Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə77/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   73   74   75   76   77   78   79   80   ...   223

159 

 

rəyinin  əleyhinə  olaraq,  bu  sözlər,  ola  bilsin  diplo matik  mü lahizələrə  görə, 



Q.K.Orconikid ze,  S.M .Kirov  və  onların  həmfikirləri  tərəfindən  ona  daxil 

edilmiĢdi. 

Lakin  N.N.Nərimanovun  və onun  yaxın  silahdaĢların ın  cəsarətli  təkidi 

və  prinsipiallığ ı  sayəsində,  ermən ilərin  Q.K.Orconikid zenin  və  onun  dəstəsinin 

xeyir-duası ilə Na xçıvanı  Ermənistana birləĢdirmə k cəhdi baĢ tutmadı. 1920 -ci  il 

dekabrın  2-də  Aleksandropolda  (Gü mrüdə)  Ermənistanın  daĢnak  hökuməti  ilə 

Türkiyə  arasında  imzalan mıĢ  müqaviləyə  əsasən  sonradan  Naxçıvan,  ġərur  və 

ġahtaxtıda  səsvermə  yolu  ilə  xüsusi  idarəçilik  yaradılmalı  idi  və  Ermənistan 

onun  iĢinə  qarıĢmamağı  öhdəsinə  götürürdü

114


.  Həmin  müqaviləyə  əsasən,  türk 

generalı  Veysəl bəy özünü müvəqqəti fövqəladə komissar elan etdi, öz dəstələri 

ilə NoraĢen də daxil o lmaqla Ermənistanla sərhəd məntəqələrini tutdu. 

1920-c i  il  dekabrın  28-də  Ermənistan  SSR  Hərb i  Ġnqilab  Ko mitəsi 

bəyannamə  ilə  çıxıĢ  edərək,  Naxçıvan  əhalisinə  öz  müqəddəratını  azad  surətdə 

təyin etmək hüququ verildiyin i b ild irdi. 

DaĢnak avantüristlərinin yuvasına çevrilmiĢ, onların silah lı dəstələrinin  

və qaçqınların - "Türkiyə ermənilərin in" cəmləĢdiyi Zəngəzur ərazisi ətrafında o 

zaman yaranmıĢ son dorəcə mürəkkəb siyasi Ģəraitdə Azərbaycan öz torpaqlarını 

bütünlüklə  əldə  saxlaya  bilməd i,  Zəngəzu r  qəzasının  qərb  h issəsi  qondarma 

"Ermən istanın" əlinə keçd i. 

Naxçıvan  MSS R-in  yaradılması.  Azərbaycanda  sovet hakimiyyətinin  

qələbəsindən  sonra  da,  daĢnak  silahlı  qüvvələrin in  təcavüzkar  hərəkətləri 

nəticəsində  Naxçıvan  diyarında  gərginlik  hələ  də  davam  ed irdi.  RSFSR 

hökumətin in  daĢnak  hökuməti  ilə  danıĢıq lar  vasitəsilə  münaqiĢəni  həll  etmək 

cəhdi  baĢ  tutmadı.  1920-ci  ilin  iyulunda  Naxçıvan,  Culfa  və  Ordubad  əhalisi 

N.N.Nərimanova  və  Q.K.Orconikid zeyə  məktubla  müraciət  etdi.  Məktubda 

deyilirdi; " Yerli əhali öz qüvvəsi ilə daĢnaklardan müdafiə olunur, Qızıl ordunun 

kö məyi ilə bizim d iyarı azad etməyi və Azərbaycanla birləĢdirməyi təmin etməyi 

təvəqqə  edirik"

115


.  1920-c i  il  iyulun  28-də  AK(b)P  MK  Siyasi  Bürosu 

Naxçıvandakı  vəziyyəti  mü zakirə  edərək,  Azərbaycan  Ġnqilab  Ko mitəsinə 

tapĢırdı  ki,  Naxçıvan  məsələsini prinsipial Ģəkildə aydınlaĢdırsın.  Ermənistan ilə 

Azərbaycan  arasında  sərhədləri  müəyyənləĢdirsin  və  Naxçıv an  diyarında  sovet 

hakimiyyəti  qurulmasına  kö mək  göstərilməsi  haqqında  XI  Qızıl  ordunun  Hərbi 

inqilab ġurası ilə danıĢıqlar aparsın"

116



XI  Qızıl  ordu  hissələrinə  Naxçıvan  ərazisini  erməni-daĢnak 



iĢğalçılarından  təmizləmək  əmri  verildi.  XI  Qızıl  ordunun  1-ci  Qafqaz  po lku  

Go rus,  ġahbuz  və  Cəhridən  keçərək,  1920-ci  il  iyulun  28-də  axĢamüstü 

Naxçıvan  Ģəhərinə  daxil  oldu.  Beləliklə,  Naxçıvan  diyarında  da  sovet 

hakimiyyəti  quruldu.  Naxçıvan  Sovet  Sosialist  Respublikası  elan  edildi  və 




160 

 

respublikanın  ali  hakimiyyət  orqanı  -  Naxçıvan  Ġnqilab  Ko mitəsi  (M.BəktaĢov, 



A.Kazımov,  F.Mahmudbəyov,  Q.Babayev  və  b.  daxil  id i)  yaradıldı.  Avqustun 

10-da Na xçıvan Ġnqilab Ko mitəsi Azə rbaycan SSR Xa lq Ko missarları Sovetinin  

sədri    N.N.Nərimanova  məktub    göndərdi.    Məktubda    deyilird i:  "Naxçıvan 

camaatın ın  ço x  böyük  əksəriyyətinin  qərarı  ilə  Naxçıvan  diyarı  ö zünü 

Azərbaycan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsi hesab etmiĢdir"

117


. Naxçıvan  inqilab  

ko mitəsi  ilk  dəyiĢikliklər  həyata  keçirdi:  sənaye  müəssisələri  və  mədənlər,  bəy -

xan  torpaqları  milliləĢdirildi.  Yerlərdə  inqilab  ko mitələri  təĢkil  ed ilir,  rayon  və 

kənd yoxsul ko mitələri yarad ılırdı. 

1921-c i  il  yanvarın  12-də  AK(b)P  MK-n ın  Siyasi  və  TəĢkilat  bürosıı 

B.A.ġahtaxtınskin i  HĠġ-in  mandatı  ilə  Naxçıvana  ko missarı  göndərməy i  qərara 

aldı.  1921-ci  ilin  əvvəlində  Naxçıvan  respublikasında  onun  Azərbaycan  SSR 

tərkib inə  daxil  olması  barədə  rəy  sorğusu  keçirildi.  Rəy  sorğusu  nəticəsində 

respublika  əhalisinin  90  faizi  Naxçıvan  diyarının  A zərbaycan  SSR  tərkib ində 

qalmasına tərəfdar çıxd ım. 

Naxçıvan  diyarı  o  zaman  böyük  çətinliklər  içində,  daĢnak  hissələrinin  

və  Ġranın  Ģimal  əyalətində  fəaliyyət  göstərən  əksinqilabi  qüvvələrin  əhatəsində 

qalmıĢdı. Bu qüvvələr Naxçıvanda sovet hakimiyyətini devirməyə dəfələrlə cəhd 

göstərdilər.  Lakin  1921-ci  il  martın  16-da  RSFSR  ilə  Türkiyə  arasında 

imzalan mıĢ  dostluq  müqaviləsi  sayəsində,  imperialistlər  tərəfındən  dəstəklənən 

erməni  daĢnaklarının  fitnələrinə  son  qoyuldu.  Bu  müqavilənin  üçüncü  bəndinə 

əsasən  Naxçıvan  vilayəti  "Azərbaycanın  qəyyumluğu  (protektoratı)  altında 

mu xtar  ərazi  o lurdu,  bir  Ģərtlə  ki,  Azərbaycan  bu  qəyyumluğu  üçüncü  dövlətə 

güzəĢtə  getməyəcəkdir"

119


.  V.Ġ.Len in  1921-ci  il  aprelin  9-da  Türkiyə  ilə  sülh 

saziĢindən  danıĢarkən  demiĢdi  ki,  bu,  "bizi  Qafqazdakı  daimi  müharibələrdən 

xilas edir"

120


. Lakin bu sözlər özünü doğrult madı!  

Azərbaycanın  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olan  Naxçıvan  diyarın ın  "milli 

sovet  dövlət  quruluĢu"  onun  coğrafı  və  geosiyasi  mövqeyi  ilə  əlaqədar  tarixən  

yaranmıĢ  millətlərarası,  həmçinin   ərazi  münasibətləri  ilə  müəyyən  edilird i. 

Diyarın əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarət id i. 1917-c i il Qafqa z təqviminin  

və  "1920-ci  il  üçün  Azərbaycan  Respublikasın ın  ünvan-təqvimi"nin  

məlu matlarına  görə,  "Naxçıvan  quberniyasının  əhalisi  212459  nəfər  idi,  bunun 

129586  nəfəri  və  ya  61  faizi  azərbaycanlılar  və  80530  nəfəri,  yaxud  38  faizi 

ermənilər  idi. 1925-ci ildə Naxçıvan respublikasın m  kənd əhalisin in 82,3 faizini 

azərbaycanlılar təĢkil edirdi

121



Sovet  hakimiyyəti  Naxçıvan  diyarında  milli  sülh  yaranmasının  



baĢlanğıcını  qoydu.  Naxçıvan  Ġnqilab  Ko mitəsi  1920-ci  il  iyulun  29-da  əhaliyə 

müraciətində  bildirirdi  ki,  o,  xalqların  hüquq  bərabərliyinə,  dostluq  və 

qardaĢlığına əsaslanan ardıcıl milli siyasət yeridəcək

122







Dostları ilə paylaş:
1   ...   73   74   75   76   77   78   79   80   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə