Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə149/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   145   146   147   148   149   150   151   152   ...   189

təbii  olaraq,  ifadə-cümlə  quruluşunu  təkmilləşdirməyə  sövq  edir,  milli  ifadə 

formaları axtarışlarına, yenilərini düzəltməyə istiqamətləndirirdi. 

Məlumdur  ki,  yeni  istiqamətli  bədii  ədəbiyyatın  inkişafı  ilə  müvafiq 

mədəniyyət  sahələri  də  inkişafa  başlayır.  Məsələn,  XIX  əsrin  ortalarında 

M.F.Axundov  çox  böyük  ədəbi  hadisə  olan  dram  əsərlərini  yazır-ədəbi  dilimizin 

daha  kütləvi  dramaturgiya  üslub  qolu  formalaşır.  Bundan  20  il  sonra  mühüm 

mədəni  hadisə  sayılan  professional  teatr  təşkil  edilir  —  aktyor  ifasında  səhnə 

dilinin təşəkkülü müəyyənliyə istiqamət alır. 

Yaxud sənətkar aktyor və həvəskar ziyalılar tərəfindən kütləvi ədəbi-bədii 

parçaların  yazıya  alınması  və  oxunması  (bədii  qiraət)  Azərbaycan  milli  ədəbi 

dilində imla və tələffüz normalarının yaranması üçün zəmin hazırlayır-yazılı ədəbi 

dilə  məxsus  orfoqrafiya  (imla)  qaydaları  ilə  şifahi  ədəbi  nitqə  məxsus  ədəbi 

tələffüz  normaları  arasında  ümumi  və  xüsusi  cəhdlər  məsələsi  meydana  çıxır. 

Əlaqədar  bədii  üslub  qollarının  və  müvafiq  mədəniyyət  (incəsənət)  növlərinin 

qarşılıqlı təsiri məhz XIX yüzilliyin ikinci yarısında fəal prosesə çevrilir. 

Beləliklə, əsasən iqtisadi-mədəni, qismən də ictimai-siyasi təmərküzləşmə 

sayəsində Azərbaycan ədəbi dilinin demokratik əsaslarla yenidən qurulma prosesi 

XIX yüzilliyin ikinci yarısında daha fəallaşmış, müvafiq fövqi dil amillərinin güclü 

təsiri ilə Azərbaycan ədəbi dili XIX yüzilliyin son on onilliyində dövri mətbuatda 

təsbit olunaraq, mahiyyətcə yeni keyfiyyət almağa başlamış -milli ədəbi dil kimi öz 

ilkin formalaşmasmı başa çatdırmışdır. 

 

§ 5. ĠNCƏSƏNƏT, TEATR, MEMARLIQ 

 

XIX əsrin ikinci yarısında kapitalist istehsal üsulunun təşəkkülü şəraitində 



təsviri  sənət  inkişaf  etməkdə  davam  edirdi  və  bu,  milli  mədəniyyətin  ümumi 

yüksəlişi  ilə  bağlı  idi.  O,  yeni  formalarda  inkişaf  edir,  öz  tətbiqini  divar 

nəqşlərində,  kitab  ülüstrasiyalarında,  təsviri  sənət  əsərlərində,  xalçaçılıqda,  daş 

üzərində  oymalarda,  insan.  heyvan  və  məişət  əşyalarının  təsviri  olan  qəbir 

daşlarında tapırdı. 

XIX  yüzillik  təsviri  sənətdə  orta  əsr  miniatür  sənətinin  bəzi  ənənələrinin 

saxlanılmasına  və  rəssamların  yaradıcılıq  marağı  diapazonunun  hələlik  məhdud 

olmasına  baxmayaraq,  o,  realist  incəsənətin  müəyyən  təsirini  öz  üzərində  hiss 

edərək, yeni mütərəqqi inkişaf yoluna qədəm basırdı. Təsviri sənətdə Azərbaycan 

incəsənəti üçün yeni olan sahə  - dəzgah rəngkarlığı meydana çıxırdı. Azərbaycan 

təsviri sənətinin rus və Zaqafqaziya  xalqlarının incəsənəti ilə qarşılıqlı yaradıcılıq 

əlaqələri  xeyli  genişlənmişdi.  Gözəl  təbiət,  təbii  zənginliklər,  xalqın  həyat  və 

məişəti, Azərbaycanın maddi mədəniyyət abidələri dəfələrlə görkəmli rus ustaları - 

rəngkarları  V.Vereşşagin,  A.Boqolyubov, F.Rubo, V.Moşkov, N.Yaroşenko və  b. 

əsərlərinin mövzusu olmuşdur. 



Yeni  realist  meyillər  yaranmaqda  olan  portret  janrında  aydın  müşahidə 

edilirdi. Bu sahənin aparıcı sənətkarı Mirzə Qədim İrəvanı idi. Naxışçı rəssam və 

rəngkar olan bu adam öz yaradıcılığında miniatür sənətin ənənələri ilə sıx bağlı idi. 

О həm də tikmə və  naxışlar üçün trafaret şəkillər, gül damətlərinin təsvirlərindən 

ibarət lak rəngkarlığının gözəl nümunələrini, miniatür portretlər və s. yaradırdı. 

İrəvani  1850-ci  illərdə  İrəvan  xan  sarayındakı  güzgülü  salonun  divar 

naxışlarının vurulmasında iştirak edərək, dörd iri portret çəkir. Azərbaycan rəssamlığında 

həm orta əsr miniatüründən, həm də xalq ustalarının şəkillərindən fərqlənən dəzgah 

portretlərini  də  birinci  olaraq о  yaratmışdı.  İrəvaninin  portretlərində  konkret  adamların 

obrazları canlandırılırdı. Rəssam onların portret oxşarlığını, fərdi cizgilərini verməyə 

can atırdı. 

İrəvaninin  əsərlərində  bəzi  yeni  motivlər  aşkara  çıxır,  ümumi  dəsti-xəttin 

dekorativliyi formanın həcm-plastik modelləşdirilməsi ilə bacarıqla uzlaşdırılır. Məsələn, 

"Cavan adam", "Oturmuş  qadın"  portretləri, "Abbas  Mirzə", "Şah  Tələt"  və  b. portret 

rəsmləri  kimi,  rəssamın  obrazı  realist  şəkildə  təsvir  etmək,  onun  fərdi  cizgilərini  və 

bəzən  də  psixoloji  ifadəliyini  vermək  cəhdlərini  səciyyələndirən  əsərləri  belə  sənət 

əsərləridir. 

XIX  yüzilliyin  digər  rəssamının  -  Mir  Mövsüm  Nəvvabın  (1833-1918) 

əsərləri sadəliyi, lakin gerçəkliyin realist dərkinin nisbətən zərif cizgilərlə ifadəsi ilə 

fərqlənir.  O,  zəmanəsinin  geniş  təhsil  görmüş,  hərtərəfli  istedadlı  şəxsiyyəti  idi.  O, 

xəttat, nəqqaşçı-rəssam kimi öz əsərlərinin üzünü köçürür, bunlara illüstrasiyalar çəkir 

və onların bədii cəhətdən tərtibini verirdi. Nəvvab bir rəngkar və rəsmçi kimi miniatür 

sənətinin  köhnə  ehkamlarını  rəhbər  tuturdu.  Bu,  onun  dinamik  süjetlərlə  zəngin  olan 

"Bəhrül  xəzan"  ("Qemlər  dənizi")  adlı  kitabına  çəkdiyi  miniatür  və  illüstrasiyalarda 

xüsusən nəzərə çarpır. 

Görünür  ki,  portret  janrı  Nəvvabı  az  maraqlandırırdı.  Bu  janrda  onun  bizə 

gəlib  çatmış  yeganə  əsəri  -  "Teymurun  portreti"  realist  ifadəlilik  cizgiləri  ilə 

fərqlənmir. Lakin Nəvvabın bilavasitə öz təəssüratının təsiri altında çəkilmiş daha uğurlu 

işləri  rəssamın  müşahidə  qabiliyyətinə  və  peşə  ustalığına  dəlalət  edir.  Onun  "Quş", 

"Güllər"  və  s. dəzgah  əsərləri rəsmlərin  incəliyi,  formaların plastikliyi  və  təsvirlərin 

dolğunluğu  ilə  fərqlənir.  1880-ci  illərdə  rəssamın  öz  evinin  interyerində  yerinə 

yetirdiyi divar rəsmləri də təsvirlərin həqiqiliyi və icranın ustalığı ilə səciyyələnir. 

Məşhur  Azərbaycan  şairəsi  Xurşid-banu  Natəvanın  rəsmlərində  də  realizm 

əlamətləri  müşahidə  olunur.  O,  əla  bədii  tikmə  ustası,  xəttat  və  rəssam  idi.  Onun 

şeirlərinin əlyazmalarından ibarət albomunda 80-ə yaxın rəsm saxlanılmışdır. Onlardan 

bəziləri ("Bülbül və qızıl gül", "Şam və pərvanə") şairənin lirik şeirlərinə çəkilmiş 

illüstrasiyalardır. Onun "Şəhərin görünüşü

,,

, "Dəniz peyzajı" kimi kiçik rəsmləri öz 



üslubuna  görə  qeyri-adi  və  orijinaldır.  Bu  peyzajlarda  konkret  yerin  dəqiq  əksi 

onların bədii təsviri ilə əlaqələndirilir. 

Natəvanın  əri  Xasay  Usmiyev  şairənin  hazırladığı  bədii  tikməli  tütün 

kisəsini  1858-ci  ildə  Bakıda  olarkən  məşhur  fransız  yazıçısı  Aleksandr  Dümaya 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   145   146   147   148   149   150   151   152   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə