Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə138/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   134   135   136   137   138   139   140   141   ...   189

vardı.  Onlar  qəzetin  oxucularla  əlaqəsinin  möhkəmləndirilməsində  az  rol 

oynamırdılar.  Qəzet  Cənubi  Qafqaz,  Rusiya,  Avropa  və  Asiya  xalqların  mədəni 

irsinin təbliğ edilməsinə böyük diqqət verirdi. Onun səhifələrində A.A.Bakıxanov, 

M.F.Axundov,  S.Ə.Şirvani  və  başqalarının  yaradıcılığına  geniş  yer  verilirdi. 

Redaksiya  inkişaf    etməkdə  olan  yeni  demokratik  ədəbiyyatın  nümunələrinin 

çapına  böyük  diqqət  yetirirdi.  ―Kəşkül‖  realist  ədəbiyyatın  əhəmiyyətini  yüksəyə 

qaldırır, köhnə mədrəsələrdə islahat keçirilməsinə, yeni məktəblərin, kitabxana və 

teatrların  açılmasına,  digər  milli  mədəniyyət  ocaqlarının  Rusiyanın  mərkəzi 

şəhərlərində,  Qori  Müəllimlər  Seminariyasında  və  başqa  yerlərdə  təhsil  almış 

gənclər "Kəşkül" qəzetinin mütərəqqi təşəbbüslərini müdafiə edərək, onun ətrafına 

toplaşırdılar.  "Kəşkül"ün  başladığı  hərəkatda  Tiflisin  rus  ziyalıları,  tərəqqipərvər 

Tiflis  müəllimləri  də  iştirak  edirdilər.  S.Ə.Şirvani,  F.Köçərli,  M.Şahtaxtlı, 

A.Qayıbov  və  başqaları  qəzetlə  fəal  surətdə  əməkdaşlıq  edirdilər.  Qəzetin  Bakı, 

Quba,  Qarabağ  və  İrəvanda  öz  müvəkkilləri  vardı.  Onlar  qəzetin  oxucularla 

əlaqəsinin  möhkəmləndirilməsində  az  rol  oynamırdılar.  Qəzet  Cənubi  Qafqaz, 

Rusiya, Avropa və Asiya xalqlarının mədəni irsinin təbliğ edilməsinə böyük diqqət 

verirdi.  Onun  səhifələrində  A.A.Bakıxanov,  M.F.Axundov,  S.Ə.Şirvani  və 

başqalarının yaradıcılığına geniş yer verilirdi. Redaksiya inkişaf etməkdə olan yeni 

demokratik  ədəbiyyatın  nümunələrinin  çapına  böyük  diqqət  yetirirdi.  "Kəşkül" 

realist  ədəbiyyatın  əhəmiyyətini  yüksəyə  qaldırır,  köhnə  mədrəsələrdə  islahat 

keçirilməsinə,  yeni  məktəblərin,  kitabxana  və  teatrların  açılmasına,  digər  milli 

mədəniyyət  ocaqlarının  təsis  edilməsinə  tərəfdar  çıxırdı.  Qəzet  öz  oxucularını 

həmçinin  rus  klassiklərinin  əsərləri  ilə  tanış  edir,  Azərbaycan  dilində  rus 

ədəbiyyatından  tərcümələr  çap  edirdi.  Qəzet  klassiklərin  təbliğində  müəyyən  rol 

oynayırdı, Xəyyam, Sədi, Hafiz və başqalarının irsinə böyük əhəmiyyət verirdi. 

Çar hökuməti Azərbaycan dilində mətbuat orqanlarının nəşrinə hər vasitə 

ilə mane olurdu. Məhz buna görə Ə.Ağaoğlunun, N.Nərimanovun, M.Şahtaxtlının, 

S.M.Qənizadənin,  M.T.Sidqinin,  S.Mehmandarovun  və  başqalarının  bu  sahədəki 

cəhdləri  müvəffəqiyyət  qazanmadı.  Ana  dilində  qəzet  və  jurnalların  çox  məhdud 

miqyasda  çap  olunduğu  bir  şəraitdə  Azərbaycan  mədəniyyət  xadimlərindən  çoxu 

öz  publisistik  fəaliyyətlərini  Qafqazın  rusdilli  mətbuatı  vasitəsi  ilə  davam  etdirir, 

İran,  Türkiyə,  Misir  və  Hindistanda  çıxan  qəzetlərin  səhifələrində  məqalələrlə 

ÇIXIŞ 

edirdilər. 



Tiflisdə 

çıxan 


"Возрождение", 

"Закавказье" 

jurnallarında, 

"Закавказская  речь.  Еженеделное  обозрение  "  qəzetində  C.Məmmədquluzadə, 

Q.Qabulov-Şirvanski,  Ə.Sultanov,  N.Nərimanov,  H.Minasazov  "Müsəlman 

şöbələri"  adında  xüsusi  rubrika  açaraq,  orada  öz  məqalələrini  dərc  edirdilər. 

M.Ə.Şahtaxtinski "Московкие ведемости" və "Новое время" qəzetlərinin İstanbuldakı 

müxbiri vəzifəsində işləyirdi [2] 

N.Nərimanovun  İ.B.Qaspirinskinin  "Tərcüman"  qəzetinde  əməkdaşlıq 

etməsi faktı da məlumdur [3]. Beləliklə, XIX əsrin sonunda Azərbaycanda mətbuat 




ilk  addımlarını  atmasına  baxmayaraq,  25  il  ərzində  sürətlə  inkişaf  etmişdir.  Bu 

illərdə 10 yaxşı həm azərbaycandilli, həm rusdilli mətbu orqanları işıq üzü görmüş 

Azərbaycan publisistikasında isə parlaq bir nəsil yaradıcı fəaliyyətini başlamışdı. 

80-90-cı  illərdə  Bakıda  rus  mətbuat  orqanları  -  əvvəlcə  "Kaspi"  qəzeti, 

(1881-ci  ilin  yanvarından)  sonra  isə  "Биржевые  ведомоcти"  və  başqa  qəzetlər 

çıxmağa  başladı.  Azərbaycan  о  rus  mətbuat  orqanlarının  sayının  artması  ilə 

əlaqədar olaraq Bakı, Şamaxı,  Gəncə  və b. şəhərlərdə ilk mətbəələr, litoqrafiyalar 

və digər poliqrafiya müəssisələri yaradıldı. 1889-cu ildə Bakıda beş mətbəə və bir 

litoqrafiya,  Şamaxıda  isə  mətbəə  və  litoqrafiya  fəaliyyət  göstərirdi.  1900-cü  ildə 

Bakıda artıq 16 mətbəə işləyirdi. 



 

§ 3. ELMĠN ĠNKĠġAFI. 

AZƏRBAYCANDA ĠCTĠMAĠ-SĠYASĠ FĠKĠR 

 

Rusiyanın kapitalist yolu ilə inkişafının tələbatı ilə əlaqədar Azərbaycanın 



sənayesinə  və  təbii  sərvətlərinə  böyük  maraq  göstərilirdi.  60-cı  illərin  sonlarında 

yaradılmış  Qafqaz  dağ-mədən  idarəsinin  geoloqları  və  mühəndisləri  Gədəbəyin, 

Daşkəsənin.  Zəngəzuran,  Naxçıvanın  filiz  yataqlarında  çöküntülərin  tərkibini, 

yatımını  və  əmələgəlmə  səbəbini  öyrənir,  bu  rayonların  kiçik  vo  orta  miqyaslı 

geoloji  xəritələrini  tərtib  edirdilər.  1865-ci  ildən  illik  geoloji  "hesabatlar"ın  və 

1868-ci  ildən  "Qafqaz  geologiyası  üçün  materiallar"ın  nəşrinin  geoloji  fikrin 

inkişafında böyük əhəmiyyəti oldu. 

Müstəmləkə  iqtisadiyyatını  daha  da  inkişaf  etdirmək  məqsədilə  çar 

hökumət dairələri bir sıra tədbirlər həyata keçirirdilər. Abşeronda öz tədqiqatlarını 

davam  etdirən  Qafqaz  geologiyasının  atası  Q.V.Abix  yarımadadakı  çöküntülərin 

stratiqrafik  sxemini  tərtib  edərək,  onun  təsvirini  verdi  və  palçıq  vulkanları  ilə 

neftlilik  arasınıda  da  geoəlaqə  olduğunu  göstərdi.  Q.V.Abixin  ardınca  rus  və 

Avropa  geoloqları  K.İ.Lisenko,  V.İ.Arxipov,  T.B.Xalatov  və  b.  Abşeron 

yarımadasında  vulkanik  hadisələri  öyrənir,  yarımadanın  daha  ətraflı  stratiqrafik 

sxemi olan geoloji xəritəsini tərtib edir, neft mədənlərinin geoloji xarakteristikasını 

verirlər. 80-ci illərin əvvəllərində yenicə yaradılmış Rusiya Geologiya Komitəsinin 

tapşırığı ilə Abşeron yanmadasının neftli çöküntülərinin kəşfiyyat xarakterli tədqiqi 

başlandı.  Neftli  torpaqların  geoloji  nizamının  öyrənilməsi,  neftin  mənşəyi  və 

miqrasiyası,  neft  mədənlərinin  quruluş  xəritələrinin  tərtibi  üzrə  XIX  yüzilliyin 

sonlarında böyük iş görülmüşdü. 

Neft  geologiyası  ilə  sıx  əlaqədə  neft  kimyası  da  inkişaf  edirdi.  Bakı 

neftinin  kimyəvi  cəhətdən  tədqiqinin  əsası  neft  işinin  vəziyyətini  öyrənmək 

məqsədilə  üç  dəfə  (1876,  1880,  1886-cı  illərdə)  buraya  gəlmiş  D.İ.Mendeleyev 

tərəfindən  qoyulmuşdur.  O,  neftin  distillə  edilməsinin  fasiləsiz  parçalanma 

prinsipini təklif etmiş, onun karbid mənşəli olması fərziyyəsini irəli sürmüş, sürtgü 

yağlarının  istehsal  texnologiyasını  işləyib  hazırlamış,  neft  məhsullarının  xüsusi 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   134   135   136   137   138   139   140   141   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə