Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə147/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   143   144   145   146   147   148   149   150   ...   189

açmış,  müəllimlik  etmiş,  tədris  vəsaiti  hazırlamış,  ölkədə  maarifçilik  ideyalarının, 

dünyəvi elmlərin təbliği sahəsində müəyyən rol oynamışdılar. 

Ədəbi  məclislər  bir-birilə  sıx  əlaqə  yaratmış,  şeir  mübadiləsi  və  yarışlar 

keçirmişdilər. 

Məclis üzvləri klassik üslubda qəzəl, qəsidə, məsnəvi, müxəmməs, müstəzad, 

müsəddəs, tərkibbənd, tərcibənd janrlarında şeirlər qoşmuşdular. Onların bəziləri fars 

dilini gözəl bilmiş və fars dilində də şeirlər yazmışdılar. Bu şairlər içərisində xalq şeri 

ənənələrinə rəğbət bəsləyən, heca vəznində lirik şeirlər yazan şairlər də olmuşdur. 

Klassik  üslubda  şeirlər  qoşan  şairlər  içərisində  əsil  bədii  istedada  malik, 

klassik  Azərbaycan  və  Şərq  şeirinin  ənənələrinə  mükəmməl  yiyələnən,  şerə,  sənətə 

məsul bir iş kimi baxan və bu dövr poeziyamızı orijinal lirik şeirlərlə zənginləşdirən 

S.Ə.Şirvani, X.Natəvan, Bahar kimi istedadlı şairlər var idi. 

S.Ə.Şirvani,  M.M.Nəvvab,  M.K.Qasir,  Xəyali,  M.Sidqi,  İ.Nakam,  Əbdülxalıq 

Cənnəti kimi şairlərimiz ölkədə geniş intişar edən maarifçi ədəbi ictimai fikrin təsiri 

altında  maarifçi-satirik  şeirlər  yazmış,  milli  ədəbiyyatımızda  Q.Zakir,  B.Şakir, 

M.B.Nadim  tərəfindən  ilk  əsası qoyulmuş satirik şeir cərəyanını yeni bir mərhələyə 

qaldırmışlar.  Bu  şairlər  satirik  şeirlərində  nadanlıq,  gerilik,  mühafizəkarlıq,  orta  əsr 

həyat  tərzi  və  əxlaqı,  sxolastik  təfəkkür  və  təlim-tərbiyə  əleyhinə  çıxmış, 

tamahkarlığı,  özbaşınalığı,  tüfeyliliyi,  çar  məmurlarının  qanunsuzluğunu, 

rüşvətxorluğunu,  süründürməçiliyini  tənqid  atəşinə  tutmuş  və  maarifçi,  dünyəvi 

elmləri, yeni həyat prinsiplərini təbliğ etmişlər. 

XIX yüzilliyin son rübündə Cənubi Azərbaycanda həm klassik şeir, həm də 

xalq  aşıq  şeri  üslubunda  gözəl  lirik  şeirlər  yazan  Hacı  Mehti  Şükuhi  (1829-1896), 

Mirzə  Əli  xan  Ləli  (1845-1907)  və  Məhəmməd  Bağır  Xalxali  (1830-1898)  kimi 

istedadlı  şairlər  qızğın  fəaliyyət  göstərmişlər.  Onlar  məhəbbət  mövzusunda  lirik 

şeirlərlə  yanaşı,  maarifçilik  hərəkatının  təsiri  altında  satirik  şeirlər,  həcvlər  və 

alleqorik-didaktik əsərlər yazmışdılar. 

XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısında  Azərbaycan  ədəbiyyatında  həm  klassik  şeir 

ənənələrinin,  həm  də  satirik  şeir  cərəyanının  inkişafında  görkəmli  şair  S.Ə.Şirvani 

(1835-1898) böyük xidmət göstərmişdir. 

S.Ə.Şirvani  ruhani  ailəsində  anadan  olmuş,  uşaqlıq  və  gənclik  illərində 

Şamaxıda,  sonra  isə Yaxın Şərq ölkələrinin bir  sıra dini  mərkəzlərində  mükəmməl 

dini  təhsil  almış,  fars  və  ərəb  dillərini  öyrənmiş  və  klassik  Şərq  ədəbiyyatının 

mütərəqqi ənənələrinə dərindən yiyələnmişdi. Seyid Əzim mükəmməl dini təhsil alsa 

da, ruhani olmaq fikrindən əl çəkmiş və dünyəvi təhsilə, elmlərə, dövrün mütərəqqi 

meyllərinə qızğın rəğbət bəsləmiş və tam yeni bir istiqamətdə fəaliyyət göstərməyə 

başlamışdı. O, Şamaxıda yeni üsullu məktəb açaraq müəllimlik etmiş, dövrünün bir 

sıra qabaqcıl ziyalıları, xüsusən H.Zərdabi, görkəmli rus pedaqoqu A.O.Çernyayevski 

ilə yaxından dostluq əlaqəsi yaratmış, yeni tipli dərslik hazırlamış, "Əkinçi", "Ziya" 

və "Kəşkül" qəzetlərində silsilə şeirlər dərc etdirərək, ictimaiyyət arasında mütərəqqi 




görüşlü  şair  və  pedaqoq  kimi  hörmət  qazanmışdır.  O,  1888-ci  ildə  Şamaxıda  vəfat 

etmiş və orada dəfn olunmuşdu. 

S.Ə.Şirvani  bədii  yaradıcılığa  gənclik  illərində  qəzəl  yazmaqla  başlamış, 

həm məhəbbət, həm də ictimai lirikanın gözəl nümunələrini yaratmış, ustad bir qəzəl 

şairi kimi püxtələşərək geniş şöhrət qazanmışdı. 

S.Ə.Şirvaninin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində əsas xidmətlərindən biri də 

onun satirik şair kimi fəaliyyəti ilə bağlı idi. Keçən əsrin 70-ci illərində Azərbaycanın 

ictimai  həyatında  baş  vermiş  dəyişikliklər,  maarifçilik  ideyaları,  xüsusən  "Əkinçi" 

qəzeti  Seyid  Əzimə  qüvvətli  təsir  göstərmiş  və  onun  dünyagörüşündə  əsaslı  bir 

dönüş  yaratmışdı.  Bu  təsirin  altında  o,  köhnə  cəmiyyətin  ictimai  nöqsanlarını 

kəskin satira atəşinə tutan və maarifçilik ideyaların, təbliğ edən satirik şeirlər yazır. 

S.Ə.Şirvani  əsərlərində  göstərir  ki,  Azərbaycan  xalqı  və  ümumən‖  "əhli-

islam" zillətdə qalmış, başqa millətlərdən geri düşmüş, ağır bir böhrana uğramışdı. 

Maarifçilik ideyalarına qızğın rəğbət bəsləyən şair belə hesab edirdi ki, bunun əsas 

səbəbi  nadanlıq,  mövhumat,  köhnə  həyat  qayda-qanunları  və  təlim-tərbiyə 

sistemidir. 

S.Ə.Şirvani  satirik  şeirləri  ilə  Azərbaycan  ədəbiyyatında  maarifçi-satirik 

şerin  inkişafı  sahəsində  mühüm  rol  oynamış  və  onun  gələcək  inkişafına  qüvvətli 

təsir göstərmişdir. 

XIX  yüzilliyin  ikinci  yarısında  Azərbaycanın  müxtəlif  əyalətlərində  xalq 

şeiri  üslubunda  şeirlər  qoşan  Mirzə  Məhəmməd  Katib  Həsən  Lələ,  Əli  Mədəd, 

Zodlu  Hacı  bəy  (1847-1913),  Zodlu  Mirzə  Bəylər  (1830-1919),  Zodlu  Məmməd 

(1830-1910),  Haqverdi,  Məmmədağa  kimi  şairlər  yaşayıb-yaratmışdır.  Bu  şeir 

üslubunun  ən  gözəl  nümunələri  Cənubi  Azərbaycan  poeziyasının  görkəmli 

nümayəndələri Mirzə Mehdi Şükuhi, Əbdülxalıq Cənnəti, Mirzə Məhəmməd Bağır 

Xalxali (1829-1901), Mirzə Nəbi Raib oğlu Fədan illəri tərəfindən yaradılmışdır. 

Aşıq şeri də coşqun bir inkişaf yolu keçmiş, yeni ideya bədii keyfiyyətlər 

qazanmış,  yüksək  bir  mərhələyə  qalxmışdır.  Azərbaycanda  Aşıq  Mahmud  (7-

1882), Aşıq Məhəmməd (1834-1914), Aşıq Əziz (1825-1918), Aşıq Aydın (1825-

1915),  Çoban  Əfqan  (1866-1925),  Aşıq  Hüseyn  Şəmkirli  (1810-1880),  Aşıq 

Ələsgər (1821-1926), Aşıq Alı (1817-1907), Molla Cuma (1885-1919) kimi aşıqlar 

məhəbbət mövzusunda, yüksək bədii məziyyətlərlə seçilən lirik şeirlər - qoşmalar 

yazmış  və  Azərbaycan  aşıq  poeziyasında  məhəbbət  lirikasının  inkişafı  sahəsində 

mühüm rol oynamışdılar. 

Bu  dövr  aşıq  şerinin  nailiyyəti  bir  də  onun  real  ictimai  həyata  daha  fəal 

nüfuz etməsi, mövcud cəmiyyətə daha kəskin tənqidi münasibət bəsləməsi və xalq 

kütlələrinin zəruri ehtiyaclarını, dərd və ələmlərini daha qabarıq qələmə alması ilə 

bağlıdır.  Bəy  və  xanların  zülmünə  və  özbaşınalığına,  çar  məmurlarının 

ədalətsizliyinə  və  qanunsuzluğuna  kəskin  nifrət,  zəhmətkeş  insanlara  isə  dərin 

məhəbbət bu şeir növünün əsas mahiyyətini təşkil edirdi. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   143   144   145   146   147   148   149   150   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə