Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə122/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   118   119   120   121   122   123   124   125   ...   189

mühüm  hissəsi  şəhərlərə  yönələrək  fəhlələrin  sıralarını  doldururdu.  Azərbaycan 

kəndindən  olan  kəsbkarların  əksəriyyəti  uzun  müddət  ərzində  öz  pay  torpaqlarını 

qoruyub  saxlayırdı.  Rusiyada  olduğu  kimi,  Cənubi  Qafqazda  da  pay  torpaqlı 

muzdlu  fəhlələr  sayca  sənaye  fəhlələri  sıralarının  dolmasının  başlıca  mənbəyini 

təşkil edirdi. 

Rusiya  quberniyalarından  və  digər  rayonlardan  Şimali  Azərbaycanın 

sənayesinə gələn kəsbkarların da əksəriyyəti kəndlilərdən ibarət idi. 

Kəsbkarların  çoxu  sənaye  müəssisələrində  bir  müddət  işlədikdən  sonra 

vətənə  qayıdır,  lakin  digər  hissəsi  isə  burada  qalaraq  mədən  və  zavodlarda  kök 

salırdı. 

Fəhlə  kadrlarının  digər  formalaşma  mənbəyini  sənətkarlar  və  kustarlar 

təşkil  edirdi.  Onların  çoxu  yerli  kustar  sənətlərin  sənaye  tərəfindən  sıxışdırılıb 

aradan  çıxarılması  ilə  əlaqədar  olaraq  müflisləşir  və  sənaye  istehsalına  cəlb 

olunurdular. Lakin bunların sayı o qədər də çox deyildi. Çünki göstərilən proses o 

qədər də sürətlə getmirdi; özü də XIX yüzilliyin sonunda Şimali Azərbaycanın bir 

sıra  ənənəvi  sənətkarlıq  sahələrinin  məhsullarına  tələbat  kənd  əhalisi  arasında  da 

artırdı. 

Şimali  Azərbaycan  fəhlə  kadrlarının  formalaşmasının  ən  mühüm 

xüsusiyyətlərindən biri onun sıralarına fəhlələrin və yarımproletar ünsürlərin axını 

idi.  Sonunculara,  hələ  islahata  qədərki  dövrdə  sənaye  istehsalına  cəlb  olunmuş 

kəndlərin  bir  çox  sakinləri  və  qismən  də  Abşeron  kəndlərinin  nəsilbənəsil  neft 

mədənləri ilə bağlı olan əhalisi aid idi. 

Şimali  Azərbaycan  fəhlə  sinfinin  sıralarının  genişlənməsi  fəhlələrin  öz 

sosial  mühitlərində  baş  verən  artımın  hesabına  da  gedirdi,  yəni  fəhlə  ailələrində 

fəhləliklə  məşğul  olan  ailə  üzvlərinin  sayı  get-gedə  artır,  qadınlar  və  uşaqlar  da 

istehsala cəlb olunurdular. 

Sənayeni,  nəqliyyatı  və  xidmət  sahələrini  fəhlə  qüvvəsi  ilə  təmin  edən 

rayonlardan  fəhlələrin  sayına  görə  Cənubi  Qafqaz  mühüm  yer  tuturdu.  1897-ci  il 

əhali  sayımının  məlumatlarına  görə,  Bakı  və  Yelizavetpol  quberniyalarındakı 

fəhlələrin 66,1 faizini Cənubi Qafqazdan çıxanlar təşkil edirdilər. Bunlar əsasən elə 

Bakı və Yelizavetpol quberniyalarının özündən çıxan və fəhlələrin ümumi sayının 

63,4  faizini  təşkil  edənlərdən  ibarət  idi  [23].  İrəvan  quberniyasından  çıxanlar 

fəhlələrin  1,2  faizini,  Tiflis  və  Kutaisi  quberniyalarından  çıxanlar  isə  1,5  faizini 

təşkil edirdilər [24]. 

Dağıstandan  da  minlərlə  kəsbkar  qazanc  dalınca  Şimali  Azərbaycanın 

sənaye  müəssisələrinə  axışırdı.  1897-ci  ildə  onlar  Bakı  və  Yelizavetpol 

quberniyalarındakı fəhlələrin 5 faizini təşkil edirdilər [25]. 

Bir  tərəfdən,  sənaye  və  nəqliyyatın  işçi  qüvvəsinə  kəskin  ehtiyacı,  digər 

tərəfdən  isə  kəndlilərin  kütləvi  surətdə  müflisləşməsi  və  Rusiyanın  bir  sıra 

quberniyalarında böyük əmək ordusu ehtiyatı mövcud olduğu şəraitdə, on minlərlə 




kəndli  oradan  qazanc  dalınca  Şimali  Azərbaycana,  xüsusən  də  Bakı  sənaye 

rayonuna yola düşürdülər. 

Fəhlə kadrlarının formalaşmasının xüsusiyyətlərindən biri onun sıralarının 

Cənubi  Azərbaycan  kəndlilərinin  nümayəndələri  hesabına  artması  idi.  Hakim 

təbəqə  tərəfindən  zəhmətkeşlərin  amansız  istismarı,  on  minlərlə  kəndlinin  var-

yoxdan  çıxması,  sənayesi  yenicə  formalaşmağa  başlayan  İranın  şəhərlərində  iş 

tapmaq  imkanının  olmaması  onları  kütləvi  şəkildə  Cənubi  Qafqaza,  xüsusən  də 

Şimali Azərbaycana kəsbkarlığa getməyə məcbur edirdi. 

1897-ci  ildə  Bakı  və  Yelizavetpol  quberniyaları  fəhlələrinin  tərkibində 

Cənubi Azərbaycandan olanlar 12,1 faizi təşkil edirdilər [26]. Şimali Azərbaycan, 

Rusiya,  Gürcüstan,  Ermənistan,  Dağıstan  və  xüsusən  də  Cənubi  Azərbaycandan 

olan  minlərlə  kəsbkar bir neçə  il Bakı və  Yelizavetpol quberniyalarının fabrik  və 

zavodlarında,  nəqliyyatında  və  digər  sənaye  sahələrində  işlədikdən  sonra  burada 

məskən  salır,  fəhlə  kadrlarına  çevrilirdilər.  Bu  da  Şimali  Azərbaycan  fəhlələrinin 

formalaşması prosesinə çoxmillətlilik xarakter verirdi. 

Neft və digər sənaye sahələrinin, nəqliyyatın coşqun inkişafı, işçi qüvvəsi 

verən çoxsaylı mənbələrin mövcudluğu Şimali Azərbaycan fəhlələri sayının surətli 

artımına şərait yaradırdı. 

1897-ci  il  əhali  sayımının  məlumatlarına  görə,  Bakı  və  Yelizavetpol 

quberniyalarında  fəhlələrin  sayı  (kənd  təsərrüfatı  fəhlələri  istisna  edilməklə)  78 

min  nəfərə  bərabər  idi  [27].  Bakı  quberniyasında  55  minə  yaxın,  Yelizavetpol 

quberniyasında  isə  23  min  fəhlə  çalışırdı.  Lakin  bu  məlumatlar  natamam  olub, 

müvəqqəti fəhlələrin çoxunu, dənizçi fəhlələri və b. əhatə etmirdi. 

Şimali  Azərbaycan  fəhlə  kadrlarının  formalaşmasının  xüsusiyyətlərindən 

biri bu prosesin genişlənməsinin yüksək sürətli getməsi idi. Bakı fəhlələrinin sayı 

xüsusən  sürətlə  artırdı.  1887-1897-ci  illərdə  fəhlə  kadrları  sayının  artım  sürətinə 

görə  neft  sənayesi  Rusiyanın  dağ-mədən  sənayesi  sahələri  içərisində  birinci  yeri 

tuturdu [28]. 

XIX  yüzilliyin  sonunda  (1900-cü  ildə)  Şimali  Azərbaycan  fəhlələrinin 

sayı (kənd təsərrüfatı fəhlələri istisna edilməklə) 100-110 min nəfərə bərabər idi. O 

cümlədən hasilat və emal sənayesində tikinti və nəqliyyatda 80-90 min nəfər fəhlə 

çalışırdı.  Ticarətdə  və  digər  xidmət  sahələrində,  sənətkarlıqda  muzdlu  fəhlələrin, 

habelə qulluqçuların sayı 20 min nəfərə çatırdı [29]. 

XIX  yüzilliyin  sonuna  yaxın  Şimali  Azərbaycanda  (İrəvan  bölgəsi 

çıxılmaqla)  fəhlə  və  qulluqçuların  ümumi  sayı  təxminən  162  min  nəfərə  (62  min 

nəfəri  Bakıda  və  97,2  min  nəfəri  qəzalarda)  çatırdı  ki,  bu  da  əhalinin  ümumi 

sayının 8,4 faizini təşkil edirdi.  Şimali  Azərbaycanda  fəhlə  kadrları qeyri-bərabər 

şəkildə yerləşirdi. Yüzilliyin sonuna yaxın 60-65 min nəfər neft sənayesi və bir sıra 

digər iqtisadiyyat sahəsi fəhləsini birləşdirən Bakı sənaye rayonu ən  iri sənaye və 

fəhlə mərkəzi idi[30]. Bakı fəhlələri Şimali Azərbaycan fəhlələrinin əsas qüvvəsini 

və  aparıcı  dəstəsini  təşkil  edirdi.  Şimali  Azərbaycanda  2  min  nəfər  fəhlənin 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   118   119   120   121   122   123   124   125   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə