Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 65,28 Kb.

səhifə12/101
tarix21.10.2017
ölçüsü65,28 Kb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   101

 
39 
metabolitlərin vasitəsilə genoma təsir edib mütasiyalara səbəb 
ola bilər [57]. 
Bitkilərin  yüksək  temperatura  qarşı  reaksiyası  su  reji-
minin  pozulması  ilə  əlaqədardır.  Yüksək  temperaturun  mənfi 
təsiri  nəticəsində  hüceyrənin  zülal-yağ  kompleksi  parçalanır. 
İstilik stresinə qarşı davamlı olan bitkilər termostabil zülal və 
fermentlərin  varlığına  görə digərlərindən fərqlənirlər. Yüksək 
temperaturun təsirindən normal fizioloji proseslərin pozulması 
nəticəsində onların istiliyə davamlılığı azalır [222]. 
İstiliyə  davamlı  bitkilərə  istilik  şoku  zülallarının  biosin-
tezini və transkripsiya-translyasiya sisteminin aktivliyini artır-
maq  xüsusiyyəti  xasdır.  Bitkinin  quraqlığa  və  yüksək  tempe-
ratura  uyğunlaşmasını  xarakterizə  edən  göstərici  kimi  tərki-
bində  neytral  lipid,  fosfolipid  və  istilik  şoku  zülalı  saxlayan 
xlorofil-zülal-lipid  kompleksinin  istiyə  davamlılığı  nəzərdə 
tutulur [60].  
Məlumdur  ki,  temperatur  stresi  fotosintezin  intensivli-
yinə,  bitkilərin  tənəffüs  və  transpirasiyasına,  kökün  sorucu 
funksiyasına,  metabolik  proseslərə  təsir  göstərir.  Bu  halda 
temperatur  dərəcəsi,  onun  təsir  müddəti,  bitkinin  növ  və  sort 
xüsusiyyəti,  ontogenezin  fazası,  toxumaların  fizioloji  vəziy-
yəti və s. amillər mühüm əhəmiyyət kəsb edir [60].  
Yüksək temperatur, bitkilərə  ilk  inkişaf fazalarında daha 
çox zərər yetirir. Çünki cavan, aktiv böyüyən toxumalar yaşlı 
orqanlara  nisbətən  istiliyə  daha  həssas  olurlar  [71].  Taxıllar 
üçün  yüksək  temperatur  çiçəkləmə  fazasında  xüsusilə  zərər-
lidir.  Bu  fazada  yüksək  temperatur  və  hava  rütubətinin  aşağı 
olması, sağlam və keyfiyyətli tozcuqların əmələ gəlməsinə və 
tozlanmanın normal getməsinə mane olur. Bu isə öz növbəsin-
də  sünbüldə  seyrəkdənliliyə  və  ümumi  məhsuldarlığın  azal-
masına səbəb olur. Süd yetişmə fazasında isə yüksək hərarətin 


 40 
təsirindən  toxumlar  tam  dolmur,  qırış  toxumlar  əmələ  gəlir, 
məhsulun miqdarı və keyfiyyəti xeyli aşağı düşür [383]. 
Bitkilərdə  fotosintez  prosesi,  tənəffüs  prosesinə  nisbətən 
yüksək hərarət stresinə qarşı daha həssasdır [74]. Yüksək hərarətin 
təsirindən  bitkilərdə  boy  artımı  və  fotoassimilyasiya  dayanır. 
Bitkilərdə  bu  proseslər  fermentlərin  fəaliyyətinin  azalması,  qaz 
mübadiləsinın  yüksəlməsi  və  onun  enerğetik  effektliyinin  aşağı 
düşməsi, biopolimerlərin, o cümlədən zülalların hidrolizinin  güc-
lənməsi, amonyak və diğər zəhərli maddələrin protoplazmaya ötü-
rülməsinin  nəticəsində  baş  verir  [75,  218].  Yüksək  temperatur 
stresinə  davamlı  bitkilər  isə,  bu  şəraitdə  amonyakdan  istifadə 
etməklə çoxlu miqdarda üzvi turşular sintezləyərək zərərli təsirləri 
aradan qaldıra bilirlər [326, 375]. 
Bitkilərin  temperatur  təsirindən  zədələnməsinin  fizioloji 
mexanizmi  olduqca  müxtəlifdir  və  maddələrin  parçalanma  pro-
seslərinin  əmələgəlmə  proseslərinə  nisbətən  üstünlüyü  ilə  gedən 
metabolizm pozğunluqları ilə əlaqədardır. Burada aparıcı rol pro-
toplazmanın  genetik,  fiziki-kimyəvi  xüsusiyyətlərinə  məxsusdur. 
Çox  yüksək  temperatura  qarşı  protoplazma  metabolizmin  əhə-
miyyətli dərəcədə qüclənməsi ilə cavab verir [57]. 
Yüksək  temperaturun  bilavasitə  zədələyici  təsiri  nəticə-
sində  bitki  hüceyrəsində  zülal-lipid  kompleksi  parçalanır  və 
parçalanmanın  aralıq  və  son  toksiki  məhsulları  yaranır.  Bit-
kilərin  temperatur  artımına  dözümlülüyü  hüceyrənin  az  sulu 
olması,  yüksək miqdarda termostabil zülalların  və enzimlərin 
(fermentlərin)  mövcudluğu  hesabına  təmin  olunur.  Dözüm-
lülük  sitoplazmanın  vəziyyətindən,  zülal-lipid  kompleksinin 
davamlılığından,  zülalların  resintezinin  sürətinin  artmasından 
və  s.  aslıdır  [68].  Bununla  bərabər  istiyə  davamlı  bitkilərin 
eyni  dərəcəli  müxtəlif  tipli  tolerantlıqla  inkişafı  mütləq 
deyildir. 


 
41 
 Bitkilərin  əksər  növlərində  tolerantlıq  hesabına  tem-
peratur  stresinin  mənfi  təsirini  zəiflətmək  və  ya  aradan  qal-
dırmaq qabiliyyəti tamamilə məhdud xarakter daşıyır və qanu-
nauyğun  olaraq  qaçınmaq  mexanizmləri  hesabına  təmin  olu-
nur  ki,  bütün  bunlar  da  genetik  aparatın  nəzarəti  altında  hə-
yata keçirilir.  
 
 
1.5.
 
Bitkilərin quraqlıq və yüksək hərarət streslərinə  
davamlılığının molekulyar-genetik əsasları 
 
Quraqlıq  stresi,  bitkilərdə  fizioloji,  biokimyəvi  və  mo-
lekulyar  səviyyələrdə  bir  çox  dəyişikliklərə  səbəb  olur.  Bu-
nunla əlaqədar bitkilərdə əlverişsiz mühit şəraitinə adaptasiya 
olunmağı  təmin  edəcək  tolerantlıq  mexanizmləri  yarana  bilir 
[113, 233].
 A. Blum (1986) quraqlığa tolerantlığın fizioloji və 
biokimyəvi əsaslarının müəyyənləşdirməsini və məhsuldarlığı 
artırmaq üçün onlardan istifadəni çox vacib hesab edir [134]. 
Quraqlığa  qarşı  ayrı-ayrı  növ  və  sortlarda  mövcud  olan 
müdafiə  mexanizmlərinin fəaliyyətinin, dehidratlaşmanın, so-
matik  tənzimləmənin,  hüceyrə  membranının  stabilliyinin,  fo-
tosintetik sistemin tolerantlığının, regenerasiyanın, morfoana-
tomik  əlamətlərin  quruluş  və  funksiyalarının  xüsusiyyətləri 
genetik  sistemin  müxtəlifliyi  ilə  təyin olunur. Davamlılığı tə-
min edən bir çox mexanizmlər, adətən poligen  xarakter daşı-
yır və müvafiq koadaptiv gen bloklarının nəzarəti altında olur 
[6,  19].  Məsələn,  buğdanın  quraqlığa  qarşı  davamlılığı  bir 
neçə genin təsiri altındadır və bu bitkidə keyfiyyət fərqlərinin 
əsasını absis turşusunun sintezinin artması və quraqlıq zamanı 
bu  turşunun  toplanması  təşkil  edir.  Absis  turşusunun  sintezi 
buğda bitkisində bir genlə tənzim olunur [363].  




Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   101


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə