Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə63/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   189

onda  satirik-realist  ənənələrin  möhkəmlənməsi  və  inkişafına  qüvvətli  təsir 

göstərmişdir. 

XIX yüzilliyin birinci yarısı Azərbaycan ədəbiyyatı yeni tipli bədii nəsrin 

təşəkkülü  ilə  də  əlamətdar  olmuşdur.  Onun  ilk  müvəffəqiyyətli  nümayəndəsi 

istedadlı yazıçı İ.Qutqaşınlı tərəfindən yaradılmışdır. 

İsmayıl bəy Qutqaşınlı 1806-cı ildə doğulmuşdur.  Atası Nəsrullah Sultan 

Qutqaşın  mahalının  son  sultanı  olmuşdur.  Azərbaycan  Rusiya  tərəfindən  istila 

edildikdən sonra o, çar hökuməti tərəfindən həmin mahalın hakimi vəzifəsinə təyin 

edilmişdir. 

İ.Qutqaşınlı  uşaqlıq  və  gənclik  illərində  dini  təhsil  almış,  ərəb,  fars 

dillərini  öyrənmiş,  klassik  Azərbaycan  və  Şərq  ədəbiyyatı  ilə  yaxından  tanış 

olmuşdur.  O,  1822-ci  ildə  rus  ordusunda  xidmətə  başlamışdır.  Hərbi  xidməti  ilə 

Rusiyanı gəib-dolaşmış, bir müddət Moskva, Peterburq və Varşavada  yaşamışdır. 

Xidmət  illərində  İ.Qutqaşınlı  bir  sıra  mütərəqqi  rus  ziyalıları  ilə  dostluq  əlaqəsi 

yaratmış,  rus  və  Qərbi  Avropa  mədəniyyətlərinin  nailliyyətlərinə  yiyələnmiş, 

dövrünün  ən  savadlı  Azərbaycan  ziyalılarını  biri  olmuşdur.  1841-ci  ildə 

İ.Qutqaşınlı  istefaya  çıxmış  və  öz  vətəninə  qayıdaraq,  Qutqaşın  və  Şamaxıda 

yaşamışdır. Uzun  müddət rus ordusunda  xidmət etdiyinə  görə  ona  general-mayor 

rütbəsi  verilmişdir.  1852-ci  ildə  o,  arvadı  ilə  Yaxın  Şərq  ölkələrinə  səyahətə 

getmişdir. O, 1861-ci ildə Şamaxıda vəfat etmiş və Qutqaşında dəfn olunmuşdur. 

İ.Qutqaşınlı 1835-ci ildə Varşavada hərbi xidmətdə olarkən fransız dilində ―Rəşid 

bəy  və  Səadət  xanım‖  hekayəsini  nəşr  etdirmişdir.  Azərbaycan  ədəbiyyatında 

sözün həqiqi mənasında yeni tipli nəsrin tarixi də məhz bu hekayə ilə başlayır. 

―Rəşid  bəy  və  Səadət  xanım‖  hekayəsinin  mövzusu  xanlıqlar  dövrünün 

həyatından  alınmışdır.  Hekayədə  xalq  həyatı  və  məişəti  adət-ənənələrini  bir  sıra 

səciyyəvi  cəhətləri,    Azərbaycanın  şimal  rayonlarının  təbiəti  real,  təbii  və 

rəngarəng  boyalarla  əks  olunmuşdur.  Ədib  məhəbbət  mövzusu  ilə  üzvi  bağlı 

olaraq, dövrün bir sıra ictimai-əxlaqi məsələlərinə toxunmuş, orta əsr feodal həyat 

tərzi, dini fanatizm, mühafizəkarlıq, qadın əsarəti, məcburi icdivac əleyhinə çıxmış, 

azad məhəbbət  ideyalarını, yeni həyat prinsiplərini təbliğ və tərənnüm etmişdir. 



 

§ 4. ĠNCƏSƏNƏT, TEATR VƏ MEMARLIQ 

 

XIX  yüzilliyin  birinci  yarısında  Şimali  Azərbaycanda  musiqi,  təsviri  və 



tətbiqi  sənət,  memarlıq  inkişaf  etməkdə  davam  edir,  müasir  Azərbaycan  teatrının 

yaradılması prosesində ilk addımlar atılırdı. 

Bu  dövrdə  xalq  aşiq  musiqisi  ilə  üzvi  şəkildə  bağlı  olan  Azərbaycan 

musiqilin  folkloru  dahada  inkişaf  edirdi.Bu  janrdan  olan  əsərlərlə  yanaşı,  uşaqlar 

üçün  müxtəlif  mahnılar  –  laylalar,  oyunlar,  dilay  və  matəm  mahnıları  geniş 

yayılmışdı.  Xalq  yaradıcılığına  məxsus  müxtəlif  mahnılarda  və  rəqslərdə  vətənə 

məhəbbət və sədaqət ifadə olunur, xalq qəhrəmanları tərənnüm edilirdi. 



Müğənnilər – aşıqlar tərəfindən böyük ustalıqla ifa edilən əsərlər xüsusilə 

geniş  yayılmışdı.  Xalq  yaradıcılığına  məxsus  müxtəlif  mahnılarda  və  rəqslərdə 

vətənə məhəbbət və sədaqət ifadə olunur, xalq qəhrəmanları tərənnüm edilirdi. 

Müğənnilər – aşıqlar tərəfindən böyük ustalıqla ifa edilən əsərlər xüsusilə 

geniş  yayılmışdı.  Müğənni  –  aşıqdan  və  çalğıçı  –  balabançıdan  ibarət  olan  aşıq 

ansamblları  xalq  kütlələri  arasında  böyük  şöhrət  qazanmışdı.  Aşıq  sənəti  böyük 

istedad tələb edirdi: istedadlı aşıqlar yalnız şair olmaqla kifayətlənməməli, həm də 

müğənni, musiqiçi olmalı, rəqs etməyi bacarmalı idilər. 

Bu  dövrdə  aşıq  ansamblları  ilə  yanaşı,  Şimali  Azərbaycanda  tarzəndən, 

kamançaçıdan  və  həm  də  müğənni  olan  qavalçıdan  ibarət  xandə  ansamblları  da 

meydana gəlirdi. Bu ansambllar başlıca olaraq Bakı, Gəncə, Şuşa, Şamaxı, Şəki və 

digər şəhərlərdə məşhur olub, şəhərlərdən aşıq ansambllarını sıxışdırıb çıxarırdılar. 

Xanəndələr tərəfindən ifa edilən daha geniş yayılmış musiqi forması muğamlar idi. 

Ayrı-ayrı muğamların motivləri əsasında xanəndələr tərəfindən ifa edilən dəsgahlar 

təşkil  edirdi.  Həmin  dövrdə  rus  şairi  Polonski  tərəfindən  tərənnüm  edilmiş  Mirzə 

Səttar  böyük  şöhrət  qazanmışdı.  Azərbaycanı  musiqi  mədəniyyətinin  inkişafında 

şamaxılı Hacı Nəcəf bəyin böyük xidməti var idi. 

Rusiyada  Azərbaycan  musiqi  folklarına  xeyli  maraq  göstərilirdi.  Belə  ki, 

1818-1819-cu illərdə Həştərxanda nəşr edilən musiqi jurnalında Qubalı Fətəli xana 

həsr olunmuş Azərbaycan mahnısının notla yazılmış mətni verilmişdir. Keçən əsrin 

30-cu  illərində  bir  neçə  Azərbaycan  mahnısı  və  bir  ―Ləzgihəngi‖  İrəvan 

quberniyasında  nota  köçürülmüş  və  1861-ci  ildə  ―İllüstrasiya‖  jurnalında  çap 

olunmuşdu. 

Azərbaycan  teatrının  meydana  gəlməsi  XIX  yüzilliyin  birinci  yarısına 

aiddir.  Hələ  Şimali  Azərbaycanın  işğalına  qədər,  həmçinin    ondan  sonra  xalq 

yaradıcılığının  bir  çox  növlərində,  o  cümlədən,  əmək  proseslərində  -  kollektiv 

çəltik səpinində, üzüm yığımında, təqvimi bayramlarda, toy mərasimlərində, təbiət 

qüvvələrinə sitatişdə və s. –də teatr elementləri özünü göstərirdi. 

XIX  yüzilliyin  birinci  yarısında  Azərbaycan  xalq  kukla  teatrının 

tamaşaları  geniş  yayılmışdır.  Burada  bir  və  ikipərdəli  pyeslər,  həmçinin 

teatrlaşdırılmış ―Maral oyunu‖, ―Kilimarası‖ oyunlar daxil idi. Bu tamaşalarda və 

pyeslərdə  o  dövrün  məişətindəki  eybəcər  hallar  gülüş  hədəfinə  çevrilib  ələ 

salınırdı.  İlk  teatr  tamaşaları  1848-ci  ildə  Şuşada,  1850-ci  ildə  Lənkəranda  və 

1857-ci ildə Şamaxıda təşkil edilmişdi. 

M.  F.Axundovun  məhşur  komediyalarının  rus  səhnəsində  tamaşaya 

qoyulmasının Azərbaycan teatr sənədi üçün mühüm əhəmiyyəti oldu. Hələ 1852-ci 

ildə  Tiflisdə  rus  teatrı  ―Hekayəti-xırs  quldurbasan‖  pyesini  tamaşaya  qoymuşdu. 

M.F.Axundovun ―Hekayəti-Müsyö Jordan həkimin – nəbatəd və dərviş Məstəli şah 

caduküni  məhşur‖  adlı  komediyası  Peterburqda  ev  tamaşalarından  birində 

oynanılmışdır. XIX yüzilliyin birinci yarısında Azərbaycan tamaşaçıları sirk sənəti 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə