Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu atiF İslamzadə



Yüklə 0,96 Mb.
səhifə11/12
tarix09.03.2018
ölçüsü0,96 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

Vərəsəlik törəsi

Qazan xanın xan statusu II boydan başlayaraq hissə-his­sə təqdim olunur. Birinci olaraq “xan təyinləri” geniş sə­viy­yədə cəmiyyətə ritual davranış kodeksi kimi nümayiş olunur. Onun ardınca xan statusunu işarələyən ov ritualı eyni di­na­mi­ka üzrə verilir. Elə ov ritualı başlanğıcında yenə də xan sta­tu­su­nun təcəs­sümü olan vərəsəlik hüququ haqqında söhbət ge­dir. Ova çıxarkən Aruz Qazana deyir: “Ordun üstünə kimi qor­san? Qazan aydır: “Üç yüz yigidlən oğlum Uruz mənim evim üstinə tursun” (97, 42).

Biz hakimiyyət uğrunda mübarizənin bu şəkildə üzə çı­xan gizli və açıq əlamətləri haqqında “Xan Uruzun ağası” tə­yi­nində ətraflı bəhs açmışıq. Yalnız onu deyək ki, bu gərgin si­tua­siya xan statusuna aid olan taxta varis təyin etmə (və­rə­sə­lik) vəzifəsi üzərində qurulur. Qazan xanın vərəsəlik ba­xı­mın­dan oğlu Uruzu varis təyin etməsi və bunu reallaşdırmağa ça­lış­ması (II, IV boy) eyni zamanda status əvəzlənməsinin ata­dan oğula keçməsini şərtləndirməklə oğuz cəmiyyətində pat­ri­ar­xatın mövcudluğunu xan statusunda təsdiq edir. Çünki xan sta­tusu bu istiqamətdə həm epik lay səviyyəsində, həmçinin struk­tur səviyyədə saxlanır. Əgər strukturda belə oğuz cə­miy­yət quruluşu matriarxatlığa əsaslan­saydı, o zaman Qazan xa­nın oğlu deyil, qızı varis kimi ön cərgəyə çəkilməli olacaqdı. DQK-dən məlumdur ki, Qazan xanın Uruz bəydən başqa bir qı­zı da var və onu öz əmisi oğluna, yəni Qaragünənin oğlu Qa­rabudağa ərə vermişdir. Bu barədə dastanda deyilir: “Ha­mid­lən Mərdin qələsin dəpüb yıqan, dəmür yaylı Qıpçaq Mə­li­kə qan qusdıran, gəlübən Qazanın qızın ərliklə alan, Oğuzın ağ saqallu qocaları görəndə ol yigidi təhsinləyən, al məxmuri şal­varlı, atı bəhri hotazlı Qaragünə oğlı Qarabudaq çapar yet­di: “Çal qılıcın, ağam Qazan, yetdim!” – dedi” (97, 49).

Bundan əlavə bu dünyagörüşü forması strukturda möv­cud olsa idi, o zaman epik səviyyədə xan statusunun əvəz­lə­yi­ci təmsilçisi bəy, xan deyil, xatun, banu olmalı idi. Lakin das­tan­da bunu görmürük. Demək, Qazan xanın xan statusunu sə­ciy­yələndirən hadisələrdən biri də vərəsəlik aktıdır ki, bu struk­tur və epik səviyyədə mühüm məsələləri dastanda açıq­la­yır.

Dastanda “Qazan xanın ordusı” anlayışı da xan sta­tu­su­nun göstəricisidir. Ordu yalnız hərbi əsgəri təşkilatı deyil, həm­çinin ictimai-siyasi və sosial birlikləri ifadə edir. Təbiidir ki, bu oğuzların qəzavatçılıq və fütuhatçılığı ilə birbaşa əla­qə­li­dir. Çün­ki daimi savaş və müdafiə situasiyasında həyat tərzi for­ma­laşan top­lum üçün ordu təşkilatı bütün strateji təsisatları əha­tə edir. DQK-də “ordu” sözü­nün “ev” sözünün sinonimi ki­mi II boy­da daşlaşması Aruz və Qazan arasındakı gər­gin­lik­dən əlavə onu göstərir ki, Qazanın evi bir şəxsin evi deyil, Oğuz cəmiy­yətinin ali idarəçilik təsisatının ən üstün statusu ola­raq qəbul olu­nur. Elə buna görə də XII boyda Qazan xanın evi­nin yəğma­lanması gələnəyinin ritual əsası haqqında verilən bil­gidən mə­lum­dur ki, onun evi Qalın Oğuzun ümumi əmlakı ki­mi ildə bir dəfə Oğuzlar üçün yəğmaya çıxarılır. Məhz bu da Qazan xanın evinin xan statusuna daxil olması haqqında mə­lumat verir. Yəni Qazan xan yalnız öz şəxsiyyəti, titulu və tə­yinləri ilə yox, həm də ev əmlakı ilə başdan-başa xan sta­tu­su­nun göstəricisi oldu­ğunu bildirir. Elə “Qazanın qapulu Dər­bənd­də on bin qoyunı” (97, 43) olması da bu əmlakın bir his­sə­sini göstərir. Bu əmlakın kafərlər tərəfindən yəğmalanması və onun Oğuz bəyləri tərə­findən geriyə qaytarılması səbəbin­dən Oğuz bəylərinə verilən yəğmada (XII boy) Bozoqun iş­ti­rak­dan məhrum buraxılması müxtəlif səviyyələri ilə bərabər həm də ona görə ədalətsiz qərar kimi qəbul olunur ki, ka­fər­lə­rin yəğmaladığı bu maddi əmlak yalnız Uçoqlar tərəfindən de­yil, həmçinin Bozoqlar tərəfindən geri qaytarılmışdır. II bo­yun sonunda Uçoqlarla (İç Oğuz) Bo­zoqlar (Dış Oğuz) bu yəğ­malanmış əmlakı can və mal səviyyə­sində xilas etmək üçün birlikdə mübarizə aparır və buna nail olurlar: “Taş Oğuz bəg­lərilə...Qaragünə oğlı Dəli Budaq soldan dəpdi. İç Oğuz bəg­lərilə Qazan dopa dəpdi” (97, 50).

Bu döyüş səhnəsində Dış Oğuzdan Aruz bəy də, Bug­düz Əmən də və digər bəylər də iştirak edirlər. Elə XII boyda Qa­za­nın evini yəğmaladıb Dış Oğuzu çağırmaması bəhsində Dış Oğuz bəylərindən narazı qismində məhz bu iki bəyin adı çə­kilir: “Taş Oğuz bəglərindən Aruz, Əmən və qalan bəglər bu­nı eşit­dilər, ayıtdılar ki, “Baq, Baq! Şimdiyə dəkin Qazanın evin bilə yəğ­ma edərdik. Şimdi neçün bilə olmıyavuz?” de­di­lər. İttıfaqı cəmi Taş Oğuz bəgləri Qazana gəlmədilər, ədavət ey­lədilər” (97, 123) və s.




  1. Yəğma ritualı

Qazan xan obrazının ritual-mifoloji strukturunun əsa­sında dayanan yəğma ritualı qeyd etdiyimiz kimi ilkin olaraq bu ziddiyyətlər üzərində qurulur. Yəni Aruz-Qazan qarşı­dur­ma­sı kimi hələ II boydan başlanır. Qəribə burasındadır ki, ka­fər­lər də Aruz ilə eyni düzümdə diqqət çəkir. Qazan oğlu Uru­zu ordunun üstünə qoymaqla ritual həyata keçirir. Aruzun “or­dunun üstünə kimi qoyursan?” sorğusunda anti-ritual dav­ra­nışı hiss olunur. Kafərlərin Oğuz elinə basqın edib Uruzu məğ­lub etməsi isə anti-ritual olmaqla ritual düzəni pozmaq niy­yətləri kimi meydana çıxır. Uruz bir tərəfdən məğlub ol­maq­la Qazan xanı çətin vəziyyətə salsa da, digər tərəfdən ri­tu­al­dan keçib birinci mərhələdə oğuz elinin qəhrəmanı kimi ka­fir­lərlə üz-üzə dayanır, ikinci mərhələdə (IV boyda) varis ki­mi ritual subyekti olaraq iştirak edir, üçüncü mərhələdə isə (XI boyda) xaqan statusunda təsdiqini tapır. Məhz əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, XII boyda keçirilən yəğma ritualı ka­fir­lər­lə eyni cərgədə dayanan Aruzun xaotikliyini daha şiddətli şə­kildə üzə çıxarır (O, Beyrəyi öldürür). Eyni zamanda Uruz ri­tualdan keçib üç mərhə­lədən sonra xaqan statusunda aşkar nü­mayiş olunduqda ona qarşı dayanan Aruz cəbhəsi yəğmada iş­tirakdan məhrum edilir. Yəğma ritualı ən geniş səviyyədə XII boyda özünü göstərir: “Üçoq, Bozoq yığnaq olsa, Qazan evin yağmaladardı. Qazan gerü evin yağmalatdı. Əmma Taş Oğuz bilə bulınmadı. Həmin İç Oğuz yağ­maladı.

“Qaçan Qazan evin yəğmalatsa, həlalının əlin alur, tışra çı­qar, andan yağma edərdi” (97, 123).

Bu mətn aydın göstərir ki, süjet üstündə Qazan xanın evinin yəğmalanması aktı süjetaltı struktur laylarda daşlaşmış ar­xaik ritualdan xəbər verir. Lakin arxaik rituala münasibət də fərq­li ola bilər. Bu ritualın hansı kompleksə məxsus olması da müx­təlif baxış bucaqlarının fərqli prizmasını nümayiş etdirir. An­caq elə süjetin özündə aşkar səviyyədə diqqət çəkən mə­lu­mat yığını bir az öncə bəhs etdiyimiz kimi Uçoq-Bozoq qar­şı­dur­masını ifadə edən ciddi bir ritualdan xəbər verir ki, bu ri­tu­al ifadə forması mətn boyu iki səviyyədə müşahidə olunur:

1. Süjet səviyyəsində ritual;

2. Süjetaltı səviyyədə ritual.

Birinci halda ritual aşkar şəkildə epik kontekstdə müşahidə olunur (XII boy).

İkinci halda ritual, mövzu, süjet və motiv səviyyəsində da­ha dərin qatlarda kodlaşdırılıb mifoloji-tarixi bilgilərin sü­ku­nətdə olan layları kimi yalnız struktur-semantik səviyyədə aş­karlana bilir (II boy).

Biz, Qazan xanın evini yəğmaladarkən bir-birinə bağlı olan bu ritual davranışları müşahidə edirik. XII boyda Qazan xan tərəfindən ritual kodeksin ənənəvi strukturu, yaxud etiket prin­sipləri ciddi şəkildə pozulur:

1. Dış Oğuz yəğmada iştirak etmir, ritual subordinasiya göz­lənilmir;

2. Ritual icraçısı (Dədə Qorqud) ritualı icra etmir.

Dış Oğuzun yəğma ritualında nə üçün iştirak etməməsi ba­rədə yuxarıda geniş şəkildə araşdırma aparılmışdır. Bəs ritual icraçısı Dədə Qorqud nə üçün bu ritual zamanından kə­narda qalır, periferik məkana köçürülür?

Bizə məlumdur ki, ritual prosesi epik səviyyədə xaqan, ya­xud xan tərəfindən elan olunur, Qorqud Dədə tərəfindən isə ic­ra edilir. Hətta bəzi hallarda təşkil olunan mərasimlərdə (şö­lən, yı­ğıncaq, toy və s.) mərasim xaqan, xan tərəfindən baş­la­dı­lır, oğuz ərənləri isə mərasim içində Dədə Qorqudu ritualı icra etməyə dəvət edirlər (ad ritualı, “Oğuznamə bağışla­ma­sı”) (97, 36, 67).

A.Xəlil məhz mənəvi səviyyədə ritualın Dədə Qorqud tə­rəfindən populyarlaşdırılıb legitimləşdirilməsi qənaətini ar­xa­ik ritualların motiv səviyyəsini tədqiq edərkən, fikrimizcə, bu baxımdan əsaslandırmışdır (86, 46).

Bəs belə olduğu təqdirdə Dədə Qorqud nə üçün yəğma ri­tualında iştirak etmir? Əgər Qazan-Aruz münasibətlərinin kul­minasiyası kimi Aruz və onun təmsilçiliyi ilə Diş Oğuz yəğ­maya çağrılmırsa, Dədə Qorqud hansı səbəbdən bu ak­si­ya­dan kənarda qalır? Bunun səbəblərini araşdırmağa çalışaq. Biz əv­vəl­də qeyd etdik ki, Qazan xanın keçirdiyi bu ilki yəğ­ma ritualı əvvəlkilərdən o cəhətiylə fərqlənir ki, bu aktın hə­ya­ta keçiril­məsi ənənəvi olsa da, bu akt nəticəsində Uruz bə­yin xaqanlığı elan olunur. Yəni Uruz bəyin II, IV, XI boydan ke­çən status də­yişmələri bu boyda stabil statusda meydana çı­xır. Uruzun xa­qanlığı elan edilir. Aydındır ki, öncə Aruz buna qar­şıdır. Aru­zun bu mərasimdə iştirakı təmin edilmir. Lakin diq­qətlə müşa­hidə etdikdə aydın olur ki, elə mənəvi səviyyəni təm­sil edən Dədə Qorqud da bu addımı qəbul etmir. Bunun üçün biz DQK-nin müqəddiməsinə qayıdaraq təkrarən qeyd edi­rik ki, Dədənin-xanlığın geriyə dönməsini və yaxud dö­nə­cə­yini deməsi “Axır zəmanda xanlıq gerü – Qayıya dəgə, kim­sənə əllərindən almı­ya” (97, 31) ifadəsi Ali iyerarxik pil­lə­nin zirvəsinin Oğuz ritua­lına uyğun – Bozoqların xeyrinə tu­tulmasının gərəkliliyini bəyan etməsidir. Hətta “kimsənə əl­lə­rindən almıya” deməklə növbəti mərhələdə yenə də ha­ki­miy­yətin Bozoqlardan alınaca­ğına və yaxud buna cəhd edi­lə­cə­yinə narahatlıq keçirən Dədə aydın mövqe nümayiş etdirir. Məhz gələcəkdə (XII boyda) Qazanın tutduğu mövqeyə qarşı ri­tual gələnək əsasında narazı olduğunu nümayiş etdirən Dədə Qor­qud bu səbəbdən “Uruzun xaqan elan olunması” ritualına də­vət olunmur, yaxud da özü bu dəvətdən imtina edir. Eyni za­manda onu deyək ki, Əbülqazi mənqəbəsində Dədə Qor­qu­dun Qayı boyundan olması haqqın­dakı bilgilər də (60, 74, 77) bu baxımdan bu faktın dəqiqliyini daha da artırır. Təbiidir ki, Də­də Qorqudun Qayı, yaxud DQK-də göstərildiyi kimi Bayat bo­yundan olması onun bu mərasimə çağrılmaması üçün ye­tər­li səbəb ola bilər. Çünki Qayı və Bayat boyu Bozoq boyları ola­raq Dış Oğuza daxildir. Məhz Dış Oğuz da bu yəğmada Qa­zan xan tərəfindən dışlanıb kənara qoyulur. Lakin mətnə dü­şən müqəddimə mühakiməsi, Ata statusunun daşıyıcısınin qə­tiy­yətli mövqeyi bu yəğmaya onun nə üçün çağrılma­ma­sı­nın əsl mahiyyətini aşkarlayır. Hətta Qazan xan mənəvi sə­viy­yə­nin vacibliyini unudub siyasi səviyyənin etalon­luğunu əsas gö­türür. Aruzun Beyrəyi öldürməsi Qazan xana mə­nəvi sə­viy­yə­ni bərpa etməsi üçün ən ciddi sosial-kütləvi əsas verir. Əks təq­dirdə Qazan xan daha aqressiv tərəf kimi anti­qəhrəman du­ru­muna düşmək məcburiyyəti qarşısında qalıb bü­tün Oğuz bir­liyinin parçalayıcı faktoru kimi xan statusunun funksional əsas­larından məhrum ola bilərdi.

Qazan xan obrazının ritual-mifoloji strukturunun II, IV, XII boylarda bu istiqamətdə təhlil olunması heç də o nəticəni or­taya çıxarmır ki, yalnız Uruzun xaqan olması uğrunda mü­ba­rizə bu əsası təşkil edir. Bu süjetüstü və süjetaltından aş­kar­lan­mış yalnız bir mətnaltı süjet aprobasiyasıdır. Qazan xan ob­razının oğuz epik ənənəsində, əsasən də DQK-də müxtəlif mi­foloji-ritual səviyyəsi diqqət çəkdiyimiz kimi “xan tə­yin­lə­ri” kompleksində daha əhatəli şəkildə aşkarlan­mışdır. Oğuz mi­finin paradiqması kimi Qazan xan obrazının ritual-mifoloji struk­turu elə Oğuz ritual-mifoloji strukturunun tərkib his­sə­si­dir.



NƏTİCƏ
Tədqiqatın məqsədi adından göründüyü kimi oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazının mifoloji strukturunun açıqlan­masıdır. Məqsədimiz Qazan xan obrazının oğuz epik ənənə­sində əhəmiyyətli yerini aydınlaşdırmaq, Qazan xan obrazının oğuz epik ənənəsində davamiyyətli yer tutan mənbələrdə (ta­rixi, mənqəbə, epik) əsas obraz olaraq digər obrazlarla müna­si­bət çevrəsini müəyyənləşdirmək və Oğuz dünyagörüşünü özün­də cəmləyən vahid mifoloji sistemin Qazan xan obrazının mifoloji strukturunu təşkil etməsini aşkarlamaq olmuşdur. Oğuz epik ənənəsi deyildikdə uzunmüddətli bir tarixi proses yaşamış oğuzların fərdi və ictimai münasibətlər sistemində ifadə olunan epik mənbələrin ardıcıllığı nəzərdə tutulur ki, bu sıraya yalnız bədii örnəklər və mənqəbələr daxildir. Tarixi mənbələr isə yalnız bu istiqamətdə əlavə bilgi cəlb etmək üçün istifadə olunur. Məlumdur ki, bu mənbələr sırasında əldə olan və olmayan oğuznamələr əksəriyyət təşkil edir. Çünki bir qayda olaraq Oğuz mühitinə və yaşantı sferasına aid olan bütün əsərlər elmi-metodoloji baxımdan oğuznamə adlanır. Təbiidir ki, yalnız bədii əsərlər deyil, həmçinin mənqəbələr də bu cərgəyə aiddir. Oğuz epik düşüncəsində əsas yer tutan əsərlər arasında ənənəvi olaraq “Kitabi-Dədə Qorqud”, F.Rəşidəddinin “Cəmi ət-təvarix” (tarixlərin cəmi) əsərindən çıxarılıb “Oğuz­namə” adını almış oğuzlarla bağlı hissələr, Ə.Bahadır xanın “Şəcəreyi-Tərakimə” (Türkmənlərin şəcərəsi) əsəri, uyğurca “Oğuz Kağan” dastanı, Yazıçıoğlu Əlinin “Təvarixi-ali Səl­cuq” əsərində olan oğuznamə parçaları, “Əmsali-Məhəm­mə­də­li” və digər oğuznamələr vardır. Lakin bizim məqsədimiz tarixi əsər yazmaq olmadığından daha çox bədii-epik nümunələri tədqiqata cəlb etmək olmuşdur ki, bunların da içərisində ən əhəmiyyətli yeri “DQK” tutur, digər oğuznamələr isə vasitəçi rolunda çıxış edir.

Qazan xan obrazının bir obraz olaraq əsasən “DQK” də yer tutması obraz arealını istər süjet, istərsə də mətn strukturu səviyyəsində izləmək baxımından yenə də əsas olaraq mən­qəbələrdə deyil, DQK-nin əsasında təhlil etmək zərurəti do­ğurur. Çünki mənqəbələr Qazan xan obrazını əhatəli şəkildə diqqətdə saxlamağa imkan vermir. Elə bu baxımdan da mən­qəbə bilgiləri DQK-dəki obrazı daha geniş səviyyədə səciy­yələndirmək üçün yardımcı funksiya daşıyır.

Qazan xan obrazının tarixi səviyyəsi araşdırmada yalnız ona görə geniş yer almamışdır ki, mövzumuz obrazın epik-mifoloji səviyyəsi ilə bağlıdır. Eyni zamanda obrazın tarixi prototip kimi araşdırılması həm də ona görə əhatəli şəkildə diqqət çəkmir ki, biz obrazın tarixiliyinə etolon səviyyədə yanaşmağın tərəfdarı deyilik. Çünki obraz bütün hallarda epik hadisə olduğu üçün burada tarix salnamə səviyyəsində rol oynamır, yalnız tarixdə mövcud olmuş şəxsin müəyyən key­fiyyətləri yaradıcı şəxsin fərdi baxışları əsasında obrazda müəy­yən qədər özünə yer ala bilir. Hətta bir obrazın bir şəxsin prototipi kimi götürülməsi müəyyən hallarda mümkün olmur. Bir obrazda bir neçə tarixi şəxsin statusları və şəxsi keyfiyyətləri cəmlənmiş də ola bilir. Elə bu baxımdan da obrazın tarixi məntiqi anaxron yaratmış olur, tarixi xrono­logiya pozulur. Araşdırmamızda olan Qazan xan obrazı da eyni istiqamətdə izlənilə bilər.

Obrazın epik-mifoloji səviyyəsi elə bu obrazın bütöv­lükdə təsviri və struktur səviyyədə tədqiq olunmasına kifayət qədər imkan verir. Biz qeyd etmişdik ki, Qazan xan obrazı oğuz epik ənənəsində bir-birinə sinxron və diaxron şəkildə bağlı olan üç əsas obrazdan (Oğuz, Qorqud, Qazan) biridir. Əgər bu obrazlardan hər hansı biri olmazsa, oğuz epik ənənəsi sistemliliyini və statikliyini itirmiş olar. Sanki türk mifoloji strukturunun üçlük dünya modelinin Oğuz mifoloji siste­mində obraz şəkillənməsi olan bu ana obraz üçbucağı bütün Oğuz epik və mifo­loji sistemini zəncirvari həlqə kimi öz ətrafında cəmləmişdir. Qazan xan obrazı mifoloji baxımdan da arşdırıldıqda yalnız epik mətndən bu sistemə daxil ola bilmək məcburiyyəti olduğu üçün obrazın həm epik, həm mifoloji səviyyələri araşdırmaya cəlb olunur. Daha doğrusu, oğuz epik ənənəsinə və yaxud Oğuz kompleksinə daxil olan mətnlər bir-birinə qarışmış şəkildə diqqət çəkir. Mif epikləşir, epik olan isə mifləşir. Yəni bu kompleksin mətnləri diqqətlə araş­dırıldıqda bu vacib elementlər bir-birinə bağlı olur və mifoloji baxımdan araş­dırma tələb edir. Əgər bu mətndə mif üzdə deyilsə, bu mifin olmamasından xəbər vermir, mifin alt laylarda gizli qalmasından xəbər verir. Elə bu səbəbdən də ənənəvi-təsviri metodla bərabər struktur-semiotik metod tələbatı da meydana çıxır. Tədqiqatda bu istiqamətdə də araş­dırma aparmaq ehtiyacı diqqət çəkdiyi­miz yanaşma tərzindən meydana gəlmişdir. Qazan xan obrazı oğuz epik ənənəsində ən geniş səviyyədə DQK-də kodlaşdırılmış “Qazan xan təyinləri” vasitəsilə epik ənənəyə səpələnib başdan-başa epik, mifoloji sistemi struktur və süjet səviyyəsində öz içərisinə alır. “Ulaş oğlı” olması ilə Qazan xan obrazının övladlığı təzahür edirsə, “Xan Uruzun ağası” olması ilə atalığı izlənilir. “Bayındır xanın göygüsi” olması ilə kürəkənliyi və ərliyi işarələnirsə, “Tülu quşun yavrısı”, “Amit soyının aslanı” və s. olması ilə Oğuz məişətinin və idarəçiliyinin bütün səviyyələri işarələnir. Hər təyin bütün oğuz epik ənənəsini başdan-başa gəzir, hətta bu ənənədən kənara çıxıb ümumtürk kontekstində də iştirak edə bilir (“Altay dastanı”, “Şan qızı” dastanı və s.). Bu təyinlər semantik cərgə yaradıb funksionallaşır və ayrı-ayrı səviyyələri məna və anlam baxımından özündə cəmlə­yərək Qazan xan kompleksi yaradır. Elə bu baxımdan da tədqiqat işi ən geniş səviyyədə bu təyinlər üzərində qurulub oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazının ən müxtəlif tə­rəflərinin aşkara çıxarılmasında əhəmiyyətli rol oynayır.

Qazan xan obrazının ritual-mifoloji səviyyəsi “xan öyüncləri” adlandırdığı­mız təyinlər vasitəsilə işıqlandırılsa da, bu səviyyənin tamamlanması üçün əlavə bir fəsilə ehtiyac hiss etdiyimizdən araşdırmanı bu istiqamətdə aparmağı lazım bilmişik. Beləliklə, Qazan xan obrazını bu tədqiqat işində aşağıdakı kimi təsnif etmək zərurəti meydana çıxır:

1. Qazan xan obrazı oğuz epik ənənəsini təşkil edən üç əsas obrazdan biri kimi bərabərhüquqlu obrazdır.

2. Qazan xan obrazı oğuz mifinin paradiqmasıdır.

3. “Qazan xan təyinləri” funksionallaşaraq oğuz epik ənənəsinin müxtəlif laylar təşkil edən semantemlərinə çev­rilmişdir.

4. Qazan xan obrazı ritual-mifoloji struktura malikdir.

5. Qazan xan obrazının epik-mifoloji səviyyələri bir-birinə kontaminasiya edilmişdir.

6. Qazan xan obrazının tarixi səviyyəsinin tədqiqat işində nə üçün geniş səviyyədə işıqlandırılmamasının səbəb­ləri aydınlaşdırılmışdır.

Son olaraq onu da qeyd edək ki, oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazının mükəmməl obraz olaraq diqqət çəkməsi onu göstərir ki, bu mövzu qapanmamış qalır və Qazan xan obrazı neçə-neçə gələcək tədqiqat işinin mövzusu olacaqdır.



ƏDƏBİYYAT
Azərbaycan dilində

  1. Abdulla B. “Kitabi-Dədə Qorqud” da quşlar / “Kitabi-Dədə Qorqud”

(məqalələr toplusu). Bakı: Elm, 1999, s. 60-66

2. Abdullayev B. “Kitabi-Dədə Qorqud”un poetikası. Bakı: Elm, 1999, 224 s.

3. Abdulla B. Dəli Domrul “Kitabi-Dədə Qorqud”da və qorqudşünaslıq­da. Bakı: Təhsil, 2002, 60 s.

4. Abdulla B. “Kitabi-Dədə Qorqud”da rəng simvolikası. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 128 s.

5. Abdulla B. Salur Qazan ( tarix, yoxsa mif...). Bakı: Ozan, 2005, 223 s.

6. Abdulla K. Gizli Dədə Qorqud. Bakı: Yazıçı, 1991, 152 s.

7. Abdulla K. Sirr içində dastan və yaxud gizli Dədə Qorqud – 2. Bakı: Elm, 1999, 288 s.

8. Abdulla K. Mifdən Yazıya və yaxud gizli Dədə Qorqud. Bakı: Mütərcim, 2009, 376 s.

9. Abid Ə. Türk el ədəbiyyatına baxış. “Oğuznamə” // “Dan ulduzu” jur., 1929, № 5, s. 16-22, 30-33; № 8, s. 18-30

10. Abid Ə. Əşirət dövründəki Azərbaycan ədəbiyyatına dair vəsiqələr // “Azərbaycanı öyrənmə yolu” məcmuəsi, 1930, № 3, s. 48-53

11. Abid Ə. Qorqud kimdir? // “Azərbaycan” jur., № 9, s. 7-12

12. Abid Ə. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 285 s.

13. Acalov A. Dəli Domrul boyunun kökləri və mifoloji simvolikası / Azərbaycan filologiyası məsələləri. Bakı: Elm, 1983, s. 222-237

14. Acalov A. Azərbaycan folklorşünaslığının bəzi episte­moloji problemləri / “Azərbaycan folklorşünaslığı məsələləri” (Nizami ad. Ədəbiyyat İnstitutu Gənc Alimlər Şurası konfran­sının materialları). Bakı, Elm, 1989, s. 3-12

15. Adilov M. Niyə belə deyirik? Bakı: Azərnəşr, 1982, 238 s.

16. Adilov M. Qanadlı sözlər. Bakı: Yazıçı, 1988, 439 s.

17. Anar. Dünya bir pəncərədir. Bakı: Gənclik, 1986, 536 s.

18. Araslı H. “Kitabi-Dədə Qorqud” (müqəddimə) / Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı: Azərnəşr, 1939, s. 3-15

19. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. 4 cilddə, I cild. Tərtib edən Orucov Ə. Redaktoru Ə.Cəfər. Bakı: Azərbaycan Elmlər Akademiyası nəşriyyatı, 1964, 595 s.

20. Azərbaycan ədəbiyyatı inciləri (nağıllar). Tərtib edən N.Seyidov. Bakı: Yazıçı, 1985, 505 s.

21. Azərbaycan folkloru antologiyası. I cild. Naxçıvan folkloru. Tərtib edənlər: T.Fərzəliyev, M.Qasımlı. Bakı: Sabah, 1994, 388 s.

22. Azərbaycan folkloru antologiyası. III cild. Göyçə folk­loru. Toplayanı, tərtib edəni və ön sözün müəllifi H.İsmayılov. Bakı: Səda, 2000, 767 s.

23. Azərbaycan folkloru antologiyası. VII cild. Qaraqo­yun­lu folkloru / Toplayıb tərtib edənlər: H.İsmayılov, Q. Süley­manov. Bakı: Səda, 2002, 463 s.

24. Azərbaycan folkloru antologiyası. VIII cild. Ağbaba folkloru. Toplayıb tərtib edənlər: H.İsmayılov, T.Qurbanov. Bakı: Səda, 2003, 475 s.

25. Azərbaycan folkloru antologiyası. XII cild. Zəngəzur folkloru. Toplayıcılar: V.Nəbioğlu, M.Kazımoğlu, Ə.Əsgər. Bakı: Səda, 2005, 463 s.

26. Azərbaycan folkloru antologiyası. XIV cild. Dərbənd folkloru. Toplayıcılar: H.İsmayılov, S.Xurdamiyeva. Tərtib edən­lər: H.İsmayılov, T.Orucov. Bakı: Səda, 2006, 429 s.

27. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10 cilddə. II cild. Bakı: 1978, 592 s.

28. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10 cilddə. V cild. Bakı: 1981, 592 s.

29. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10 cilddə. VII cild. Bakı: 1983, 624 s.

30. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10 cilddə. VIII cild. Bakı: 1984, 608 s.

31. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10 cilddə. IX cild. Bakı: 1986, 624 s.

32. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. 10 cilddə. X cild. Bakı: 1987, 608 s.

33. Bayat F. Oğuz epik ənənəsi və “Oğuz kağan” dastanı. Bakı: Sabah, 1993, 194 s.

34. Bayat F. Advermə / Dədə Qorqud kitabı. Ensiklopedik lüğət. Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, s. 9-11

35. Bayat F. Alp / Dədə Qorqud kitabı. Ensiklopedik lüğət. Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, s. 23-25

36. Bayat F. Oğuznamə (lər) / Dədə Qorqud kitabı. Ensik­lopedik lüğət. Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, s. 255-274

37. Bayat F. Türk dini-mifoloji sistemində Tanrı / Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər. XVII kitab. Bakı: Səda, 2005, s. 70-106

38. Bəydili (Məmmədov) C. Övliya Qorqut Ata // “Azər­baycan” jur., 1999, № 9, s. 172-176

39. Bəydili (Məmmədov) C. Qorqut Atanın advermə funksiyası / Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər. X kitab. Bakı: Səda, 2001, s. 29-39

40. Bəydili (Məmmədov) C. “Qorqut” adının ölümdən qaç­ma motivi ilə bağlılığı // “Dədə Qorqud” jur., № 1, Bakı: Səda, 2001, s. 27-34

41. Bəydili (Məmmədov) C. Türk mifoloji sözlüyü. Bakı: Elm, 2003, 418 s.

42. Bəydili (Məmmədov) C. Qorqut Ata / Dədə Qorqud ki­tabı. Ensiklopedik lüğət. Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, s. 221-229

43. Bəydili (Məmmədov) C. Tanrı / Dədə Qorqud kitabı. Ensiklopedik lüğət. Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, s. 316-318

44. Bəydili (Məmmədov) C. Türk esxatoloji düşüncəsi və Də­də Qorqut / “Qloballaşma və Azərbaycan mədəniyyəti” II Res­pub­lika elmi-praktiki konfransının materialları. Bakı: 2004, s. 71-78

45. Bəydili (Məmmədov) C. Türk mifoloji obrazlar sistemi: struktur və funksiya. Bakı: Mütərcim, 2007, 272 s.

46. Cəfərov N. Azərbaycan xalqının şah əsəri // “Azər­baycan” jur., №9, 1998, s. 4-6

47. Cəfərov N. Türk epik təfəkkürü və “Kitabi-Dədə Qorqud” / “Kitabi-Dədə Qorqud” - 1300. Filoloji araşdırmalar. IX kitab. Bakı: AAMM, 1999, s. 80-91

48. Cəfərov N. “Kitabi-Dədə Qorqud”da islama keçidin poetikası. Bakı: Elm, 1999, 54 s.

49. Cəfərov N. Eposdan kitaba. Bakı: Maarif, 1999, 220 s.

50. Cəfərov N. Azərbaycanşünaslığa giriş. Bakı: AzAtaM, 2002, 600 s.

51. Cəmşidov Ş. “Kitabi-Dədə Qorqud”. Bakı: Elm, 1977, 231 s.

52. Cəmşidov Ş. “Kitabi-Dədə Qorqud”u vərəqləyərkən (monoqrafiya) Bakı: Gənclik, 1969, 100 s.

53. Cəmşidov Ş. “Kitabi-Dədə Qorqud” (Tarixi, coğrafi, tekstoloji tədqiq və Drezden əlyazmasının dürüstləşdirilmiş elmi mətni). Bakı: Elm, 1999, 678 s.

54. Dədə Qorqud dünyası (məqalələr toplusu). Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, 239 s.

55. Dədə Qorqud jur., / Elmi-ədəbi toplu. II (7). Bakı: Səda, 2003, 185 s.

56. “Dədə Qorqud” jur., / Elmi-ədəbi toplu. IV (29). Bakı: Nurlan 2008, 203 s.

57. Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. I hissə. Bakı: Maarif, 1979, 268 s.

58. Elladanın qəhrəmanları. Buraxılışa məsul: Güləliyev Ə. Bakı: Öndər Nəşriyyat, 2004, 150 s.

59. Əbdurrəşid əl-Bakuvi. Abidələrin xülasəsi və qüdrətli hökmdarın möcüzələri / Ərəbcədən tərcümə edən Z.Bünyadov. Bakı: Şur, 1992, 174 s.

60. Əbülqazi Bahadır xan. Şəcərei-Tərakimə (Türk­mən­lərin soy kitabı) / Rus dilindən tərcümə edən, ön söz və gös­təricilərin müəllifi və biblioqrafiyanın tərtibçisi İ.M.Osmanlı. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası NPB, 2002, 146 s.

61. Əbubəkr Tehrani. Kitabi-Diyarbəkriyyə / Fars dilindən tərcümə edən, ön söz və şərhlərin müəllifi R.Şükürova. Bakı: Elm, 1998, 336 s.

62. Əliyev K. “Dəli Domrul” boyu eposun strukturunda tə­sadüfdür, yoxsa zərurət? // “Dədə Qorqud” jur., № 4, Bakı: Səda, 2002, s. 14-25

63. Əliyev K. “Dədə Qorqud” eposunda Çoban oğlu Təpəgöz // “Dədə Qorqud” jur., № 4, Bakı: Səda, 2006, s. 28-36

64. Əliyev K. “Dədə Qorqud” eposunun poetikasında Ba­yın­dır xanın nəvəsi Uruz // “Dədə Qorqud” jur., № 4, Bakı: Nurlan, 2007, s. 32-40

65. Əliyev K. “Dədə Qorqud” eposunun poetikasında Dirsə xan oğlu Buğac // “Dədə Qorqud” jur., № 2, Bakı: Nurlan, 2008, s. 13-18

66. Əliyev R. “Dəli Domrul” boyunun mifoloji strukturu // ADPU-nun Elmi xəbərləri, 2006, № 3, s. 143-149

67. Əlizadə S. Əski Azərbaycan yazısı. Bakı: Bakı Uni­versiteti Nəşriyyatı, 1993, 141 s.

68. Ərəb və fars sözləri lüğəti. Tərtibçilər: Zərinəzadə H.H, Abdullayev B.T. Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nəş­riyyatı, Bakı: 1966, 1036 s.

69. Əsgər Ə. Ölən etnosun ədəbi irsi // “Dədə Qorqud” jur, № 1, Bakı: Səda, 2001, s. 49-53

70. Əsgər Ə. Ədəbiyyat tarixinə etnosiyasi yanaşma və oğuz xalqları ədəbiyyatı // “Dədə Qorqud” jur., № 1, Bakı: Səda, 2002, s. 106-113

71. Əsgər Ə. Şifahi epik mətn, onun ifası və yazıya alınması kontekstində “Kitabi-Dədə Qorqud” / “Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə” III uluslararası folklor konfransının materialları. Bakı: Səda, 2005, s. 121-135

72. Əsgər Ə. Oğuznamələr və Rəşidəddin Oğuznaməsi / “Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə” V uluslararası folklor konfransının materialları. Bakı: Səda, 2007, s. 186-194

73. Əsgər Ə. Oğuznamələrdə müsəlman-oğuz və oğuzna­mələrin yaranması problemi / Azərbaycan şifahi xalq ədə­biyyatına dair tədqiqlər, XXVI kitab. Bakı: Səda, 2007, s. 24-37

74. Füzuli M. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1988, 386 s.

75. Gəncəvi N. Sirlər xəzinəsi / Filoloji tərcümə, izah və lüğət R.Əliyevindir. Bakı: Elm, 1981, 247 s.

76. Gəncəvi N. Yeddi gözəl. Filoloji tərcümə Əliyev R, Bakı: Elm, 1983, 356 s.

77. Gəncəvi N. İskəndərnamə (Şərəfnamə) / Filoloji tərcümə, izahlar və qeydlərin müəllifi Q.Əliyev. Bakı: Yazıçı, 1983, 648 s.

78. Hacıyev A. “Dədə Qorqud kitabı”: oxunuşlar, açımlar. Bakı: Elm, 2007, 215 s.

79. Hacıyev T. “Kitabi-Dədə Qorqud” ədəbi-bədii abidə kimi / “Kitabi-Dədə Qorqud – 1300” respublika elmi kon­fran­sının tezisləri (25-26 may 1999). Bakı: Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 1999, s. 5-6

80. Hacıyev T. Dədə Qorqud: dilimiz, düşüncəmiz. Bakı: Elm, 1999, 216 s.

81. Hacıyev T. “Dədə Qorqud kitabı” Oğuz tarixinin yazılı dərsliyi kimi (yaxud: dastanımızın həcmi haqqında) // “Dədə Qorqud” jur., № 1, Bakı: Səda, 2001, s. 9-24

82. Hacıyev T. Bir daha Qorqudun kimliyi haqqında // “Dədə Qorqud” jur., № 2, Bakı, Səda, 2002, s. 3-25

83. Hacıyev T. “Dədə Qorqud dünənimizin keçmişidir” // “Dədə Qorqud” jur., № 2, Bakı: Səda, 2004, s. 12-16

84. Hacıyev T. Mikayıl Baştunun “Şan qızı dastanı” və poetikası. Bakı: Təhsil, 2005, 310 s.

85. Xəlil A. “Dədə Qorqud kitabı”nın semiotik strukturu / Türk Xalqlarının Edebi Geçmişi: Türk Destanları. Uluslararası Sempozyum. Bakı: Qafqaz Universiteti Nəşriyyatı, 2004, s. 268-270

86. Xəlil A. “Dədə Qorqud kitabı”nda arxaik ritualla bağlı motivlər // “Dədə Qorqud” jur., № 12, Bakı: Səda, 2004, s.44-48

87. Xəlil A. Əski türk savlarının semiotikası. Bakı: Səda, 2006, 164 s.

88. Xəlilov P. “Kitabi-Dədə Qorqud” – İntibah abidəsi. Bakı: Gənclik, 1993, 176 s.

89. Kamal (Rəsulov) R. “Kitabi-Dədə Qorqud”un poeti­kası (metaforik arxetiplər): Fil. elm. nam. ...dis. avtoref. Bakı: 1995, 21 s.

90. Kamal R. “Kitabi-Dədə Qorqud”: arxaik ritual seman­tikası. Bakı: Elm, 1999, 72 s.

91. Kaşqari M. Divani-luğatit-Türk / Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan R.Əskər. 4 cilddə, III cild. Bakı: Ozan, 2006, 400 s.

92. Kazımoğlu M. “Dədə Qorqud kitabı”nda dəli obrazı // “Dədə Qorqud” jur., № 3, Bakı:Səda, 2004, s. 22-39

93. Kazımoğlu M. Qazan xan və Molla Nəsrəddin, yaxud mif və antimif // “Dədə Qorqud” jur., № 2, Bakı: Səda, 2006, s. 3-11

94. Kazımoğlu M. “Bamsı Beyrək” boyunda yalançı adaxlı // “Dədə Qorqud” jur., № 3, Bakı: Səda, 2006, s. 16-22

95. Kitabi-Dədə Qorqud (latın əlifbasında) / Redaktoru H.Araslı. Bakı: Azərnəşr, 1939, 178 s.

96. Kitabi-Dədə Qorqud / Tərtib edən H.Araslı. Bakı: Gənclik, 1977, 184 s.

97. Kitabi-Dədə Qorqud / Müqəddimə, tərtib və transkripsiya F.Zeynalov və S.Əlizadənindir. Bakı: Yazıçı, 1988, 265 s.

98. Kitabi-Dədəm Qorqud (əla lisane-taifeyi-Oğuzan) / Tərtib edən Ş.Cəmşidov. Bakı: 1995, 174 s.

99. Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası. İki cilddə. I c. Bakı: Yeni Nəşrlər Evi, 2000, 624 s.

100. Kitabi Dədə Qorqud Ensiklopediyası. İki cilddə. II cild. Bakı: Yeni Nəşrlər Evi, 2000, 567 s.

101. Koroğlu / Nəşrə hazırlayanı M.H.Təhmasib. Bakı: Gənclik, 1982, 328 s.

102. Koroğlu X. Oğuz qəhrəmanlıq eposu. Bakı: Yurd, 1999, 244 s.

103. Qafarlı R. Mif, əfsanə, nağıl və epos (şifahi epik ənənədə janrlararası əlaqə). Bakı: ADPU nəşri, 2002, 758 s.

104. Qeybullayev Q. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, 248 s.

105. Qurani-Kərim. Tərcümə edənlər: Bünyadov Z. Məmmədəliyev V. Bakı: Azərnəşr, 1992, 711 s.

106. Markiş S. Prometey əsatiri. Tərcümə edən L.Mah­mudova. Bakı: Gənclik, 1969, 57 s.

107. Məmmədli H. Dədəm Qorqud gəzən yerdi bu yerlər (məqalələr məcmuəsi). Bakı: Elm, 1999, 330 s.

108. Mənzum Oğuznamə / Qədim turkcədən çevirən və ön sözün müəllifi İ.M.Osmanlı. Bakı: Ulu, 2005, 84 s.

109. Oğuznamə / Tərtib edəni, müqəddimə, lüğət və şərhlərin müəllifi Samət Əlizadə). Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 216 s.

110. Oğuznamələr / İşləyib çapa hazırlayanlar: K.V.Nəri­ma­noğlu və F.Uğurlu. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1993, 94 s.

111. Ögel B. Böyük Hun imperiyası. I kitab. Bakı: Gənclik, 1992, 408 s.

112. Ögəl B. Türk mifologiyası. I cild, / Türk dilindən çevirən R.Əskər. Bakı: MBM, 2006, 606 s.

113. Rəcəbov Ə. Məmmədov Y. Orxon-Yenisey abidələri. Bakı: Yazıçı, 1993, 392 s.

114. Rəsulov Ə.A. Rüstəmov R.Ə. Türk dili. Bakı: Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 1991, 214 s.

115. Rəşidəddin F. Oğuznamə / Fars dilindən tərcümə, ön söz və şərhlərin müəllifi R.M.Şükürova. Bakı: Azərbaycan Dövlət NPB, 1992, 72 s.

116. Rəşidəddin. Oğuznamə / Anadolu türkcəsindən Azərbaycan dilinə çevirən, ön söz və göstəricilərin müəllifi və biblioqrafiyanın tərtibçisi İ.M.Osmanlı. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası NPB, 2003, 108 s.

117. Rustaveli Ş. Pələng dərisi geymiş pəhləvan / Tərtib edib çapa hazırlayan D.Əliyeva, tərcümə edən Ə.Cavad. Bakı: Elm, 1987, 206 s.

118. Rzasoy S. Oğuz mifinin paradiqmaları. Bakı: Səda, 2004, 200 s.

119. Rzasoy S. Oğuz mifi və Oğuznamə eposu. Bakı: Səda, 2007, 181 s.

120. Rzasoy S. Mifologiya və folklor: nəzəri-metodoloji kontekst. Bakı: Nurlan, 2008, 188 s.

121. Rzasoy S. Oğuz mifologiyası. Bakı: Nurlan, 2009, 363 s.

122. Sabir M.Ə. Hophopnamə. Bakı: Yazıçı, 1992, 558 s.

123. Seyidov M. Azərbaycan mifik təfəkkürünün qaynaqları. Bakı: Yazıçı, 1983, 326 s.

124. Seyidov M. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən. Bakı: Yazıçı, 1989, 496 s.

125. Seyidov M. Qam-Şaman və onun qaynaqlarına ümumi baxış. Bakı: Gənclik, 1994, 232 s.

126. Sössür F. Ümumi dilçilik kursu. Bakı: BDU nəşr., 2003, 408 s.

127. Sümər F. Oğuzlar. Bakı: Yazıçı, 1992, 429 s.

128. Tapmacalar / Toplayıcı və tərtibçi N.Seyidov. Bakı: Elm, 1977, 225 s.

129. Təhmasib M.H. Azərbaycan xalq dastanları (orta əsrlər). Bakı: Elm, 1972, 400 s.

130. Təhmasib M. Məqalələr / Tərtib edən Cəfərli M. Əliyev O. Bakı: Elm, 2005, 218 s.

131. Vəliyev İ. Azərbaycan mifik təfəkküründə sehrli quşlar // “Dədə Qorqud” jur., № 1, Bakı: 2005, s. 42 - 53
Türk dilində

132. Bayat F. Türk Mitolojik Sistemi. Cilt 1. İstanbul: Ötüken, 2007, 380 s.

133. Bayat F. Türk Mitolojik Sistemi. Cilt 2. İstanbul: Ötüken, 2007, 368 s.

134. Caferoğlu A. Dedem Korkut hikayelerinin Antroponim Yapısı // Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, Belleten, Ankara, 1959, s. 59-80

135. Duymaz A. Bir Destan Kahramanı Salur Kazan. İstanbul: 1997, 221 s.

136. Ercilasun A.B. Dede Korkut Destanı ile Oğuz Destanı Arasındakı Münasibetler // TDAY Belleten-1986. Ankara: 1994, 17 s.

137. Ergin M. Dede Korkut Kitabı. Ankara: 1958, 251 s.

138. Gökalp Z. Türk töresi. İstanbul: Türk Kültür Kurumu, 125 s.

139. Gökyay O.Ş. Dedem Korkudun kitabı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1973, 1018 s.

140. Gökyay O.Ş. Dedem Korkutun Kitabı. İstanbul: 2000, 3589 s.

141. Kırzıoğlu M.F. Dede Korkut Oğuznameleri. I kitab. Ata­türk Kültür Merkezi Başkanlığı. Maltepe-Ankara: 2000, 224 s.

142. Ögel B. Türk mitolojisi, II cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, 610 s.

143. Özgür Can. Kitabül-Hayl / Memlük Kıpçaqçası İle Yazılmış İlk Türk At və Atçılıq Eserinin Paris Yazması. İstanbul: Çantay, 2002, 148 s.

144. Sümer F. Oğuzlar / İslam Ansiklopedisi. 9. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1988, s. 378-387

145. Toğan Z.V. Oğuz destanı. Reşideddin Oğuznamesi, tercüme ve tehlili. İstanbul: 1972, 200 s.

146. Yörükan Yusif Ziya. Müslümanlıktan evvel türk dinleri – şamanizm. Ankara: Yol yayınları, 2005, 221 s.


Türkmən dilində

147. Abulqazı. Şejerei terakime. Aşqabat: 1992, 74 s.

148. Bekmıradov A. Andalıp xem Oquznamaçılık dəbi. Aşqabat: Ilım, 1987, 121 s.

149. Salar Baba. Oquz ve övlad ve etba ve bakı-ye etrak tarıxı. Aşqabat: Türkmenistan, 1992, s. 95-119



Rus dilində

150. Агаджанов С.Г. Государство сельджукидов и Средняя Азия в XI-XII в.в., Москва: Наука 1991, 241c.

151. Араслы Г. Мотивы азербайджанского народного эпоса «Деде Коркуд» в творчестве Низами. Москва: 1960, 21c.

152. Бадалов Р. Правда и вымысел героического эпоса. Баку: Элм, 1983, 154 с.

153. Бартольд В.В. Турецкий эпос и Кавказ / Книга моего Деда Kоркуда. Огузский героический эпос. Пeревод В.В.Бартольда. Москва-Ленинград, 1962, с. 109-120

154. Бартольд В.В. Книга моего Деда Коркуда. Огузский героический эпос / Пер. ак. В.В.Бартольда. Баку: ЙНЕ «XXI», 1999, 320 с.

155. Басилов В.Н. Культ святых в исламе. Москва: Мысль, 1970, 144 с.

156. Басилов В.Н. Коркут / Мифы народов мира. В 2-х томах. Том 2. Москва: Советская энциклопедия, 1982, с. 5

157. Басилов В.Н. Мифы народов мира. В 2-х томах. Том 2. Москва: Изд. “Советская энциклопедия”, 1982, с. 659

158. Бухари Хафиз-и Таныш. Шараф-намайи шахи (Книга шахской славы) / Пер. с персидс., введ., прим. и указатели М.А.Салахетдиновой. Часть 1. Москва: Наука, 1983, 543 с.

159. Жирмунский В.М. Народный героический эпос. Сравнитьельно-исторические очерки. Москва-Ленинград: Наука, 1962, 581 с.

160. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Ленинград: Наука, 1974, 727 с.

161. Короглы Х. Взаимосвязи эпоса народов Средней Азии, Ирана и Азербайджана. Москва: Наука, 1983, 336 с.

162. Липец Р.С. Образ батыра и его коня в тюрко-монголъском эпосе. М., 1984, 263 с.

163. Пропп В.Я. Исторические корни волшебной сказ­ки. Ленинград: Изд. Ленинградского университета, 1986, 365 с.

164. Рашид-ад-Дин Ф. Сборник летописей. Т. 1-3, М.-Ленинград: АН СССР, 1946-1960, 903 c.

165. Рашид ад-Дин Ф.Огузнаме / Перевод с персидс., комм., прим. и указатели Р.М.Шукуровой. Баку: Элм, 1987, 127 с.

166. Халил А.С. О проблематике письменности и жанрого состава огузского эпоса (на материале «Книги Деде Коркута») // Тюркологический сборник. Вып. II, Материалы международной тюркологической конференции «Языки и литература тюркских народов: история и современность». Елабуга: 2004, с. 227-234 

167. Халипаева И. Мифологическая проза кумыков. Исследование и тексти. Махачкала: Издат. Даггоспе­дин­ститута, 1994, 211 с.

168. Якубовский А.Ю. “Китаб-и Коркут” и его зна­чение для изучения туркменского общества в эпоху раннего средневековья / Книга моего Деда Коркуда. Огузский ге­роический эпос. Перевод В.В.Бартольда. Баку: ЙНЕ XXI, 1999, с. 127-135



İnternet resursları

169. http://www.turkoloji.cu.edu.tr/halkbilim/41.php






Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə