Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə123/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   189

çalışdığı Gədəbəy mis filizi və misəritmə sənayesi rayonu, müvafiq surətdə 3 minə 

qədər və  1  min nəfərədək  fəhləni cəmləşdirən Nuxa və Şuşa  ipək emalı sənayesi 

rayonları, 11,5 min nəfərdən çox fəhlənin çalışdığı balıq vətəgələri də seçilirdilər. 

Fəhlə  kadrları  dəmir  yolunda  (XIX  yüzilliyin  sonuna  yaxın  Şimali  Azərbaycanın 

hüdudlarında  5-6  min  nəfər  dəmiryolçu  fəhlə  vardı),  Azərbaycanın  bir  sıra 

qəzalarının  kənd  təsərrüfatı  xammalının  emalı  və  s.  müəssisələrində  də 

formalaşırdı. 

Fəhlələrin  müxtəlif  dəstələrinin  xüsusi  çəkisi  eyni  deyildi.  Fəhlə 

kadrlarının  tərkibinə  iri  hasilat  və  emal  sənayesi  müəssisələrinin  fəhlələri  ilə 

yanaşı,  xırda  sənaye,  sənətkarlıq  və  ticarət  müəssisələri  işçiləri  və  yelkənli 

donanma matrosları da daxil idilər. Xırda istehsalat fəhlələrinin xüsusi çəkisi xeyli 

yüksək  idi,  Qafqaz  diyarı  sənayesinin  1900-cü  ildə  keçirilmiş  yoxlanış 

məlumatlarına  görə,  hər  birində  15  nəfərədək  işçi  çalışan  xırda  müəssisələrdəki 

fəhlələr Bakı və Yelizavetpol quberniyaları emal sənayesi fəhlələrinin 35,5 faizini 

təşkil edirdi [31]. 

Fəhlə  kadrlarının  xüsusiyyətlərindən  biri  sənaye,  nəqliyyat  və  tikinti 

fəhlələri içərisində qadınların xüsusi çəkisinin aşağı olması idi. Qadın əməyindən 

ipək  emalı  sənayesində  və  xüsusən  də  xidmət  sahəsində  nisbətən  daha  geniş 

istifadə olunurdu. 

1897-ci  il  sayımının  məlumatlarına  görə,  Bakı  və  Yelizavetpol 

quberniyaları  fəhlələri  (qulluqçular  da  daxil  olmaqla,  ancaq  kənd  təsərrüfatı 

fəhlələri  istisna  edilməklə)  içərisində  qadınlar  cəmisi  8,7  faiz  təşkil  edirdilər, 

halbuki Rusiya imperiyası üzrə bu göstərici orta hesabla 32 faizə bərabər idi [32]. 

Şimali Azərbaycan fəhlələri içərisində uşaqların xüsusi çəkisi isə imperiya 

üzrə  olan  orta  göstəricidən  yüksək  idi.  Tam  olmayan  məlumatlara  görə,  1897-ci 

ildə  Bakı  və  Yelizavetpol  quberniyalarında  15  yaşınadək  uşaqlar  fəhlələrin  6,5 

faizini təşkil edirdi [33]. 

Əsrin  sonuna  yaxın  Şimali  Azərbaycan  fəhlələri  içərisində  ən  yüksək 

əmək  qabiliyyətli  20-39  yaşlı  fəhlələr  kateqoriyası  üstünlük  təşkil  edirdi.  Bu  da, 

hər  şeydən  əvvəl,  neft  və  digər  sənaye  sahələrində  ağır  fiziki  əməkdən  geniş 

istifadə  olunması  ilə  əlaqədar  idi.  Neft  mədənləri,  filiz  yataqları,  zavodlar  və 

fabriklərin fəhlələri ağır istismara məruz qalaraq, tezliklə əlillərə çevrilir, bu da, öz 

növbəsində, onların müəssisələrdən azad edilməsinə gətirib çıxarırdı. Bir çox fəhlə 

tez-tez  baş  verən  bədbəxt  hadisələrin  qurbanı  olurdu.  Bu  cür  şəraitdə  Şimali 

Azərbaycanda 40 yaşından yuxarı olan fəhlələrin xüsusi çəkisi orta hesabla Rusiya 

üzrə olan göstəricilərdən aşağı idi. 

Şimali  Azərbaycan  fəhlə  sinfinin  ən  mühüm  xüsusiyyətlərindən  biri  də 

onun  çoxmillətli  tərkibi  idi.  Sənaye  istehsalının  müxtəlif  sahələrində 

azərbaycanlılar,  ruslar,  ermənilər,  gürcülər,  dağıstanlılar,  ukraynalılar,  Rusiyada 

yaşayan  digər  millət  və  xalqların  nümayəndələri  çalışırdılar.  1900-cü  ildə 

sənayenin aparıcı sahəsində - neft sənayesində azərbaycanlı fəhlələrin xüsusi çəkisi 



33,8  faiz  (o  cümlədən  15,8  faizi  Şimali  və  18  faizi  Cənubi  Azərbaycandan),  rus 

fəhlələrin  19,5  faiz  erməni  fəhlələrin  25,3  faiz  dağıstanlı  fəhlələrin  13,5  faiz  və 

qeyri fəhlələrin 7,9 faiz təşkil edirdi [34]. 

Azərbaycanlı  fəhlələr  Şimali  Azərbaycanın  digər  istehsalat  sahələrindən 

mis  istehsalında,  ipək  sənayesində,  bitki  və  heyvan  məhsulları  emalında,  qara  və 

günəmuzd  fəhlələr  içərisində  sayca  üstünlük  təşkil  edirdilər.  Nəqliyyat  və 

yükdaşıma  sahəsində,  habelə  balıq  vətəgələrində  fəhlələrin  çox  hissəsi 

azərbaycanlıların payına düşürdü. 

Şimali  Azərbaycanda  fəhlələrin  xeyli  hissəsini  rus  fəhlələri  təşkil  edirdi. 

1900-cü ildə neft emalı və mexaniki emalatxanalarda onların xüsusi çəkisi xüsusən 

böyük idi. Kükürd turşusu və soda zavodlarında da fəhlələrin əksəriyyəti ruslar idi. 

XIX  əsrin  axırlarında  Azərbaycan  qəzalarında  (Bakı  istisna  olmaqla) 

fəhlələrin 65,7 faizini azərbaycanlılar, 14,4 faizini ermənilər, 5,4 faizini ruslar və 

14,5 faizini başqa millət və xalqların nümayəndələri təşkil edirdilər [35]. 

Bu  dövrdə  Şimali  Azərbaycan  fəhlələri  içərisində  Rusiyanın  40-a  yaxın 

millət və xalqının nümayəndələri vardı. 

Fəhlələrin 

peşə 


tərkibi 

iqtisadiyyatın 

istehsalat 

strukturunun 

xüsusiyyətlərini əks etdirərək, ucuz, ixtisassız əməyin xüsusən geniş yayılması ilə 

fərqlənirdi. Eyni zamanda ixtisaslı fəhlələrin xüsusi çəkisi (xüsusən də orta ixtisaslı 

fəhlələr içərisində) tədricən artırdı. 

Digər  fəhlələrin  peşə  tərkibi  onların  milli  mənsubiyyəti  ilə  bağlı  idi, 

yüksək  və  orta  ixtisas  tələb  edən  peşələrdə  yerli  fəhlələrin  sayı  çox  deyildi.  Bu, 

imperiyanın  müstəmləkə  ucqarında  yaşayan  xalqların  nümayəndələrindən  olan 

fəhlələrin  öz  ixtisaslarını  yüksəltməsini  xeyli  çətinləşdirən  müstəmləkəçi 

mütləqiyyət siyasətinin nəticəsi idi. 

Yüksək  ixtisaslı  fəhlələrin  bir  hissəsi  (qazma  ustaları,  maşinistlər  və 

onların köməkçiləri,  qismən də  tornaçılar, tökməçilər, dəmirçilər və  b.) fəhlələrin 

əsas kütlələrinə nisbətən xeyli yüksək əmək-haqqı alsalar da, Şimali Azərbaycanda 

―fəhlə aristokratiyası‖ sosial təbəqə kimi yaranmadı. 

İmperiya  üzrə  orta  göstəricilərə  nisbətən  fəhlələrin  aşağı  savad 

göstəriciləri  də  çarizmin  müstəmləkə  siyasəti  ilə  bilavasitə  bağlı  idi.  1897-ci  il 

sayımının məlumatına görə, savadlılar Rusiya fəhlələri içərisində 52,2 faiz, Bakı və 

Yelizavetpol  quberniyalarında  isə,  hətta  qara  və  müvəqqəti  fəhlələr,  balıqçılıq  və 

kənd təsərrüfatı fəhlələri, qulluqçular nəzərə alınmaqla, 24,7 faiz təşkil edirdi [36]. 

Bu,  əsasən,  Şimali  Azərbaycan  kəndləri  və  Dağıstan  aullarının,  demək  olar  ki, 

başdan-başa savadsız kəsbkarlarının kütləvi axını ilə izah olunur. 

Fəhlələr və onların uşaqları üçün təhsil, xüsusən də orta təhsil, demək olar 

ki, əlçatmaz idi. Müstəqil savadlanmaqla  məşğul olan fəhlələr böyük çətinliklərlə 

rastlaşmalı olurdular. Sənaye rayonlarında  fəhlələr üçün əlçatan olan kitabxanalar 

və  digər  mədəni-maarif  müəssisələri,  demək  olar  ki,  yox  idi.  ―Xalq  mütaliələri‖ 

adlanan tədbirlər hakimiyyət orqanları tərəfindən ciddi məhdudiyyətlərlə müşayiət 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə