Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu atiF İslamzadə



Yüklə 0,96 Mb.
səhifə8/12
tarix09.03.2018
ölçüsü0,96 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

8. Bayındır xanın göygüsi
Qazan xanın mifoloji semantikasını açıqlayan “Ba­yın­dır xanın göygüsi” antropoqəlibi ilk növbədə qövmi mən­su­biy­yət (əqrəbalıq) işarəsidr, status göstəricisidir. Bu söz bir­ləş­məsinin üçüncü tərəfi alimlər tərəfindən müxtəlif cür oxun­muş­dur. H.Aras­lı göyküsü, Ş.Cəmşidov köygüsü, S.Əlizadə F.Zey­nalov­la birlikdə göygüsi, S.Əlizadə digər oxunuşa əsa­sən güyəgisi, O.Ş.Gökyay güye­güsü, M.Ergin güyegüsi şək­lin­də oxumuşlar (96, 31; 98, 30; 97, 42; 99, 93; 140, 16; 137, 95). Bu sözün I, IV boyda, xüsusilə də XII boyda Aruz dilin­də təkrar işlənməsi ilə və eləcə də II boyda əlyazma nüs­xə­sin­də, yalnız I boyda bir vav çatışmazlığı, yaxud düşməsi istisna ol­maqla, sözün kökü hər yerdə eyni şəkildə yazıldığı halda (kaf, vav, ye, kaf, vav) (99, 597 (24), 485 (136), 326 (295), 585 (36) fərqli oxunulmuşdur. Hətta S.Əlizadə II boyda gü­yə­gi­si oxuduğu hal­da III-IV boy­larda göygüsi, XII boyda yenə bir hərf dəyişikliyi ilə güyəgüsi şəklində oxuyur. Eyni sözü H.Araslı XII boyda göyekü, Ş.Cəm­şidov göygü, F.Zeynalov, S.Əli­zadə güyəgü şək­lində oxumaqla gördüyümüz kimi II boy oxu­nuşundan XII boy oxunuşunu fərqli təqdim etmişlər (96, 155; 98, 146; 97, 124). Lakin bu söz gaf hərfi ilə göygüsi, gü­yə­güsi və s. deyil, kaf hərfi ilə küyəküsi (sözün kökü “kü­yə­kü”dür) şəklində oxun­malıdır. Məlumdur ki, əksər hallarda gaf hərfini kaf hərfindən fərqləndirmək üçün kaf hərfi üzə­rin­də qurulan bu hərfin üzərinə yuxarı hissəsində bir kiçik xətt əla­və olun­muşdur (67, 89). Əlyazmada isə biz bunu gör­mü­rük. Düzdür, əlyazmada başqa sözlərdə də bu qayda ya göz­lə­nil­mir, yaxud görünüşü bu şəkildədir, lakin arxaik sözün bu­gün­kü dilimizdə işlək olan səsi də “g” deyil, “k” hərfi ilə ya­zı­lır. Kuyəkü-kü­rə­kən. Eyni zamanda DQK poetikasına uy­ğun olaraq müqəd­dimədə də işlənən bədii ifadə vasitəsi kimi al­literasiya spe­sifikası da bu sözün gaf deyil, kaf ilə müşayiət olun­­masını göstərir. Alliterasiya əsasında qurulan sözlərdə ey­ni samit ar­dıcıllığı izlənildiyindən burada da eyni tələb göz­lə­nil­məlidir. Belə ki, müqəddimədə Dədə Qorqudun “Kül də­pə­cik olmaz küyəkü oğul olmaz” ata kəlamında kül sözünün “k” sa­miti ilə küyəkü sözünün eyni samitləri alliterasiya təşkil edir. Sözü güyəgü oxumaq isə alliterasiya qaydalarını da po­zur. Düzdür, Drezden nüsxəsində (əlyazmada) bu söz yoxdur (99, 618(3), lakin Vatikan nüsxəsində bu sözün olması aşkar şə­kildə gö­rünür (99, 311/2, 312/3). Sözün poetik səviyyəsini ya­radan da­xili ahəngdarlığın və DQK qiraətinin ritmik-me­lodik tələ­ba­tının özünəməxsus vəzn qaydalarına uyğun olaraq üç hecalı bir sözün burada olması gərəkliyi hiss olunur. Elə bu baxımdan da bu sözün Drezden nüsxəsində katib diqqət­siz­li­yindən yazıya alın­maması aydındır. Bu sözün anlamına gəl­dikdə isə DQK mətni özü lüğət bazası kimi bunu aydın edir. Aruz XII boyda bəylərə deyir “Bəglər, Beyrək bizdən qız almışdır, güyə­gü­mizdir. Əmma Qazanın inağıdır” (97, 124).

Qazan xan da Bayındır xanın qızını almışdır, bu sə­bəb­dən də onun küyə­küsidir. Demək küyəkü indiki kürəkən sö­zü­nün daha arxaik şəklidir. Bəs nə üçün Qazan xanın təyinləri ara­sında Bayındır xanın küyəküsü olmaq təyini yer alır? Çün­ki əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi Qazan xanın öz statusundan əla­və ona artıq dərəcə bəxş edən digər statuslar da bu təyinlər cər­gəsində ritual etiketi olan xan öyüncləri kimi yer al­maq­da­dır. “Xan Uruzun ağası” olmaq Qazan xana şərəf bəxş etdiyi ki­mi, Qalın Oğuzun xaqanı, xanlar xanı xan Bayındırın kü­rəkəni olmaq statusu əlavə dərəcə qazandırır və Qazan xanın ali dərəcəsini ifadə edir.

DQK Oğuzlarının ali idarəçilik təsisatında vərəsəlik qa­nu­nunun əsas rol oynaması Bayındır xanın kürəkəni olmaq üs­tünlüyünü açıqlayır. IV boyda Qazan xanın taxt-tacının Uruza çatması gələnəyindən söz açılır. Bayındır xanın oğlu olma­dığı üçün məlumdur ki, hakimiyyət və dövlət mirası qızı va­sitəsilə kürəkəninə keçir. Qazan xanın Bayındır xanın kü­yə­kü­si olması və Uruzun Bayındırın sağ yanında yer tutması Ba­yındırdan sonra səlahiyyətlərin Qazan və Uruz arasında bö­lü­şəcəyindən xəbər verir. Əgər Qazan xan olmazsa o zaman, yu­xarıda qeyd etdiyimiz kimi, bütünlüklə Uruza keçəcəyini gös­tərir. Məhz bu təyinlərin ardıcıllıqla xan öyüncləri cərgə­sin­də görünməsi Qazan xanın hakimiy­yətinin qanuniliyini, bir­başa Oğuz xaqanına bağlandığını ifadə edir.

“Bayındır xanın küyəküsi” ifadəsi Oğuz təşkilat quru­lu­şu­nun ataxaqanlıq (patriarxatlıq) üzərində mövcud olmasını da işarələməkdədir. Belə ki, əgər anaxaqanlıq (matriarxatlıq) qə­bilə quruluşu mövcud olsa idi, bu ifadə Qazan xan təyinləri cər­gəsinə salına bilməzdi. Çünki Oğuz elinin başçısı hü­qu­qunda Burla xatun nəinki hakimyyət əldə edərdi, hətta Ba­yın­dır hakimiyyətinin mövcudluğu üçün də təhlükəyə çevrilərdi. La­kin biz Oğuz cəmiyyətində anaxaqanlığın izlərinə rast gəl­sək də, hegemon imtiyazlarını görmürük. Yalnız anaya, xa­tuna, qız qardaşa ifrat dərəcədə sayğı və hörmət müşahidə edi­rik. Boy struktutunda bir yerdə ananın ifrat dərəcədə üs­tünlüyü (Qazan kafərdən oğlunu, xatununu deyil, anasını tə­ləb edir), başqa bir yerdə isə xatunun eyni funksiyada iştirakı (Də­li Domrula anası və atası ömrünü bağışlamır, xatunu isə qur­ban verir) qadın keyfiyyətlərinin maksimal səviyyəsini gös­tərməklə bərabər Oğuz düşüncəsində qadının xüsusi ro­lu­nu dəyərləndirir. Qadının ərənlərlə yanaşı alplıq nümayiş et­dir­məsi də (Burla xatun, Selcan xatun) Oğuz cəmiyyətinin ki­şi­lərlə bərabər hüquqlu bir parçası olduğunu göstərir. Lakin bu özəllik də anaxaqanlıq üçün yetərli dərəcədə deyil, qadına mü­nasibətin Oğuz-türk düşüncəsində əxlaq demokratiya­sın­dan qaynaq­landığını əks etdirir. Bu təyinin ifadələnməsində ay­dın görünür ki, burada Burla xatunun deyil, Bayındır xanın mər­kəzi mövqe tutması, məhz onun küyəküsi olmağın xüsusi də­rəcə bildirməsi diqqət mərkəzindədir.

Bayındır xanın küyəküsi (göygüsü) olmaq dərəcəsinin açıl­ması üçün das­tanda digər örnəklər də analoji şəkildə, xü­susilə də təkrar situasiyalarda təkrar ifadə təzahürü ilə diqqət çə­kir. I boyda Dirsə xanın xatunu ona deyir:

Xan babamın göygisi!

Qadın anamın sevgisi!

Atam-anam verdigi,

Göz açuban gördigim,

Könül verib sevdigim, a Dərsə xan! (97, 38).

IV boyda isə Qazan xanın xatunu eyni şəkildə ona müraciət edir:

Xan babamın göygüsi,

Qadın anamın sevgisi,

Atam-anam verdügi,

Göz açuban gördügim,

Könül verüb sevdügim,

Bəg yigidim, Qazan! (97, 72).

IV boyda Burla xatunun Qazana bu müraciəti onun Ba­yın­dırın kürəkəni olmasını bir daha təsdiqləyir. I boyda Dirsə xa­nın xatununun atasının kim olması isə bəlli olmur. Lakin bu­nunla bərabər bu xatunun da xüsusi mövqeyə malik xan qızı olmasını göstərir. Demək kürəkənlik etiketi Oğuz iye­rar­xiyasında xan titulunu diqqətə çatdırmaq üçün işlədilir. Eyni ifa­dələri V boyda Dəli Domrulun, IX boyda isə Bəkilin xa­tunu işlədir. Lakin bu soylamalarda “xan babamın göygüsü” ifa­dəsi işlənmir:

Göz açub gördügim,

Könül verüb södügüm,

Qoç yigidim, şah yigidim! (97, 83).

Altun təxtim ayası, bəgim yigit,

Göz açuban gördügim,

Könül verüb södügim (97, 105).

Bizə məlumdur ki, nə Dəli Domrul, nə Bəkil xan titulu da­şı­mır, nə də onların xatunları xan qızı titulları ilə çağrılmır. Düz­dür, Dəli Domrula bir yerdə “xanım” deyə müraciət olu­nur, lakin bunun titul deyil, müraciət formasında olduğunu bil­dirmək üçün eyni yerdə “bəy yigit” adlanır: “Ayıtdılar: “Xa­nım, bir yaxşı yigidimiz öldi, ana aqlarız” – dedilər. Dəli Do­mrul aydır: “Mərə, yigidinizi kim öldürdi?” Ayıtdılar: “ Vallah, bəg yigit, Allah-Təaladan buyruğ oldı. Al qanatlu Əz­ra­yil ol yigidin canın aldı” (97, 79).

Belə görünür ki, kürəkən öyüncü xanlıq mərtəbəsi ilə bağ­lı olaraq Oğuz cəmiyyətində qəbul olunur, digər hallarda isə ədəbdən kənar hesab edilir. Qazan xanın Bayındır xanın kü­yəküsi olması elə bu baxımdan onun statusunda yüksəldici sta­tus olaraq da iştirak edir.

DQK-də “xan babamın göygüsi” təyini əlavə bir sta­tus­da da diqqət çəkir. Belə ki, bu ifadə I boyda da, IV boyda da ov tədbirindən (ritual spesifikası da var) “iki varıb bir gələn”, oğul­la gedib oğulsuz qayıdan atalara (Dirsə xan, Qazan xan) söy­lənir. Belə görünür ki, xan qızlarının ataları oğul sahibi ol­ma­dığı kimi (dastan məntiqi Dirsə xanın da qaynatası haq­qın­da bunu deyir) onların da nəzir-niyazla bir oğul övladı dün­ya­ya gəlmişdir. Dirsə xanın və Qazan xanın övladlarının dün­ya­ya gəlməsində ayrı-ayrı ritual kodekslər özünü göstərirsə də, bu soy aktının eyniyyəti özünü göstərir. Xatunlar oğullarnı ər­lə­rindən istəyərkən bu situasiyada aşkar diqqət çəkir. Dirsə xa­nın xatunu deyir:

Quru-quru çaylara su (çu) saldım,

Qara tonlı dərvişlərə nəzirlər verdim.

Ac görsəm toyurdım, yalıncıq görsəm tonatdım,

Dəpə kibi ət yığdım, göl kibi qımız sağırdım.

Diləg ilə bir oğul güclə buldum.

Yalnız oğul xəbərin, a Dərsə xan, degil mana!
Burla xatun da eyni soylamanı təkrarlayır:

Quru-quru çaylara su saldım,

Qara tonlı dərvişlərə nəzir verdim.

Yanıma ala baqduğımda qonşuma eyü baqdım,

Umanana-usanana aş yedirdim.

Ac görsəm toyurdım,

Yalıncıq görsəm tonatdım.

Diləg ilə bir oğulı güclə buldım.

Yalnuz oğul xəbərin, a Qazan, degil mana! (97, 38, 73).

Məhz bu yerdə xatunların xan babalarının yada sa­lın­ma­sı əslində xan ata­larının soyunun qurumasından həyəcan keçir­mələridir. Təbiidir ki, burada oğul sevgi və həsrəti bu hiss tüğ­yanında eyni anda iştirak edir. Ancaq bu oğullar va­sitəsilə da­şınan mirasın ov qəzasında itirilmə qorxusu xa­tun­ların dilin­də ərlərin xan babanın göygüsü olması statusunu ka­no­nikləşdirir.

Beləliklə, Qazan xanın Bayındır xanın küyəküsi (göy­güsü, köygüsi) olma­sının nə üçün xan öyüncləri cərgəsində yer tapması aydın olur. Kağana bağ­lanmaq ənənəsi isə bütün döv­lətçilik tarixində mifoloji-ictimai-kütləvi ədəbiy­yat­­larda xü­susi təyinat olaraq özünü göstərir. Özünü soy mərtəbəsi ilə Oğuz xana və s. xaqanlara da bağlamaq ənənə formasında ol­muşdur. F.Sümər dövlət quran türk sultanlarının mühüm bir qis­minin – qaraqoyunluların, ağqoyunluların, qaramanlıların, os­manlıların, Elxanilərin, “İrandakı son türk xanədanı olan Qa­carların” və s. özünü Oğuz soylu hesab etməsini və Oğuz xa­qana bağlamasını istinadlarla vermişdir (127, 176, 177, 347, 348). Ə.Tehrani “Kitabi Diyarbəkriyyə” əsərində Uzun Hə­sənin nəsil şəcərəsi içərisində əcdad kimi Oğuz xanı gös­tə­rir (61, 46). Ümumiyyətlə, F.Sümərin diqqət çəkdiyi os­man­lı­la­rın və digər türk soyluların özünü Oğuz xana bağlaması əs­lin­də tarixi-genoloji baxımdan aydındır. Çünki Oğuz tay­fa­la­rı­nın özünü Oğuz xaqana bağlaması həm soy, həm də şərəf nə­zər nöqtəsindən təbiidir. Lakin monqol mənşəli Elxani xa­nə­danında Qazan xan, Olcaytu və Əbu Səidin vəziri olmuş F.Rə­şidəddinin (30, 142) və özünü monqol mənşəli hesab edən Əbülqazi bahadır xanın (60, 45) Oğuz Kağan və onun şə­cərəsi haqqında yazdıqları Oğuznamələr, F.Sümərin də qeyd etdiyi kimi, böyük bir “türkçülük və ya Oğuzçuluq cərəyanının” (127, 177) olmasından da irəli gələ bilər.

Xaqana bağlanmaq aktı əsasən mətnlərdə üç şəkildə özünü göstərir:

1. Təbliğat forması olaraq xaqan soyu kimi xaqana bağlanmaq (tarixi kontekst, tarixi-epik səviyyə).

2. Xaqan soyundan olduğuna görə xaqana bağlanmaq (tarixi-geneloji kontekst, tarixi-epik səviyyə).

3. Xaqana bağlanmaq motivi (epik-mifoloji kontekst, epik səviyyə).

Yuxarıda göstərilən birinici və ikinci kontekst bir-birini ta­mamlaya da bilər. Yəni kütləvi təbliğat və mənəvi-ictimai ta­razlıq naminə kökünü xaqana, xaqan soyuna bağlamaq, ya­xud xaqan soyunu eyni məqsədlər üçün dəyərləndirmək, nəsil şə­cərəsini dövləti təbliğat üçün etiket qaydasına çevirmək cəh­dinin mətnlərdə yer alması kimi və s. Təsadüfi deyil ki, Ba­yındır xanın küyəküsi təyininin xüsusi status olduğunu qeyd etdiyimiz zaman F.Sümərin ağqoyunlu sülaləsinin özü­nü Oğuz Kağana bağlamasını birbaşa deyil, məhz Bayındır xan vasitəsilə tayfa məntiqi baxımından həyata keçirməsini yaz­ması diqqətəlayiq hadisədir. O yazır: “Ağqoyunlu xa­nə­da­nı­na gəlincə, bu xanədan Oğuz xanın oğullarından Bayındır xa­nın nəslindən olmasilə öyünürdü” (127, 176).

Xaqana bağlanmaq motivi isə mifoloji-epik folklor ör­nək­­lərində diqqət çəkən motivdir. Motiv səviyyəsi bu təyinlə bağ­lı olmadığı üçün qısaca olaraq onu qeyd edək ki, Qazan xa­nın kökünü aslana bağlaması xaqana bağlanmaq motivinin mə­cazi təzahürüdür. Dirsənin Qazanın xan küyəküsü olması Ba­satın və s. obrazların, xüsusilə də təkrar olaraq Səgrəgin Oğuz iye­rarxiyasının etiketi kimi öyündüyü “Qaba Ələm gö­tü­rən xa­nımız, Bayındır xan” güvənci nağıllarda igidlərin öz­lə­rini Şah Abbasın övladı kimi qələmə verməsi, keçəllərin və bu tipli qəh­rəmanların xan qızlarını alması və s. bu kimi epik nü­mu­nələr xaqana (xana) bağlanmaq motivinin dünya xalq­la­rı­nın şi­fa­hi örnəklərində də müxtəlif şəkillərdə nümayiş olu­nan cizgiləridir.

Son olaraq onu da qeyd edək ki, “Bayındır xanın kü­yə­kü­si” təyini xaqana bağlanmaq ənənəsindən qaynaqlanan mif pa­radiqması kimi Oğuz mifoloji strukturuna bağlılığını əks et­di­rir.


9. Qalın Oğuzın dövləti
Qazan obrazının mifoloji semantikasının təhlili kon­teks­tin­də “Qalın Oğuzın dövləti” qəlibinin təhlili göstərir ki, bu, iye­rarxiya işarəsidir. Oğuz etnosunun və Oğuz məkanının va­hid ali idarəçiliyini işarələyir.

Bu təyinin oxunuşunda tədqiqatçı alimlər arasında mü­bahisə yoxdur. Eyni oxunuş kütləvi auditoriyaya təqdim olun­muş­dur (96; 98; 97; 99; 140; 137).

Əlyazma nüsxəsində “ı” yaxud “u” səsini bildirən hərf, hə­rəkə işarəsi olmadığı üçün “Qalın Oğuzın dövləti” və yaxud “Qa­lın Oğuzun dövləti” kimi oxunuşu sərbəstdir (99, 585 (36). Qalın Oğuzun dövləti birləşməsinə aid olan dövlət sö­zü­nün bir şəxsə aidliyi şübhə yaratdığından bu sözün başqa mə­na çalarlarına diqqət verilmiş, əsasən uğur, səadət mənasında Qa­zan xanın Qalın Oğuzun uğuru kimi oxunulmasına ça­lı­şıl­mış­dır (78, 17, 20, 69, 71).

Dövlət sözünün lüğəvi izahı hökumət, var, sərvət, var­lı­lıq, səadət, xoşbəxtlik və s.dir (68, 156).

Gördüyümüz kimi, dövlət sözünün həm ali qanunverici or­qan, həm də uğur, səadət, xoşbəxtlik anlamlarında işlənməsi müm­kündür. Onu da qeyd edək ki, dövlət sözü yalnız hö­ku­mət anlamında işlənə bilməz. Çünki hökumət demokratik döv­ləti-idarəçilikdə yalnız dövləti orqanlardan biri, totalitar-av­toritar idarəçilikdə isə hakimiyyət mənasında işləkdir. La­kin dövlət yalnız bu anlayışla məhdudlaşa bilməz. Dövlət bir öl­kənin bütün ali siyasi hakimiyyətini özündə cəmləməklə ey­ni zamanda maddi, iqtisadi və mənəvi dəyərlərin təmsilçisi ki­mi çıxış etməklə ölkə sinonimi kimi lüğəvi funksionallıq qa­za­nır. Dövlət ərazisi, dövlət atributları, dövlət bayrağı, döv­lət­çi­lik, Azərbaycan dövləti və s. Elə bu baxımdan da Qazan xa­nın “Qalın Oğuzun dövləti” olması Oğuz məkanının dövlət qis­mində nümayiş olunan Oğuz dövləti anlayışı ilə fərdi döv­lət anlayışının ziddiyyət təşkil etməsi bu ifadənin müxtəlif cür izah edilməsinə gətirib çıxarır. Lakin Qazan xanın “Qalın Oğu­zun dövləti” olması kontekst məzmununa tam uyğundur. Qa­zan iki əsas şəxsdən biri kimi, xüsusilə də daha fəal şəxs ola­raq (bu təyin yalnız Qazan xana məxsusdur) Oğuz döv­lət­çi­liyinin təmsilçisi, dövlətin simasıdır. Qalın Oğuzun iki döv­lət siması vardır. Bayındır və Qazan xan. Bayındır xan “Qaba ələm götürən Bayındır xan” olaraq anılmaqla dövlətin modeli ol­masına diqqət çəkilirsə, Qazan xan “Qalın Oğuzun dövləti” ol­maqla bu səviyyədə aşkarlanır. Bəs nə üçün bu ifadə yalnız Qa­zan xana aid edilir? Çünki biz əvvəldə də qeyd etmişdik ki, Bo­zoq-Uçoq qarşıdurmasının ən potensial tərəfi Qazan xan he­sab olunur. Bayındır xan da Uçoqlardan olmasına bax­ma­ya­raq bu qarşıdurmada fəal tərəf kimi görünmür. Bu eyni za­man­da Bayındır xanın xaqan statusundan irəli gəlir. Onun fəal tə­rəfi Qazan xan olduğu üçün aqressiv münasibət də məhz Qa­zan xana yüklənir. Qalın Oğuz Uçoq-Bozoq tayfalarının ümu­mi adı olmaqla Qazan xanın “Qalın Oğuzun dövləti” ad­lan­ması onun yalnız Uçoqların deyil, Bozoqların da başçısı ol­duğunu səciyyələndirir, bütün Oğuz elinin ali idarəçilik sta­tu­sunun Qazan xana məxsusluğunu diqqətə çatdırır. Özü də bu təsadüfi anlam səviyyəsində yox, mətndə təsdiqlənən ideya qay­nağı kimi özünü göstərir. Qazan Aruz, Uçoq-Bozoq qar­şıdurmasının sözsüz reaksiyası kimi Qazanın bütün Oğuzun baş­çısı olması və bunun təbii hal olaraq qəbul olunmasına ça­lı­şıl­ması əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi müxtəlif söz və tə­yin­lərdə əks olunur. Təsadüfi deyil ki, Bayındır xanın kölgə ha­kimiyyətini çıxmaqla bütün Qalın Oğuzun yalnız iki təmsil­çi­si var – Qazan və Beyrək. Qazan “Qalın Oğuzun dövləti”, Bey­rək isə “Qalın Oğuzun imrəncisi”dir. Qazanın təyini mə­lum­dur. Beyrəyin təmsilçiliyi isə bu şəkildə tanıdılır: “Pa­ra­sa­rın Bayburd hasarından parlıyıb uçan, at alaca gərdəginə qar­şu gələn, Qalın Oğuz imrəncisi, Qazan bəgin yınağı, Bo­zay­ğır­lu Beyrək” (97, 42, 77).

Beyrəyin “Qalın Oğuzun imrəncisi” olması onun da yük­sək statusunu göstərir. İmrənci sözü arzu olunan şəxs kimi izah olunur (99, 167). Eyni zamanda DQK lüğəti bu sözün da­ha geniş çalarını diqqətə çatdırır. Belə ki, Beyrək Qazan xanın ina­ğıdır, lakin Bozoqlardan qız alımışdır. Elə buna görə də o, hər iki tərəfin birləşdiyi bütün Qalın Oğuzun sözçüsü qis­mində çıxış edir. Beyrəyin ölümünün müxtəlif struktur səviy­yə­ləri ilə bərabər həmçinin əsas səbəblərindən biri kimi onun Qa­lın Oğuzun imrəncisi olması ciddi rol oynayır. Aruz Qalın Oğu­zun təmsilçisi olan Qazana qarşı Qalın Oğuzun təmsilçisi Bey­rəyi çıxarmağa can atır. Çünki o, aqressiv mövqeyini qa­nu­niləşdirməyə çalışır. Bu səbəbdən də əgər Beyrək Qazana qar­şı çıxarsa, bu Aruzun bütün Oğuzu səciyyələndirən Qalın Oğu­za qarşı çıxmağının hüquqi-siyasi bəraəti ola bilər. Aruz bu taktiki addımı üçün həm də Beyrəyə ona görə söykənmək istə­yir ki, Qazan “Qalın Oğuzun dövləti” olduğu üçün Qazana qar­şı çıxış etmək, Oğuzun bütövlüyünə qarşı çıxış etməkdir. Aruz Beyrəyin Qazanın inağı olduğu üçün bu addımı atma­ya­ca­ğını bilsə də, onun Bozoqlardan qız aldığı üçün buna məc­bur qalacağına ümid edir. Çünki Bozoqlardan Uçoqların qız al­ma gələnəyinin Qazan xan tərəfindən pozulması (Qazan xan Uçoq­lardan qız alıb) bu gələnəyin daşıyıcısı olan Beyrək üçün tö­rə qanunlarının, şəxsi münasibətlərdən (inaqlıq titulundan) da­ha üstün ola biləcəyinə edilən güman Beyrəyin Qazana qar­şı çıxa bilmək ehtimalını Aruz nəzərində gücləndirir. Məhz Qa­zanın “Qalın Oğuzun dövləti” olduğuna görə Beyrəyin ona qar­şı qoyulmasını Beyrək özü yaxşı başa düşür. Bu səbəbdən də Qazana qarşı onu çağıran Beyrəklə Aruz arasında gərgin qar­şıdurma nəticəsində Beyrək canından keçərək deyir: “Val­lah, mən Qazan Oğuzına başım qomuşam. Qazandan dön­mə­zəm, gərəksə yüz parə eylə!” (97, 125).

Məhz “Qazan Oğuzu” ifadəsi Qazanın Uçoqların deyil, bü­tün Oğuzun təmsilçisi kimi “Qalın Oğuzun dövləti” sta­tu­sun­da olduğunun Beyrək dilində bir daha təsdiqidir. Bu ifa­də­nin Uçoqları bildirməsi ehtimalına gəlincə onu deyək ki, Bey­rək situasiya gərəyincə bu sözü söylədiyi üçün aydın olur ki, o, Qazan Oğuzu deyərkən Uçoqları deyil, Qalın Oğuzu nə­zər­də tutur, Aruzun onların tərəfinə keçmək təklifinə qarşı möv­qe nümayiş etdirərək yeni Oğuz eli (Aruz Oğuzu, yaxud Bo­zoq) formalaşdırmaya qarşı çıxır, Qazanın başçılığı altında olan Qalın Oğuzu tanıdığını bəyan edir. Bunun təsadüfi söz­lük deyil, Oğuz kompleksini ifadə edən anlayış olması təəssüf ki, bəzi tədqiqatçıların diqqətindən qaçdığı üçün Qazan Oğu­zu birləşməsi Qazan uğuruna (uğruna) kimi kontekst daxili ifa­də kimi də oxunmuşdur (96, 156, 10, 147). Lakin əlyazma nüs­xəsində bu ifadə aşkar şəkildə Qazan Oğuzu kimi ya­zıl­mışdır (99, 324/297) F.Zeynalov, S.Əlizadə bu ismi söz bir­ləş­məsini məhz əlyazma nüsxəsinə uyğun şəkildə oxumuşlar (97, 124; 99, 110).

Ümumiyyətlə, əlyazma oxunuşuna tam sərbəst yanaşma ey­ni məntiqi münasibətin ziddini ortaya çıxarıb, mətnin bü­tün­lüklə təhrif olunmasına da gətirə bilər. Məhz Qazan Oğuzı bir­ləşməsinin Qazan uğruna kimi oxunması “Qalın Oğuzun döv­ləti” təyininin anlamı üzərinə kölgə sala bilər. Elə “Qalın Oğu­zun dövləti” anlamının oxunuş qaydasına, transliterasiya və qiraət üsuluna aidiyyəti olmasa da, uğur mənasında oxu­nuşu da Qazan statusunu təhrif edir. Çünki Qazandan əlavə Qa­lın Oğuzun uğuru olan digər şəxslər də Oğuz elində möv­cud­dur. Qarıcıq Çoban, Basat, Uruz və s. Basatın Qalın Oğu­zu qurtarması, onun uğuru olması Dədə Qorqud dilində alqış sə­viyyəsində də əks olunur. “Qalın Oğuz bəglərini bundan qur­tardın. Qadir Allah yüzün ağ etsün, Basat!” (97, 103). “Qa­lın Oğuzun dövləti” isə yalnız Qazan xandır. Hər halda DQK mətni də bunu təsdiqləyir. Bu mətnin spesifikası aşkar gös­tərir ki, mətndə təsadüfi anlam, rabitəsiz bəsit təkrar bircə ifadə səviyyəsində də özünü göstərmir.

Qalın Oğuz söz birləşməsinin soy, tayfa, millət (etnos) və yer, yurd, ölkə (topos) adı kimi işlənməsi “Qalın Oğuzun döv­ləti” birləşməsinin struktur və şəxs (antropos) adlarını bil­dir­məsi ilə heç bir ziddiyyət təşkil etmir. Çünki dövlət xalqın var­lığını təmsil edir. Xalq imtiyazsız olsa belə, yenə də xalq yox­dursa, dövlət yoxdur. Buna görə də anlamlar çarpazlaşıb bir anlam səviyyəsində anlaşılır (etnotoponimika). Struktur adı­nın şəxsi ifadə etməsi də eyni funksiyada mənalanır. Şəx­sin aid olduğu strukturda əsas təmsil sifəti olduğu üçün eyni struk­turun (burada ali idarəçiliyin) adı ilə adlanır. “Ma­ke­do­ni­yalı İsgəndərin imperiyası” adlı böyük ərazidə yerləşən döv­lə­tin İsgəndərin (Aleksandrın) adı ilə adlanması buna misaldır (31, 394). Tarixdə buna aid misallar az deyildir. Fransa kralı XIV Lüdovikin (1643-1715) özünü dövlət adlandırması ta­rix­də məşhurdur (15, 159, 60). İngiltərə kraliçası I Yelizaveta (1558-1603) da təkrar fikir söyləmişdir. Hətta bu ifadəni ilk də­fə onun işlətməsi də güman edilir (15, 160). Elə xalq de­yim­ləri (pare­mi) arasında geniş imkanlı şəxslər haqqında “döv­lət içində dövlət” kəlamının işlənilməsi də dövlət qu­ru­lu­şu­nun şəxslərin adı ilə əlaqələnməsinə dair örnəklərdəndir. Be­lə görünür ki, Qalın Oğuzun dövləti birləşməsinin arxaik lü­ğətə aid olmasını və çağdaş formada işlənməsindən bir qə­dər fərqli anlayışda qəbul olunmasını da ehtimal etmək olar. La­kin sözün funk­sio­nallşması da diqqətçəkici məsələlər­dən­dir. Belə ki qalın sözü DQK mətnində müasir anlamıyla birgə fərqli anlam kəsb edir, iki böyük tayfanın birləşib el yarat­ması, qalın olması, əks tö­rə­nən anlayışda isə tək olarsa, nazik ol­ma­sı ilə eyni sözün şaxə­lənməsindən, funksionallaş­masın­dan ortaya çıxır. Biz qeyd etmişik ki, Oğuz sözünün X əsrdən son­ra türkmənlə əvəz edil­məsinə dair fikirlər vardır (150, 5). La­kin Oğuz adının elə Rə­şiddədində, Əbülqazidə, Yazıçıoğlu Əli­də və s. də sonrakı əsr­lərdə işlənməsi bu sözün arxa­iz­mi­nin müasir anlamla heç bir ziddiyyət təşkil etmədən işlək ol­du­ğunu göstərir. Elə bu istiqa­mətdə də dövlət sözü də dövləti təm­sil edən şəxs mənasında kontekst məzmununa uyğun ola­raq insana da aid edilmişdir ki, bu təyin məhz bu anlayışın ifa­dəsi olaraq ortaya çıxır. Qazan xanın eyni boy daxilində ikin­ci dəfə ov məkanında “Qalın Oğuzun dövləti” adlan­dırıl­ma­sı da bu sözün təsadüfi söz kimi işlənmədiyini göstərir (97, 44).

“Qalın Oğuzun dövləti”nin xan statusunu ifadə etməsi məhz bu təyinin dövlət anlamında işləndiyini göstərir. Elə bu sta­tus göstəricisinin real təzahürü olaraq III boyda Qazan xa­nın təkrar səviyyədə “Qalın Oğuzun arqası” adlanması da si­no­nim sözlük olaraq eyni status və funksiyanı diqqətə çat­dır­maq üçündür (97, 52).

Biz Qalın Oğuzun dövləti birləşməsinin başlanğıc söz­lüyünə diqqət çəkərək yuxarıda bildirmişdik ki, “qalın” sözü əs­ki düşüncə ilə çağdaş təfəkkürün işlək sözlüyü kimi DQK-də anlam səviyyəsini nümayiş etdirir. Elə bu səbəbdən də bu sö­zün araşdırılması vacib struktur komponentləri aşkarlayır. Bu baxımdan qalın sözü üç səviyyəni işarələyir:

1. İki tayfa birləşməsi işarələnir.

2. Oğuz kosmoloji strukturunun işarəsi kimi Oğuz mifoloji dünya modelini proyeksiyalandırır.

3. Motiv səviyyəsi aşkarlanır.

Qalın sözünün Oğuz sözünə qoşularaq Uçoq-Bozoq tay­fa birliyini ifadə etməsini bir az qabaq qeyd etmişdik. Bu sö­zün tayfa birliyini əks etdirməsi ən əhəmiyyətli izahlı lüğət qay­nağı olan DQK mətnində aşkarlanır. DQK-də Uçoq-Bo­zoq tayfası İç Oğuz və Dış Oğuz deyə iki siyasi-inzibati əra­ziyə bölünür və Uçoqun İç Oğuz, Bozoqun isə Dış Oğuz ol­du­ğu açıqlanır. “Uçoq Bozoq yıqnaq olsa, Qazan evin yağ­maladardı. Qazan gerü evin yağmalatdı. Əmma Taş Oğuz bilə bu­lınmadı. Həmin İç Oğuz yağmaladı” (97, 123).

Uçoqun və Bozoqun Qalın Oğuz olması isə bu şəkildə ay­dın olur: “Bu məhəldə Qalın Oğuz bəgləri yetdi, xanım, gö­rə­lim, kimlər yetdi” (97, 49). Məhz bu məlumatdan sonra Qa­lın Oğuz bəylərinin adı bir-bir sadalanır, məlum olur ki, bu bəy ərənlər Uçoq (İç Oğuz) və Bozoq (Taş Oğuz-Dış Oğuz) bəy­ləridir (97, 49, 50, 66, 67, 77, 78).

Qalın Oğuzun Oğuz mifoloji dünya modelinin etno­qo­nik-kosmoqonik invariant strukturunu təşkil etməsi diq­qət­çə­ki­ci hadisədir. Məlumdur ki, Oğuz mifoloji strukturu Oğuz so­yunu modelləşdirir və bu kosmoloji struktur təşkil edib yu­xa­rıda qeyd etdiyimiz kimi Oğuz, onun iki xatunu, altı oğlu üzə­rində proyeksiyalanır. Toy ritualı da Oğuz mifoloji dünya mo­delini səciyyələndirir. Uç oğulun yay, üç oğulun isə ox tap­ması iyerarxik strukturu müəyyən edir. F.Rəşidəddin yay və ox nişanəsi ilə işarələnən gələcək Oğuz elinin, Qalın Oğu­zun (onların övladları Uçoq, Bozoq, tayfalarını təşkil edir) Qa­lın Oğuz olaraq qalmasının və öz yerlərini bilmələri məc­bu­riyyətinin Oğuz xan tərəfindən müəyyənləşdirildiyini qə­tiy­yət­lə yazır: “Oğuz yayı üç hissəyə bölüb üç böyük oğluna, üç oxu isə üç kiçik oğluna verdi. Belə buyurdu: yay payladığım üç oğlumdan törəyən qəbilələr Bozok adlanacaqlar...ox pay­la­dı­ğım digər üç oğlumun nəslindən törəyən qəbilələrin adı Uçok olsun... Buyurdu ki, bundan sonra oğullarımdan hər han­sı gəlirsə, birlikdə (təmağamişi) çalışmalı və “biz hamımız bir kökdənik” deyib orduda da öz yerlərini və rütbələrini bil­mə­lidirlər” (115, 37,38).

Gördüyümüz kimi, Oğuz xaqan Bozoqların və Uçoq­la­rın bir kökdən olduğu üçün öz yerləri ilə qane olaraq həmişə bir yerdə olmalarını, yəni Qalın Oğuz olmalarını buyurur. DQK-də XII boya doğru gələn ziddiyyət iki Oğuz tayfasının bir kökdən olmasına baxmayaraq bir-biriylə çarpışmasıyla so­nuc­lanır. Qa­lın Oğuz ayrılır, Oğuz parçlanır, Oğuz yasası po­zu­lur. Qa­zan xanın evini yağmalatması prosesində (ritual ərə­fədə) Qalın Oğuz ikiyə ayrılırsa, Aruzun evinin yağ­malan­ma­sı­ndan sonra Qalın Oğuz yenə də birləşir. Bu barədə XII boy­da oxuyuruq: “Qazan suçların bağışladı, Beyrəgin qanın ta­yı­sı­ndan aldı. Aruzın evini çapdırdı. Elini-günini yəğmalatdı” (97, 126).

Qazanın evini yağmalatmasında Qalın Oğuz birliyinin po­zulması etiket xarakteri daşıdığı üçün Aruzun Beyrəyi öl­dür­məsi paraçalanmaya Oğuz qanı, qardaş qanı qarışdırması ba­xımından bir kökdən olanların qan yaddaşına təcavüz aktı ki­mi qiymətləndirilib Qalın Oğuzun parçalanmasında Aruz aq­ressiv tərəf kimi qəbul olunur. Ona görə də onun evi yağ­malanıb Qalın Oğuz birliyi saxlanır. Çünki bu il yağmaya çağ­rıl­mayan Dış Oğuz gələn il çağrıla bilər. Öldürülən Oğuz ərə­ni isə geri qaytarıla bilməz. Qazanın evinin özü tərəfindən yağ­maya verilməsi Qalın Oğuzun birləşməsi aktıdır. Məhz Dış Oğuzun yağmaya çağrılmaması bu aktın pozulmasına qar­şı iğtişaş kimi ortaya çıxır. Lakin Aruzun evinin yağ­ma­lan­ması Qalın Oğuzun birləşməsini Qazan xan tərəfindən tə­min edir. Bu Qazan xanın “Qalın Oğuzun dövləti” statusunu bir daha təsdiq edir. Elə Qazan xanın evinin yağmalanması gə­lənəyi də onun “Qalın Oğuzun dövləti” olmasını göstərir.

Qalın sözünün motiv səviyyəsi də Oğuz mifoloji dünya mo­delinin inikası olan yuxarıda diqqət çəkdiyimiz yay və ox örnə­yində görünür. Oğuz xaqan yayı üç yerə parçalamaqla və hər birini bir oğluna verməklə bu parçaların ayrı-ayrılıqda yay par­çası olması, yay funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi, bir­ləş­dikdə isə bütöv yay ola biləcəyi, nazik olmanın ayrı-ay­rı­lıq­da sınacağı, bir yerdə qalın olmanın isə qalacağı töv­siy­yə­si­ni nümayiş etdirir. Üç oxun da ayrı-ayrılıqda deyil, bir yerdə güc­lü olmasını onun adının Uçoq qoyulması göstərir. Elə Uçoq adının assosiasiyası olaraq yay parçalarına bir yerdə Bo­zoq deyilməsi də böyük ox anlamı verməklə eyni ma­hiy­yə­ti daşıyır. Sözün arxaik şəkli əlimizdə olmadığı üçün ifrat eti­mo­loji araşdırmaya ehtiyac görmədən onu qeyd edək ki, das­tan və nağıllarda bu iyerarxik strukturun motiv səviyyəsi da­şın­maqdadır. Belə ki, üç, yaxud yeddi çubuğun (əsasən çubuq olur ki, bu da yay parçaları, yaxud ox arxetipindən qay­naq­la­nır) ayrı-ayrılıqda asanlıqla sındırılması bir yerə bağlananda isə ən qüvvətli pəhləvanların da onu sındıra bilməməsi, qalın ol­duqda bütövlüyün və qüvvənin, nazik olduqda isə parçanın və zəifliyin işarəsi olaraq anlam qazanır. Bu baxımdan bu ifa­də Oğuz mifinin paradiqması kimi motiv səviyyəsində müx­təlif örnəklərdə funksionallaşmış şəkildə diqqət çəkir. Hətta Ya­zıçıoğlu Əlinin “Təvarixi-ali Səlcuq” adlı Oğuznaməsində bu motiv qaynağının təsviri Oğuz mifində Qalın Oğuz döv­lə­ti­nin nə demək olduğundan xəbər verir. Elə X.Koroğlu da bu ba­rədə söhbət açarkən fikrimizcə, bu əhvalatı (bir oxun sın­ması, altı oxun isə sınmaması) verdikdən sonra “çox güman ki, bu əfsanə etimoloji baxımdan Oğuzların Bozok etnonimi ilə bağlıdır” (102, 54) qənaətinə təsadüfən gəlməmişdir.

Beləliklə, “Qalın Oğuzun dövləti” anlayışı Oğuz mifinin bü­tövlükdə paradiq­ması kimi proyeksiyalanmaqla bərabər Qa­lın Oğuz Bozoq-Uçoq birləşməsində şəxslərin təm­sil­çi­li­yi­nin (altı oğul nəzərdə tutulur) dövlət anlayışı ifadə etməsi göz qa­bağındadır. Məhz Oğuz xaqan yayları parçalamaqla, oxları bö­lüşdürməklə bu oğulların Oğuz səltənətinin (xanədanının) döv­ləti olmasını modelləşdirir. Qazan xanın Oğuz mifinin pa­ra­diqması kimi “Qalın Oğuzun dövləti” olması eyni invariant struk­turun DQK-də xan öyüncləri arasında obraz klişesi ola­raq sabitləşməsi Oğuz ali idarəçiliyinin əsas şəxsi olmasından mey­dana gəlir.




Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə