Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə30/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   189

müvafiq surətdə 453 və 430, Bakıda 360, Naxçıvanda 310 ticarət müəssisəsi var idi 

[41].  Bunlardan  başqa  həmin  yerlərdə  150-yə  qədər  dükan  və  içki  evləri  də 

fəaliyyət göstərirdi. 

Ticarət  məntəqəsi  kimi  məhşurlaşan  iri  kəndlərdə  bazar  ticarəti  sürətli 

inkişaf  edirdi.  1843-cü  ildə  kəndlərdə  20-dən  çox  bazar  var  idi.  Həmin  ildə  bu 

bazarlara gümüş pulla 364 min manatlıq mal çıxarılmış və onun 238 min manatlığı 

satılmışdı [42]. Bazar ticarətinin başlıca predmeti ipək, taxıl, meyvə, pambıq parça, 

yun məmulatı və s. idi. 

Şəhərlərdə  ticarətlə  məşğul  olanların  da  sayı  ilbəil  artırdı.  1832-ci  ildə 

Bakıda ticarətlə 233 nəfər, 1849-cu ildə isə 322 nəfər məşğul olurdu. Bunların bir 

qismi  (1852-ci  ildə  67  nəfəri)  fabrik-zavod  məmulatı  satışı  ilə  məşğul  olurdu. 

Azərbaycanın  Mərkəzi  Rusiya  və  İranla  ticarət  əlaqələrində  Bakının  müstəsna 

əhəmiyyətə malik olması kənar yerlərdən də buraya tacirlərin daha çox cəlb edirdi. 

Burada  xarici  ticarətlə  məşğul  olan  tacirlərin  sayı  ilbəil  artaraq,  50-ci  illərə  yaxın 

50  nəfərə  çatmışdı.  Bunların  əksəriyyəti  yerli  tacirlər  idi.  Qalanları  Azərbaycanın 

digər  yerlərindən  və  Dərbənddən,  habelə  Tiflisdən,  Həştərxandan  və  İrandan 

gələnlər idi [43]. 

Bakı  limanının  yüz  min  manatlara  bərabər  dövriyyəsi  yerli  tacirlərin 

sürətlə  varlanmasına  və  kapital  yığımının  artmasına  səbəb  olurdu.  30-cu  illərin 

başlanğıcında  Bakıda  243  tacir  ailəsinin  malik  olduğu  ümumi  kapital  66  min 

çervondan ibarət idi (o dövrün gümüş pul kursuna görə - 198 min manat). Ən çox 

kapitalı  olan  ailələr  5  və  8  min  çervona  malik  idi.  Bütün  kapitalın  59,5  faizi  28 

tacir ailəsinə məxsus idi. 50-ci illərin əvvəllərində Bakı tacirlərinin kapitalı milyon 

manata  çatmışdı  ki,  bu  da  30-cu  illərin  əvvəllərinə  nisbətən  5  gəfə  çox  idi. 

Müvəqqəti  tacirlik  edənlər  də  hesaba  alınarsa,  bu  dövrdə  Bakıda  dövriyyəyə 

buraxılan  pulun  qədəri  3  minyon  manatdan  artıq  idi  [44].  Azərbaycanın  digər 

şəhərlərində  də  ticarət  kapitalının  həcmi  xeyli  artmışdı.  40-cı  illərin  sonlarında 

Nuxada  3000  nəfərdən  çox  ticarətlə  məşğul  olan  car  idi.  Nuxa  ipək  ticarətinin 

mərkəzi  kimi  tazirlərin  diqqətini  xüsusilə  cəlb  edirdi.  1830-cu  ildə  burada  ipək 

ticarəti  ilə  40  tacir  məşğul  olurdu.  İpək  almaq  üçün  Nuxaya  Tiflisdən,  Şuşadan, 

Ordubaddın  Əylis  kəndindən  və  s.  yerlərdən  1150  min  manata  qədər  nəğd  pul 

gətirlirdi  [45].  40-cı  illərdə  Nuxanın  ipək  ticarəti  ilə  məşğul  olan  6  taciri  daimi 

olaraq Moskvada yaşayırdı. 

Şuşa  tacirlərinin  kapitalı  sürətlə  çoxalırdı.  20-ci  illərin  sonlarında  Şuşa 

tacirləri  tərəfindən  hər  il  Mərkəzi  Rusiyaya  Zaqafqaziyanın  müxtəlif  yerlərindən 

alınmış  gümüş  pulla  1  mln.  manatlıq  ipək  aparılırdı  [46].    Artıq  50-ci  illərin 

əvvəllərində  Şuşada  dövriyyədə  gümüş  pulla  100  min,  200  min  və  bundan  artıq 

kapitalı  olan  tacirlər  var  idi.  Onlardan  bir  çoxu  Leyptsiq,  İstanbul  və  Təbriz 

şəhərləri  ilə  tranzit  ticarətində  iştirak  edir,  Moskvada  ipək  ticarəti  ilə  məşğul 

olurdular  [47].  Bu  dövrdə  xeyli  Şamaxı  taciri  Nijni-Novqorod  yarmarkasına  mal 

aparırdı [48]. 



40-cı  illərin  əvvəllərində  Şamaxı  şəhərində  tacirlərin  dövriyyədə  olan 

kapitalı 848 min manat, Bakı şəhərində 527 min manat, Nuxa  şəhərində 503 min 

manat, Şuşada 374 min manat və Lənkəranda 94 min manatdan idi [49]. 

Bu dövrdə Azərbaycan tacirlərini malik olduqları kapitalın qədərinə görə 

5 dərəcəyə bölmək olardı. Birinci dərəcəyə 160 min manata qədər kapitalı olanlar, 

ikinciyə  70  min  manata,  üçüncüyə  30  min  manata,  dördüncüyə  10  min  manata, 

beşinci dərəcəyə 5 min manata qədər kapitalı olanlar daxil idi [50]. 

XIX  əsrin  30-cu  illərindən  etibarən  Azərbaycanın  Mərkəzi  Rusiya  ilə 

ticarəti  getdikcə  daha  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  Azərbaycan  Rusiya  sənayesi 

üçün  getdikcə  daha  çox  mühüm  xammal  mənbəyi  və  satış  baxarına  çevrilirdi. 

Rusiyanın İranla ticarət əlaqələrinin genişlənməsində də Azərbaycanın əhəmiyyəti 

ilbəil artırdı. 

Bu  dövrdə  Azərbaycanın  Mərkəzi  Rusiya  ilə  ticarət  əlaqəsi  saxlandığı 

həm quru və həm də su ilə daşınan malların miqdarı artmış və çoxçeşidli olmuşdu. 

Azərbaycandan oraya 30-cu illərdə orta hesabla ildə 308 min, 40-cı illərdə isə 611 

min manatlıq mal aparılmışdısa, həmin dövrdə müvafiq surətdə 935 min manatlıq 

mal gətirilmişdi [51]. 

Azərbaycanın  Mərkəzi  Rusiya  ilə  ticarət  əlaqələrində  Bakı  şəhəri 

müstəsna  əhəmiyyətə  malik  idi.  1830-1835-ci  illərdə  Bakıdan  oraya  orta  hesabla 

ildə 119,3 min, 50-ci illərin əvvəlində isə 527,4 gətirilən malların miqdarı da ilbəil 

çoxalırdı. 1837-ci ildə oradan 258,6 min manatlıq, 1852-ci ildə 757,6 min manatlıq 

mal gətirilmişdi [52]. 

Azərbaycandan  Mərkəzi  Rusiyaya  başlıca  olaraq  yenə  də  ipək  və  ipək 

məmulatı, təbii qızılboya, çəltik, balıq məhsulları, dəri, yun, ağ neft, zəfəran və s. 

mallar  aparılırdı.  Azərbaycan  ipəyinin  istehlakında  Mərkəzi  Rusiya  yenə  də 

mühüm  rol  oynayırdı.  30-40-cı  illərdə  Azərbaycan  tacirləri  oraya  hər  il  təqribən 

18-20  min  pud  ipək  aparırdılar  [53].  Azərbaycandan  Mərkəzi  Rusiyaya  aparılan 

təbii boya oradan Holland və Fransa kralını sıxışdırıb aradan çıxarırdı. Azərbaycan 

balığı və balıq məhsulları əsasən Mərkəzi Rusiyada satılırdı. Azərbaycandan oraya 

30-cu  illərdə  orta  hesabla  ildə  139  min,  40-cı  illərdə  337  min  manatlıq  balıq  və 

balıq  məhsulları  göndərilmişdi  [54].  40-cı  illərin  sonlarında  yalnız  salyan 

vətəgələrindən  Həştərxana  ildə  gümüş  pulla  200  min  manatlıq  balıq  məhsulu 

aparılırdı [55]. 

Mərkəzi  Rusiyadan  Azərbaycana  başlıca  olaraq  pambıq-parça  məmulatı, 

dəmir  və  dəmir  məmulatı,  qab-qacaq,  xırdavat  malları  və  s.  gətirilirdi.  Rusiyanın 

nisbətən  aşağı  keyfiyyətli  pambıq-parça  məmulatı  20-ci  illərdə  Azərbaycana 

gətirilən  yüksək  keyfiyyətli  Avropa  pambıq-parça  məmulatının  ciddi  rəqabətinə 

rast gəlirdi. 

1831-ci il iyunun 3-də müəyyən edilmiş yeni ticarət tarifi (―yasaqlı tarif‖) 

Avropa  mallarının  Zaqafqaziyaya  axınını  yüksək  gömrük  haqqı  vasitəsilə  kəsmiş 

oldu.  Bunun  nəticəsində  Mərkəzi  Rusiyadan  gətirilən  pambıq-parça  məmulatının 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə