Azərba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.

səhifə86/223
tarix17.09.2017
ölçüsü5,21 Mb.
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   223

177 

 

1923-cü  il  iyulun  30-da  AK(b)P  M K-n ın  Rəyasət  Heyəti  Dağlıq  



Qarabağın  mu xtariyyətinin  konkret  məsələlərini  mü zakirə  edərək,  Kürdüstan, 

Cəbrayıl  və  Ağdam  qəzalarının  sərhədlərini  təsdiqləyərək  qərara  ald ı  ki, 

Azərbaycan  MĠK  və  XKS  mu xtar  vilayətin  yaranması  və  yeni  qəzaların  təĢkili 

ilə  bağlı  bütün  tədbirləri  dərhal  həyata  keçirsin

201

.  Rəyasət  Heyəti  ilk  növbədə 



Dağlıq  Qarabağa,  Cəbrayıl,  Ağdam  və  Kürdüstan  qəzalarına  kreditlər 

ayrılmasının  zəruri  olduğunu  göstərdi.  Elə  həmin  qərara  əsasən  Pircahan  kəndi 

Kürdüstan qəzasının mərkəzi təsdiq olundu. 

1923-cü  il  iyu lun  7-də  Ə.H.Qarayevin  ko missiyası  mu xtar  Kürdüstan 

yaratmağı  və  Dağlıq  Qarabağın  sərhədləri  təyin  olunarkən  onun  mərkəzin i  və 

sərhədlərini  müəyyənləĢdirməyi  də  təklif  etdi

202

.  Lakin  1923-cü  il  iyulun  16-da  



AK(b)P  MK-nın  Rəyasət  Heyəti  D.X.Bünyadzadənin  sədr  olduğu  komissiyanın 

Qarabağ  məsələsinə  dair  məruzəsin i  mü zakirə  edərək,  "kürdlərin  yaĢadıqları 

ərazidən "Kürdüstan qəzası" yaratmağı qərara aldı"

203


. Ġyulun 21-də Azərbaycan 

MĠK və A zərbaycan SSR XKS ko missiyanın bu təklifın i təsdiq etdi

204



Azərbaycanın rəngarəng etnoqrafık  mən zərəsi bütün etnik qurplara tam 



mu xtariyyət  verilməsini,  onları  ərazilərin  tarixi  mənsubluğu  prinsipi  üzrə 

ayırmağı qeyri-mü mkün edirdi.  Çünki bu etnik qrupların hər biri sayca az idi və 

digər xalqların içərisində güclü Ģəkildə qayrıayıb -qarıĢ mıĢdı. 

Hətta  Dağlıq  Qarabağ  iĢləri  üzrə  Ko missiyanın  və  Ko mitənin  təĢkili 

haqqında  Azərbaycan  MĠK  və  XKS-nin  dekreti  1922-ci  il  dekabrın  19-da 

mətbuatda  dərc  olunanda  ictimaiyyətdə  mü xtəlif  rəy  doğurmuĢdu.  Ço xları 

Qarabağın tarixinə  müraciət edərək,  Qarabağın  iki  inzibati o rqana  - "Dağlıq" və 

"Düzən"  Qarabağa  bölünməsin in  süni  olduğunu  isbat  edirdilər.  Məlu m  olduğu 

kimi,  Qarabağ  xan lığ ının  ərazisi  Rusiyanın  istilasından  sonra  inzibati  ərazi 

vahidləri olan qəzalara bölün müĢdü. 

Zaqafqaziyada  üç  müstəqil  respublika  yarandıqdan  sonra  Qarabağ, 

Azərbaycan  Demokratik  Respublikasının   bütöv  tərkib  hissəsi  kimi,  ġuĢa, 

Qaryagin,  CavanĢir,  bir  müddət  həm  də  Qubadlı  qəzalarını  əhatə  edird i  və 

burada  Qarabağ  general-qubernatorluğu  təĢkil  o lunmuĢdu.  Məhz  o  zaman 

Ermənistan  Azərbaycanın  ərazilərinə  münasibətdə  ilhaqçılıq  siyasətini 

gücləndirdikcə  daĢnak  emissarları  in zibati  vahid  kimi  "Dağlıq  Qarabağ"  adını 

uydurmuĢdular  və  bu  ərazinin  hər  vəchlə  Ermən istana  birləĢdirilməsinə 

çalıĢırdılar.  Qarabağın  süni  Ģəkildə  bu  cür  parçalanması  Azərbaycanın 

Ermənistanla  həmsərhəd  olan  qərb  rayonlarının,  azərbaycanlı,  qis mən  kürd 

əhalisinin yaĢadığı Zəngəzur, Qubadlı qəzalarının və digər ərazilərin vəziyyətini 

son  dərəcə  mürəkkəbləĢdirirdi.  Bu rada  ağır  vəziyyət  yaranmıĢdı  -  bir  h issədə 

(Minkənd  rayonu)  sovet  hakimiyyəti,  d igərində  isə  (Hacısamlı  rayonu)  iri 

mü lkədar  Sultan bəyin hakimiyyəti  mövcud idi. On ların arasında saziĢ yaratmaq 



178 

 

siyasəti  heç  bir  nəticə  vermədi.  1920-ci  il  sentyabrın  18-də  AK(b)P  M K-n ın 



Siyasi və TəĢkilat bürosu Qarabağ-Kürdüstan məsələsini mü zakirə etdi və Sultan 

bəyi  öz  dəstəsi  ilə  birlikdə  təcrid  etməyi,  müsəlman  rayonunda  partiya  iĢini 

qaydaya  salmaq  üçün  məsul  iĢçi  M.B.Qasımovu  oraya  göndərməyi  qəra ra 

aldı


205

. Zəngəzur qəzasının əhalisi  müsəlmanlardan (azərbaycanlılar,  kürdlər) və 

gəlmə  ermənilərdən  ibarət  idi.  DaĢnak  quldur  dəstələrinin  təcavüzü  nəticəsində 

müsəlman kəndləri dağıdılmıĢ, yandırılmıĢ ,  müsəlman əhalisinin qalan hissəsisə 

Zəngəzurun  müsəlman lar  yaĢayan  hissəsində,  əsasən  Qubadlı  qəzasında 

sığınacaq  tapmıĢdı.  Nəticədə  Zəngəzur  qəzası  əslində  iki  h issəyə  -  daĢnakların 

ağalıq  etdiyi  "erməni"  hissəsinə  və  sovet  hakimiyyətinin  təsirinin  hələ   zəif 

olduğu  müsəlman  hissəsinə  parçalanmıĢdı.  DaĢnaklar  daim  müsəlman 

kəndlərinə  basqın  edib  onları  viran  qoyurdular.  Qubadlın ın  nümayəndəsi 

Ç.Ġld ırım  A zərbaycanın  Birinci  Sovetlər  qurultayındakı  çıxıĢında  Qubadlı 

qəzasının  mənzərəsin i  belə  səciyyələndirmiĢdi:  "Bu,  canlı  əhalisi  olan 

qəbiristanlıqdır, insanlar büsbütün çılpaq, ayaqyalın, ac-yalavac, gündən qapqara 

yanınıĢ  vəziyyətdə  gəzirlər,  onların,  xüsusən  qadınların  görünüĢü  deyilməz 

dərəcədə  dəhĢətlidir.  Hamı  b ir  tikə  çörək  və  çılpaq  bədənlərini  örtmək  üçün 

parça tapmaq həsrətindədir"

206


1921-c i  il  mayın  30-da  Azərbaycan  MĠK-in  Rəyasət  lleyəti  Zəngəzur 

qəzasındakı vəziyyət və Qubadlı qəzasından olan müvəkkilin ərizəsin i  mü zakirə 

edərək,  ġuĢa  icraiyyə  ko mitəsinə  Qubadlının  vəziyyətini  öyrən məyi, 

respublikanın  xa lq  ko missarlıqla rına  Zəngəzur  (Qubadlı)  qəzasın ı  quldur 

dəstələrindən  təmizləmək  üçün  ġuĢada  xüsusi  inzibati-təsərrüfat  aparatı  təĢkil 

etməyi tapĢırdı

207


Kürd  məsələsi yüksək partiya və sovet orqanlarında dəfələrlə  mü zakirə 

möv zusu  oldu.  Azərbaycan  hökuməti  müsibətlər  çəkmiĢ  kürd  əhalisinə  imkan  

daxilində  hərtərəfli  yard ım  göstərir,  onları  daim  yaĢadıqları  rayonların  

sərhədlərini  dü zgün  həll  etməyə  çalıĢırdı.  Lakin  bu  rayonların  mərkəzdən  və 

inkiĢaf  etmiĢ  digər  rayonlardan  uzaqlığı,  habelə  kürdlə rin  yaĢadıqları  kəndlərin  

Qarabağın ayrı-ayrı qəzalarına səpələnməsi onların  maddi və mədəni həyatı daha 

da çətinləĢdirirdi. 

DQM V  Əsasnaməsinin  iĢlənib  hazırlanması,  dağlıq  və  düzən  Qarabağ  

arasında,  habelə  Dağlıq  Qarabağ  ilə  Kürdüstan  arasında  inzibati  ərazi  sərhədi, 

düzən Qarabağın və Kürdüstanın inzibati idarə formaların ın müəyyənləĢdirilməsi 

üzrə  ko missiya  1923-cü  ilin  iyulunda  bu  məsələyə  dair  iki  təklif  mü zakirə  etdi: 

"1.  Kürdüstanı bilavasitə Mərkəzə tabe o lan qəza hüququnda CavanĢir, ġuĢa və 

Qubadlı rayonlarından ibarət xüsusi inzibati vahidə ayırmaq.  2. Kürdüstan düzən 

Qarabağa  tabe  olan  rayon  Ģəklində  qalsın"

208


.  Müzakirə  zamanı  bunlardan  heç 

biri qəbul edilməd i, məsələ açıq qald ı. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə