Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə124/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   120   121   122   123   124   125   126   127   ...   189

edilirdi.  Polisin  ayıq  nəzarəti  altında  olan  bazar  günü  və  axşam  fəhlə  kurslarının 

sayı da xeyli az idi. 

Sənaye  və  kapital  təmərküzləşməsinin  güclənməsi,  kapitalizmin  inhisarçı 

inkişaf  mərhələsinə  keçməsi  ilə  əlaqədar  XIX  yüzilliyin  sonuncu  onilliyində  iri 

kapitalist müəssisələrində fəhlələrin də

 

təmərküzləşməsi prosesi gedirdi. 

1900-cü  ildə  keçirilmiş  yoxlamaların  məlumatlarına  görə,  Bakı  və 

Yelizavetpol  quberniyalarının  emal  sənayesində  fəhlələrin  32,7  faizi  o dövr  üçün 

iri sayılan, hər birinin 100-dən artıq fəhləsi olan nıüəssisələrdə, 11,5 faizi 50-dən 

100-dək fəhləsi olan müəssisələrdə, 20,3 faizi 16-50 fəhləsi olan müəssisələrdə və 

35,5  faizi  fəhlələrinin  sayı  15  nəfərədək  olan  müəssisələrdə  çalışırdı  [36].  Bakı 

quberniyasında  fəhlələrin  təmərküzləşmə  göstəriciləri  nisbətən  daha  yüksək  idi. 

Burada qeydə alınmış fəhlələrin 4% faizi fəhlələrinin sayı 100 nəfərdən artıq olan 

müəssisələrdə çalışırdı. 

1897-ci ildə sənayenin aparıcı sahəsində - neft hasilatı sənayesində neftçi 

fəhlələrin 78,6 faizi hər birində 100 nəfərdən artıq fəhləsi olan firmalarda çalışırdı. 

Bakı  rayonu  neft  sənaye  firmalarının  6,7  faizinin  payına  fəhlələrin  49,4  faizi 

düşürdü. Təmərküzləşmə səviyyəsinə görə, Bakı neftçıxarma sənayesi Rusiyada ilk 

yerlərdən birini tuturdu. 

1878-1901-ci  illərdə  Bakı  metal  emalı  sənayesində  orta  hesabla  bir 

müəssisəyə  düşən  fəhlələrin sayı,  demək olar ki,  15 dəfə  artmış və  təxminən 108 

nəfərə çatmışdı [37]. 

Bəzi  digər  sənaye  sahələrində  olduğu  kimi,  neft  sənayesində  də 

müxtəlifprofilli  müəssisələr  çox  hallarda  eyni  firma  və  ya  kompaniyaların  əlində 

cəmləşərək, əslində şöbə və ya sex vəziyyətinə düşürdü. Eyni zamanda eyni firma 

və  ya  kompaniyanın fəhlələri onlann bəzən bir-birindən uzaqda yerləşən müxtəlif 

müəssisələrində çalışırdı. Zaman keçdikcə belə firmaların müxtəlif müəssisələrində 

çalışan,  vəziyyətlərin  eyni  xüsusiyyətləri,  eyni  bir  sahibkara  qarşı  mübarizənin 

mənafeyi  ilə  birləşdirilən  fəhlələri  bir-biri  ilə  əlaqə  yaradır,  birgə  çıxışlar  təşkil 

edir və  i.a. Bununla  belə  eyni firmanın  müxtəlif  mədən, zavod və  emalatxanaları 

fəhlələrinin  pərakəndəliyi  fəhlə  kütlələrinin  sahibkarlara  və  çar  hökumətinə  qarşı 

mübarizə üçün birləşməsi yolunda maneələr yaradırdı. 

Fəhlələrin  bu  cür  qeyri-mütəşəkkilliyi  dəniz  donanmasında  özünü  daha 

qabarıq göstərirdi. Burada eyni firmanın müxtəlif gəmilərindəki matroslar bir-biri 

ilə, demək olar ki, təmasa girmir və bunlar arasında  əlaqələrin yaradılması böyük 

səylər tələb edirdi. 

Yelizavetpol  quberniyasında  mis-filiz  və  misəritmə,  habelə  ipək  sənayesi 

fəhlələrin yüksək təmərküzləşmə səviyyəsi ilə fərqlənirdi. 

Eyni  zamanda  Şimali  Azərbaycanda  elə  sənaye  sahələri  (şərabçılıq, 

araqçəkmə,  pambıqtəmizləmə  və  b.)  vardı  ki,  onlarda  fəhlələrin  təmərküzləşmə 

göstəriciləri çox aşağı səviyyədə idi. Ticarət sahəsinin fəhlələri və təbii ki, qulluqçular 

arasında pərakəndəlik və qeyri-mütəşəkkillik hökm sürürdü. 




Buna  baxmayaraq,  fəhlə  kütlələrinin  iri  müəssisələrdə  cəmləşməsi  Şimali 

Azərbaycan fəhlələrin ön cərgəsinin, neft, metal emalı mis, ipək və s. bu kimi sənaye 

sahələrində  onun  qabaqcıl  təbəqələrinin  formalaşması  üçün  mütərəqqi  əhəmiyyətə 

malik idi. 

Şimali  Azərbaycanda  daimi  və  fəhlə  əsilli  kadrların  yaranması  yerli  fəhlə 

kadrlarının  formalaşması  prosesində  xüsusən  mühüm  rol  oynayırdı.  Bakı  sənaye 

rayonunda kəsbkarların torpaqla, kənd təsərrüfatı ilə əlaqələri Şimali Azərbaycanın digər 

rayonlarına nisbətən sürətlə zəifləyirdi. XIX yüzilliyin sonuna yaxın yayda buradan tarla 

işlərinə gedən fəhlələrin sayı ilbəil azalırdı. 

Ancaq  Şimali  Azərbaycan  fəhlələrinin  torpaqla  əlaqələrinin  zəifləməsi 

prosesi  bütövlükdə  götürüldükdə  tədricən  gedir,  çox  vaxt  bir  neçə  fəhlə  nəslinin 

ömrünü əhatə edirdi. Ölkənin yerli əhalisinin nümayəndələrindən olan fəhlələrin xeyli 

hissəsi  kəndlərlə  sıx  surətdə  bağlı  idi.  Çox  vaxt  kəndlərdə  torpaq  və  təsərrüfatla 

birlikdə onların ailələri də qalırdı. 

Ağır  iş  və  həyat  şəraiti  də  fəhlələrin  kənd  təsərrüfatı  ilə  əlaqələrinin 

vəziyyətinə  müəyyən  təsir  göstərirdi.  Bu  şərait  üzündən  (habelə  kəndlərdə  pay 

torpaqlarının saxlanılması ilə əlaqədar olaraq) fəhlələrin bir çoxu evlənməmiş qalır və 

yaxud da kənd yerlərində qalmış ailələrindən ayrılıqda, şəhərdə tək yaşayırdılar. 

80-ci  və  xüsusən  də  90-cı  illərdə  Şimali  Azərbaycanın  bir  sıra  sənaye 

sahələrində  və  nəqliyyatında  fəhlə  kadrları  formalaşırdı.  Məsələn,  1899-cu  ildə 

keçirilmiş yoxlamanın nəticələrinə görə, Bakının Balaxanı-Sabunçu rayonunda qeydə 

alınmış 18 min nəfərdən çox fəhlənin 61,2 faizi bir ildən çox, 31 faizi 3 il və daha artıq, 

17,4  faizi  isə  5  ildən  yuxarı  mədənlərdə  işləyirdi  [38].  Bununla  yanaşı  nəzərə  almaq 

lazımdır ki, bu fəhlələrin bir hissəsi əvvəllər digər sənaye müəssisələrində çalışmışdılar. 

Tökməçilər,  yağlayıcılar,  dülgərlər,  çilingərlər,  xarratlar,  dartayçılar,  dəmirçilər, 

açarçılar,  maşinistlər  və  onların  köməkçiləri,  qazma  ustaları  və  onların  köməkçiləri 

arasında  fəhlə  əsilli  kadrlarının  xüsusi  çəkisi  nisbətən  daha  yüksək  idi.  Cənubi 

Qafqaz dəmir yolunda da xeyli fəhlə çalışırdı. 

Simali  Azərbaycan  sənayesi  və  nəqliyyatına  gələn  kəsbkar  kəndlilərin 

fəhləyə çevrilməsinin XIX yüzilliyin 70-80-ci illərindəkinə nisbətən 90-cı illərində 

xeyli  sürətlə  getməsi  daimi  fəhlə  kadrlarının  formalaşması  üçün  mühüm 

əhəmiyyətə malik idi. 

Əgər  Şimali  Azərbaycan  sənayesi  və  nəqliyyatının  bəzi  sahələrində  böyük 

istehsalat  stajına  malik  fəhlə  kadrlarının  yaranması  prosesi  daha  yüksək  sürətlə 

gedirdisə, digər sahələrdə bu proses xeyli ləng gedirdi. Fəhlə axıcılığı da mənfı sosial-

siyasi nəticələrə gətirib çıxarırdı. Bu, xüsusən yeyinti sənayesində, dəniz nəqliyyatında, 

ticarətdə, yük daşınmasında və s.-də özünü daha kəskin şəkildə göstərirdi. 

Eyni  zamanda  fəhlə  axıcılığı  barədə  məlumatların  təhlili  göstərir  ki,  əksər 

hallarda  bu  axıcılıq  fəhlələrin  eyni  sənaye  mərkəzi  hüdudları  daxilində  bir 

müəssisədən digərinə keçməsi şəklində təzahür edirdi. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   120   121   122   123   124   125   126   127   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə