Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə38/50
tarix11.04.2018
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   50

 
 
 
idarə  bilavasitə  bu  işlə,  yəni  məlumatları  toplayan,  sistemə 
salan və s. müvafiq orqan olmadığı üçün onları icmal  şəkildə 
əldə  etmək  mümkün  olmur.  Bu  məlumatları  bütün  müəssi-
sələrdən toplamaq mümkün olmur. 
 
Şək. 3.1. Kompleks iqtisadi zərərin tərkibi 
 
Mühitin  çirklənməsinə  təsir  edən  amillərdən  hansının 
daha  çox  təsir  etdiyini  müəyyənləşdirmək  çox  çətin  olduğu 
üçün  nəzarət  rayonunun  seçilməsi  xüsusi  əhəmiyyət  tələb 
edir.  Bəzi  məlumatlar  əldə  etmək  üçün  istər-istəməz 
qiymətləndirmənin subyektiv məlumatlarından istifadə etmək 
lazım gəlir. 
Yığılmış  məlumatlar  o  zaman  səmərəli  ola  bilər  ki, 
mühitə  təsir  edən  amillər  mövcud  dövrün  tələblərinə  uyğun 
Kompleks iqtisadi zərər 
Ə
hal
in
in 
sa
ğl
am

ğı


pi
sl
əş
m
əsi
nd
ən də
yən z
ər
ər
 
Mənz
il
-komm
una

təsə
rr
üf
at zə

ri
 
K/t
-da
n də





S
əna
ye

n d
əyə
n z
ərə

B
alı
q b/t
-da
n də

n z
ərə

Dinc
ə qoyulm
uş zo
na
da






 
 
 
gəlsin. Vaxt dəyişdikdə bu amillər və onun törətdiyi nəticələr 
də dəyişir. 
Digər  xüsusiyyətlər  də  mövcuddur.  Deməli,  ayrılıqda 
lokal  zərəri  müəyyənləşdirməklə  iqtisadi  zərər  o  vaxt 
hesablana  bilər  ki,  əvvəla  hesablamanı  aparmaq  üçün  tam 
imkanlı  məlumatları  əldə  etmək  mümkün  olsun;  ikincisi  - 
iqtisadi zərərin öz tərkibini öyrənmək imkanı yaradılsın. Ona 
görə  də,  zərərin xüsusi çəkisini  müəyyənləşdirməklə iqtisadi 
zərərin öyrənilməsi daha əlverişli metoddur. 
Zərərin xüsusi çəkisinin hesablanması texnikası aşağıda 
verilmişdir.  Məsələn,  konsentratların  yaratdığı  iqtisadi  zərər 
aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunur. 
 
 
 Z =

Z
səh.i 
R
i
+

Z
ti
 R
i
 + 

Z
əm.i 
S

+

Z
sən.i 
F

  
(3.2.4) 
Burada 
Z
səh.i 
 
- i  zonada səhiyyəyə vurulan zərərinin    
   
   xüsusi çəkisi; 
R
i
  
- i  zonada yaşayan əhalinin sayı; 
Z
ti
  
- i  zonada k/t və meşə təsərrüfatına vurulan  
 
              zərərinin xüsusi çəkisi; 
S
i
  
- i zonada k/t və yararlı meşə sahələri
Z
əm.i
  
- i zonada ətraf mühitə vurulan zərərin    
 
              xüsusi çəkisi
Z
sən.i
  
- i zonada sənayeyə vurulan zərərinin    
 
             xüsusi çəkisi


 
 
 
F
i
  
- i zonada sənayenin əsas fondlarının  
 
 
             dəyəri; 
n  
- zərəri müəyyənləşdirilmiş zonaların sayı. 
Göründüyü  kimi,  bu  metoda  iqtisadi  zərərin 
hesablanmasında 
zonaların 
çirklənmə 
səviyyəsini 
differensiallaşdırmaq  külli  miqdarda  ilkin  məlumatların 
toplanmasını tələb edir. 
Beləliklə, demək olar ki, indiyə kimi mövcud olan elmi 
tədqiqatlar  və  metodik  işlər  qaz  sənayesində  TMM  və  TRSİ 
sahəsində  planlaşdırma  və  proqnozlaşdırma  aparılan  zaman 
iqtisadi  zərəri  xarakterizə  edən  göstəriciləri  nəzərə  almağa 
imkan vermir. Odur ki, iqtisadi zərərin düzgün proqnozlaşdı-
rılması  məsələləri  zərəri  formalaşdıran  digər  amillərin  də 
nəzərə alınmasını  tələb edir.  
İriləşdirilmiş  qiymətləndirmə  metodu  ilə  hava 
hövzəsinin 
çirklənməsindən 
dəyən 
iqtisadi 
zərərin 
proqnozunu vermək üçün aşağıdakı göstəriciləri nəzərə almaq 
lazımdır: 

 
Atmosferə  buraxılan  zəhərləyici  maddələrin  həcmi, 
tərkibi və strukturunu

 
Ərazinin çirklənmə xarakterinin dəyişməsi; 

 
Tutulan  zəhərləyici  maddələrin  parametrlərinin 
dəyişməsi və s. 
ƏMM-də  baş  verən  keyfiyyət  dəyişikliyinin  və  onun 
yaratdığı  sosial-iqtisadi  nəticələrin  proqnozlaşdırılmasının 


 
 
 
tərtibi  təbiəti  mühafizə  tədbirlərinin  iqtisadi  cəhətdən 
hərtərəfli əsaslandırmağa imkan verir.  
Fikrimizcə, ekoloji amillər nəzərə alınmaqla təbiətdə iki 
və  daha  çox  iqtisadi  göstəricilər  arasında  iki  cür  asılılıqdan 
istifadə etmək məqsədəuyğundur: funksional və korellyasiya. 
Bunlardan  birincisi  hər  biri  ayrıca  halda,  yaxud  müşahidədə 
aşkar  və  dəqiq  yaranır.  Məsələn,  mexanikanın  qanunlarını 
buna misal göstərmək olar. 
Funksional asılılıqdan fərqli olaraq, korellyasiya asılılığı 
külli  miqdarda  müşahidələr  zamanı  yaranır.  Belə  asılılıq 
vasitəsilə  tədqiq  edilən  amilə  bir  sıra  iqtisadi  göstəricilərin 
birgə təsirini göstərmək olar. 
Korrelyasiya asılılığının tapılmasında əsas məsələlərdən 
biri  amillər  arasında  mövcud  olan  əlaqə  formasının 
seçilməsidir. Adətən bunu xətti seçirlər
 
 
y = a
0
+ a
1
x
1
+ a
2
x
2
+…+ a
n
x
n
               ( 3.2.5) 
 
Burada  y  –  asılı  və  ya  tədqiq  edilən  amil,  x
1
,  x
2
…  x

buna təsir edən göstəricilər, a
0
, a
1
, a
2
,… an naməlum sabitlər 
olub,  reqresiya  əmsalları  adlanır,  bərabərliyinin  özünə  isə 
reqresiya tənliyi deyilir. 
 
Korrelyasiya  asılılığının  tapılmasında  ikinci  məsələ 
reqresiya  əmsallarının  tapılmasıdır.  Bu  əmsalların  elə 
qiymətləri tapılmalıdır ki, bu qiymətlərdə müşahidə edilən y–
in  faktiki  qiymətlərinin  reqresiya  tənliyindən  hesablanan 



Dostları ilə paylaş:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   50


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə