğraması 

prosesində üzə çıxdı.  Stalin və onun həmfikirləri " mu xtariyyətləĢdirmə ideyasını 

1922-c i  ildə  həyata  keçirə  bilməsələr    də,  o,  "incə"  Ģəkildə  "SSRĠ"  adı  altında, 

əslində,  tədricən  həyata  keçirild i.  Bu  baxımdan  V.Ġ.Len inin  1922 -ci  il  dekab rın  

30-da  dediyi  sözlər  diqqətəlayiqdir:  "Mən,  gərək  ki,  rəs mən  sovet  sosialist 

respublikaları  Ġttifaq ının  məsələsi  deyilən  məlu m  mu xtariyyətləĢdirmə 

məsələsinə  kifayət  qədər  ciddi  və  kifayət  qədər  kəskin  qarıĢ madığ ıma  görə, 

zənnimcə,  Rusiya  fəhlələri  qarĢısında  olduqca  müqəssirəm...  Ço x  təbiidir  ki, 

özü müzə  bəraət  qazandırdığ ımız  "Ġttifaqdan  çıxmaq  azadlığı"  boĢ  bir  kağız 

olaraq  qalır  ki,  bu  da  rus  olmayan  xalqlarə  tip ik  rus  bürokratı  olan  əsil  rus 

adamının-  velikorus  Ģovinistin,  əslində  əclaf  və  təcavüzkarın  hücumundan 

qoruya bilməz"

112


Sovet  milli  dövlət  quruculuğuna  Stalin in  münasibəti  sonralar  Sovet 

Ġttifaqında  milli  münasibətləri  ço x  ağır  deformasiyaya  uğratdı.  "Stalinsayağı 

totalitar  dövlət  sistemi"  millətlərin  hüquq  bərabərliyini,  onların  suverenliyini 

heçə  endirdi.  Əslində  SSR  Ġttifaqı  sovet  milli  respublikaların ın  azad   in kiĢafını 

təmin  etməli  o lan  bərabərhüquqlu  dövlət  vahidlərin in  Ġttifaq ına  çevrilməd i. 

Stalin in  "sovet  milli  dövlətçilik"  sxemi  addımbaaddım  müttəfiq  respublikaların  

müstəqilliy inin  ləğvinə,  mərkəzləĢdirilmiĢ  unitar  bürokratik  amirlik  dövlətinin  

bərqərar olmasına doğru aparır, Mərkəz ilə res publikalar arasında təhlükəli siyasi 

mey illər yaranırdı ki, bu da son nəticədə Ġttifaqın dağılmasına səbəb oldu. 

 

§ 3. AZƏRBAYCAN SSR TƏRKĠBĠNDƏ NAXÇIVAN MUXTAR 

SOVET SOSĠALĠS T RESPUBLĠKAS ININ YARADILMAS I VƏ 

DAĞLIQ QARABAĞ MUXTAR VĠLAYƏTĠNĠN TƏġ KĠLĠ 

 

Azərbaycan  SSR-yə  keçmiĢdən  ağır  milli  problem  -  Zaqafqaziyada 



müstəqil  milli  liberal-burjua  dövlətlərinin  mövcudluğu  dövründə  xüsusilə 

kəskin ləĢmiĢ  ərazi  mübahisələri  irs  qalmıĢdı.  Azərbaycan  Respublikası  üçün bu 

mübahisələri  həll  etməyin  mü xtəlif  mərhələləri  olmuĢdu:  1918-1920-ci  illərdə 

ADR  vaxtında;  1920-ci  ilin  aprel-noyabr  -  Azərbaycan  SSR-in  elan  olunduğu 

gündən  Ermən istanda sovet  hakimiyyəti  qurulanadək;  1920 -ci  ilin  noyabrından 

1921-c i ilin fevralınadək, yəni  Gü rcüstanda sovet hakimiyyəti qurulana qədər və 

nəhayət,  ZSFSR-in  təĢkilinə  və  onun  SSR  Ġttifaqına  daxil  olmasına  qədər 

"müstəqil"  Zaqafqaziya  Sovet  respublikalarının  fəaliyyət  göstərdiyi  dövr.  Bu 




158 

 

mərhələlərdən  hər  birinin  öz  xüsusiyyəti,  meydana  çıxan  milli  problemləri  həll 



etməyin cürbəcür incəlikləri var idi. 

Bu  problemlərin  in kiĢafı  və  həllində  regionda  ilk  növbədə  özünün 

hakim millətçilik niyyətlərini ardıcıl güdən Rusiya mühüm rol oynayırdı.  

Bütünlükdə  regionda  ərazi  mübahisələrinin  meydana  çıxması  və 

bunların həlli yollarının axtarıĢı o lduqca  mü xtəlif siyasi gerçəklik Ģəraitində baĢ 

verird i.  Bu  qarmaqarıĢıq lıq larda  cürbəcür  ictimai,  sinfi  qüvvələrin  və 

cərəyanların mənafeləri çulğaĢırdı. 

Həmin  illərdə  Azərbaycan  ilə  Ermən istan  arasında  mübahisəli  ərazilər 

kimi əsasən Naxçıvan, Zəngəzur və Dağlıq Qarabağın adları çəkilirdi.  Bu "ərazi 

mübahisələri" əslində təkcə Rusiya və Qafqazın deyil, habelə  Qərb dövlətlərinin  

də güclü iri siyasi qüvvələri arasında diplo matik hərrac  mövzusu olmuĢdu və bu 

qüvvələrdən  hər  biri  öz  mənafeyini  güdürdü.  Naxçıvan,  Zən gəzur,  Dağ lıq  

Qarabağ  imperialist  tamahları  meydanına  çevrilmiĢdi.  Konkret  tarixi  məqamda 

regionun  bu  və  ya  baĢqa  respublikasında,  xüsusən  Azərbaycanda  və 

Ermənistanda  mövcud  olan  rejimdən  asılı  o laraq,  qüvvələrin  nisbəti,  maraqları 

və təcavüzkar, bunlara  müvafiq surətdə həm də  mübahisə aparan tərəflərdən bu 

və ya digərinin dəstəklən məsi, tərəfkeĢliy i dəyiĢird i.  

DaĢnaklar  ö zlərinin  təcavüzkar  antiAzərbaycan  fəaliyyəti  ilə 

Azərbaycan  ətrafında  dözülməz  dərəcədə  ağır  mühit  yaratmıĢdılar.  Onlar  əhali 

arasında  fitnəkar  Ģayiələr  yay mıĢdılar  ki,  guya  Azərbaycanın  müsəlman ları, 

panislamistləri  Ermənistanın  ərazisini  iĢğal  etmək  və  Türkiyə  ilə  birləĢmək 

istəyirlər.  Ermənistanda  Sovet  hakimiyyətinin  elan  edilməsi  haqqında 

Ermənistan inqilab ko mitəsinin teleqramı Bakıya çatan kimi, 1920-ci  il noyabrın 

30-da 


AK(b)P  MK  Siyasi  və  TəĢkilat  bürolarının  birləĢmiĢ  iclası 

(N.N.Nərimanov, Q.N.Kaminski,  Y.D.Stasova, Q.K.Orconikid ze, M.B.Qasımov, 

Ə.H.Qarayev,  Sarkis  (S.A.Danielyan),  M.D.Hüseynov  A.P.Serebrovski  iĢtirak 

edirdilər)  qərara  ald ı:  "a)...  Sovet  və  inqilab  Ko mitəsi  adından  Ermənistan 

hökumətinə bəyannamə ilə  müraciət edilsin; b) Təbrik göndərilsin. Bildirilsin ki, 

Sovet  Azərbaycanı  ilə  Sovet  Ermən istanı  arasında  heç  bir  sərhəd  yoxdur". 

Qərərarda  Zəngəzur,  Qarabağın  dağlıq  hissəsi  haqqında  məsələyə  də 

toxunulmuĢ, habelə qeyd edilmiĢdi  ki, Sovet Azərbaycanı  Sovet Ermənistanı ilə 

"qırılmaz  hərbi  və  təsərrüfat  Ġttifaqı"  bağlamağa  hazırdır.  Bəyannaməni  elan  

etmək N.N.Nərimanova tapĢınlmıĢdı

113



Qərarda  da,  N.N.Nərimanovun  çıxıĢmda  da,  1920-ci  il  dekabrın  1-də 



Bakı  Sovetinin  iclasında  onun  elan  etdiyi  bəyannamədə  də  Naxçıvan  haqqında 

məsələ qald ırılmamıĢdı.  Lakin ertəsi gün qəzetlərdə dərc olunmuĢ bəyannaməyə 

aĢağıdakı fikir əlavə edilmiĢdi: "Zəngəzur və Naxçıvan qəzalarının əra zisi  Sovet 

Ermənistanın  ayrılmaz  h issəsidir"(!).  ġübhə  yoxdur  ki,  N.N.Nərimanovun 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   72   73   74   75   76   77   78   79   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə